Hukuk Bölümü
2013/1805 E. , 2013/2013 K.AKSARAY İLI, MERKEZ İLÇE SÜT ÜRETICILERI BIRLIĞI’NE ÜYE OLMAK ISTEYEN DAVACI TARAFINDAN, YAPTIĞIBAŞVURUNUN REDDINE ILIŞKIN DAVALI BİRLİK IŞLEMININ IPTALI ILE, DAVALI BIRLIĞE ÜYELIĞINE KARAR VERILMESIISTEMIYLE AÇILAN DAVANIN, DAVALI BIRLIĞIN KAMU KURUMU NITELIĞINDEKI MESLEK KURULUŞU TAŞIMAYAN, ÖZELHUKUK HÜKÜM-LERINE TABI BIR TÜZELKIŞI OLMASI KARŞISINDA ÖZEL HUKUK HÜKÜMLERINE GÖRE ADLİ YARGIYERİNDE GÖRÜLMESI GEREKTIĞIUYUŞMAZLIK MAHKEMESİNİN KURULUŞ VE İŞLEYİŞİ HAKKINDA KANUN (2247) Madde 19"İçtihat Metni"Adalet Bakanlığı Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığınca hazırlanmıştır. İzinsiz olarak kopyalanması ve dağıtılması hukukisorumluluk gerektirir.Davacı
: Ö.Y.Vekili
: Av. G.T.Davalı
: Aksaray İli – Merkez İlçe Süt Üreticiler BirliğiVekili
: Av. S.K.
O L A Y : Davacı vekili dilekçesinde özetle, davacının Aksaray İlinde veteriner hekim olarak meslek odasına kayıtlıolup, serbest meslek faaliyetin yürüttüğünü, bu faaliyetinin yanı sıra hayvancılık işletmesinin olup süt üretimi de yaptığını,hayvancılık faaliyetleri kapsamında işletmesinden elde ettiği sütü daha verimli ve daha kolay pazarlamak amacıyla, bakanlıkçayetiştiriciye litre başı ödenen desteklemeden de yararlanmak için 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu kapsamındabulunan mevcut işletmesinden elde ettiği süt üretimini tarımsal üretici örgütlenmesi şemsiyesinde pazarlamak için Merkez İlçeSüt Üreticileri Birliğine üye olmak istediğini, davacının 5200 sayılı tarımsal üretici birlikleri kanunu ile Süt Üretici Birlikleritüzüğünde yer alan şartları taşınmasına rağmen üyelik kaydının yapılmadığını belirterek, üyelik koşullarını taşıyan davacının davalıAksaray İli Merkez İlçe Süt Üreticileri Birliği'ne üyeliğine karar verilerek, tescil edilmesine karar verilmesi istemiyle adli yargıyerinde dava açmıştır.
Aksaray 2. Asliye Hukuk Mahkemesi: 15.03.2013 gün ve E:2012/204, K:2013/172 karar sayılı karar ile özetle; “…dava kooperatif üyeliğinin tespiti davasıdır. Dosya arasında mevcut dava dilekçesi, cevap dilekçesi, davacının davalı kuramaüyelik başvuru dilekçeleri, AksarayValiliği İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü'nün 18/11/2011 tarih ve 02-3082/5423 sayılıyazısı ile diğer belgelerin birlikte ele alınıp değerlendirilmesi sonucu, davalı AksarayMerkez İlçe Süt Üreticileri Birliğinin, 5200 sayılıTarım Üretici Birlikleri Kanuna göre kurulan kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu olduğu, Uyuşmazlık Mahkemesi’nin06/07/2009 tarih 2008/191 esas, 2009/169 karar sayılı kararında da belirtildiği üzere kamu kurumu niteliğindeki meslekkuruluşlarının yönetim kurulu tarafından alınan kararlarının idari nitelikte bulunduğu, davacının üyeliğe kabul talebinin reddineilişkin kararın da bu kapsamda idari nitelik taşıdığı kanaatine varılmakla davaya idari yargı yolunda bakılması gerektiği sonucunavarılarak yargı yolu nedeniyle davanın reddine karar vermek gerekmiştir.” demek suretiyle davanın görev yönünden reddine kararvermiş ve karar kesinleşmiştir.
Davacı vekili, davacının üyelik koşullarını taşıdığı halde, üyelik talebini reddeden davalı AksarayMerkez İlçe SütÜreticiler Birliği’nin, 22.02.2012 günlü üyelik talebinin reddine ilişkin yönetim kurulu kararının iptali istemle bu kez idari yargıyerinde dava açmıştır.Aksarayİdare Mahkemesi: 04.10.2013 gün, E:2013/616 sayılı kararı ile özetle; “...5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu'nun1. maddesinde, "Bu Kanunun amacı; üretimi talebe göre planlamak, ürün kalitesini iyileştirmek, kendi mülkiyetine almamakkaydıyla pazara geçerli norm ve standartlara uygun ürün sevk etmek ve ürünlerin ulusal ve uluslararası ölçekte pazarlamagücünü artırıcı tedbirler almak üzere tarım üreticilerinin, ürün veya ürün grubu bazında bir araya gelerek, tüzel kişiliği haiztarımsal üretici birlikleri kurmalarını sağlamaktır.Bu Kanun; tarımsal üretici birliklerinin kuruluşu, işleyişi, yönetimi, görevleri ve denetimine ilişkin hükümleri kapsar.", 2. maddesinin(c) bendinde, "Birlik: Tarım üreticilerinin, ürün veya ürün grubu bazında ve gönüllülük esasına dayalı olarak kurdukları, tüzelkişiliği haiz tarımsal üretici birliklerini" ifade ettiği belirtilerek tanımlanmış, 20. maddesinde, "Bu Kanunda hüküm bulunmayanhallerde, genel hükümler ile 06/10/1983 tarihli ve 2908 sayılı Dernekler Kanununun ilgili hükümleri uygulanır." hükmüne yerverilmiştir.Süt Üreticileri Birliği Tüzüğü incelendiğinde, 5200 sayılı Kanun'a paralel düzenlemeler yapıldığı, anılan Tüzüğün 21. maddesinde,tüzükte açık hüküm bulunmayan durumlarda 5200 sayılı Kanun ile konuya ilişkin genel hükümlerin uygulanacağı kuralına yerverildiği görülmüştür.5200 sayılı Kanun ile Süt Üreticileri Birliği Tüzüğünün birlikte incelenmesinden, söz konusu birliklerin kamu tüzel kişiliğininbulunduğuna ilişkin herhangi bir açık hükme yer verilmediği gibi,bu birliklerin bireylere karşı üstün hak ve yetkilerle donatıldığınısöylemenin de mümkün olmadığı, hatta 5200 sayılı Kanun'a göre kanunda açık hüküm bulunmayan hallerde 2908 sayılı DemeklerKanunu hükümlerinin uygulanacağına ilişkin kuraldan, süt üreticileri birliğinin özel hukuk kurallarına tabi olduğu sonucunaulaşılmıştır.’’ demek suretiyle 2247 sayılı Uyuşmazlık Mahkemesinin Kuruluş ve İşleyişi Hakkında Kanun’un 19. maddesi hükümleriuyarınca görevli yargı merciinin belirlenmesi için dosyanın Uyuşmazlık mahkemesine gönderilmesine karar vermiştir.İNCELEME VE GEREKÇE :Uyuşmazlık Mahkemesi Hukuk Bölümü’nün, Serdar ÖZGÜLDÜR’ün Başkanlığında, Üyeler: Eyüp Sabri BAYDAR, Ali ÇOLAK, SıddıkYILDIZ, Nurdane TOPUZ, Ayhan AKARSU ve Mehmet AKBULUT’un katılımlarıyla yapılan 30.12.2013 günlü toplantısında:l-İLK İNCELEME: Dosya üzerinde 2247 sayılı Yasa’nın 27.maddesi uyarınca yapılan incelemeye göre; adli ve idari yargı yerleriarasında 2247 sayılı yasa’nın 19. maddesinde öngörülen biçimde görev uyuşmazlığı doğduğu, idari yargı dosyasının, songörevsizlik kararını veren mahkemece, adli yargı dosyası da temin edilmek suretiyle Uyuşmazlık Mahkemesi’ne gönderildiği veusule ilişkin herhangi bir noksanlık bulunmadığı anlaşıldığından görev uyuşmazlığının esasının incelenmesine oy birliği ile kararverildi.II-ESASIN İNCELENMESİ: Raportör-Hakim Selim Şamil KAYNAK’ın, davanın çözümünde adli yargının görevli olduğu yolundakiraporu ile dosyadaki belgeler okunduktan; ilgili Başsavcılarca görevlendirilen Yargıtay Cumhuriyet Savcısı Mehmet BAYHAN ileDanıştay Savcısı Mehmet Ali GÜMÜŞ’ün davada adli yargının görevli olduğu yolundaki sözlü açıklamaları da dinlendikten sonra
GEREĞİ GÖRÜŞÜLÜP DÜŞÜNÜLDÜ:Dava, Aksaray İli, Merkez İlçe Süt Üreticileri Birliği’ne üye olmak isteyen davacının, yaptığı başvurunun reddine ilişkin 22.02.2012gün, 2012/38 sayılı işlemin iptali ile davalı Aksaray İli Merkez İlçe Süt Üreticileri Birliği'ne üyeliğine karar verilmesi istemiyleaçılmıştır.5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu'nun 1. maddesinde, "Bu Kanunun amacı; üretimi talebe göre planlamak,ürün kalitesini iyileştirmek, kendi mülkiyetine almamak kaydıyla pazara geçerlinorm ve standartlara uygun ürün sevk etmek ve ürünlerin ulusal ve uluslararası ölçekte pazarlama gücünü artırıcı tedbirler almaküzere tarım üreticilerinin, ürün veya ürün grubu bazında bir araya gelerek, tüzel kişiliği haiz tarımsal üretici birlikleri kurmalarınısağlamaktır.Bu Kanun; tarımsal üretici birliklerinin kuruluşu, işleyişi, yönetimi, görevleri ve denetimine ilişkin hükümleri kapsar.’’Kanun’un 2. maddesinin (c) bendinde, "Birlik: Tarım üreticilerinin, ürün veya ürün grubu bazında ve gönüllülük esasına dayalıolarak kurdukları, tüzel kişiliği haiz tarımsal üretici birliklerini" şeklinde tanımlanmış, 20. maddesinde ise, "Bu Kanunda hükümbulunmayan hallerde, genel hükümler ile 06/10/1983 tarihli ve 2908 sayılı Dernekler Kanununun ilgili hükümleri uygulanır."hükmüne yer verilmiştir.Dosya kapsamında yer alan Süt Üreticileri Birliği Tüzüğü’nün incelenmesinde, 5200 sayılı Kanun'a paralel düzenlemeler yapıldığıanlaşılmış olup, anılan Tüzüğün 21. maddesinde, tüzükte açık hüküm bulunmayan durumlarda 5200 sayılı Kanun ile konuya ilişkingenel hükümlerin uygulanacağı kuralına yer verildiği görülmüştür.1982 Anayasa’sının ‘’ Kamu Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları ‘’ başlıklı 135.maddesinde,‘’Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve üst kuruluşları; belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarınıkarşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak, meslekmensuplarının birbirleri ile ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere meslek disiplini ve ahlakını korumakmaksadı ile kanunla kurulan ve organları kendi üyeleri tarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimi altında, gizlioyla seçilen kamu tüzelkişilikleridir.’’ hükmü yer almaktadır.Her ne kadar Aksaray 2. Asliye Hukuk Mahkemesi uyuşmazlığa konu görevsizlik kararında davalı AksarayMerkez İlçe SütÜreticileri Birliği’nin, 5200 sayılı Tarım Üretici Birlikleri Kanuna göre kurulan kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu olduğunubelirterek Uyuşmazlık Mahkemesi’nin kararına atıf yapmış ve davaya idari yargı yolunda bakılması gerektiğinden bahislegörevsizlik kararı vermiş ise de, Uyuşmazlık Mahkemesi’nin 06.07.2009 gün, E:2008/191,K:2009/169 sayılı kararında, ‘’… (Mülga)507 Sayılı Esnaf ve Küçük Sanatkarlar Kanununun 1. maddesinde, Esnaf ve Küçük Sanatkarlar Derneklerinin, kamu kurumuniteliğinde tüzelkişiliğe sahip meslek kuruluşları olduğu belirtilmiş; 7.6.2005 tarih ve 5362 Sayılı Esnaf ve Sanatkarlar MeslekKuruluşlar Kanunu’nun 1. maddesinde “Bu Kanunun amacı; esnaf ve sanatkârlar ile bunların yanlarında çalışanların meslekî veteknik ihtiyaçlarını karşılamak, meslekî faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlerine uygun olarak gelişmelerini vemeslekî eğitimlerini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleriyle ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hâkim kılmak,meslek disiplini ve ahlâkını korumak ve bu maksatla kurulan tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğindeki esnaf ve sanatkârlarodaları ile bu odaların üst kuruluşu olan birlik, federasyon ve Konfederasyonun çalışma usûl ve esaslarını düzenlemektir.” demişve davalı Esnaf ve Sanatkarlar Odası’nın tüzel kişiliğe sahip bir kamu kurumu niteliğinde olduğunu belirterek davanın çözümündeidari yargının görevli olduğunu belirtmiş olup, uyuşmazlığa konu olayda ise, gerek 5200 sayılı Tarımsal Üretici BirlikleriKanunu'nda, gerekse de Süt Üreticileri Birliği Tüzüğü’nde davalı konumunda bulunan ‘’ Aksaray İli – Merkez İlçe Süt ÜreticilerBirliği ‘’ nin kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşu mahiyetinde bir örgütlenme olduğuna dair her hangi bir hükme yerverilmemiş, aksine 5200 sayılı Kanun’un 20. maddesinde Kanun’da hüküm bulunmayan hallerde, genel hükümler ile DerneklerKanunu’nun ilgili hükümlerinin uygulanacağına vurgu yapılmıştır.Ayrıca Anayasa’sının ‘’İdarenin Bütünlüğü ve Kamu Tüzelkişiliği’’ başlıklı 123.maddesinde,‘’İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir.İdarenin kuruluş ve görevleri, merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır.Kamu tüzelkişiliği, ancak kanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak kurulur.’’hükmü yer almakta olup, bu bağlamda, gerek 5200 sayılı Kanun, gerekse de Süt Üreticileri Birliği Tüzüğü’nün birlikteincelenmesinden, söz konusu birliklerin kamu tüzel kişiliğinin bulunduğuna ilişkin herhangi bir açık hükme yer verilmediği gibi, bubirliklerin bireylere karşı üstün hak ve yetkilerle donatıldığını söylemenin de mümkün olmadığı, hatta 5200 sayılı Kanun'a görekanunda açık hüküm bulunmayan hallerde 2908 sayılı Demekler Kanunu hükümlerinin uygulanacağına ilişkin kuraldan, sütüreticileri birliğinin özel hukuk kurallarına tabi olduğu sonucuna ulaşılmıştır.Kaldı ki, Anayasa’nın 123.maddesi gereğince, kamu tüzelkişiliği yasa veya yasanın açıkça verdiği yetkiye dayanılarak, Devletorganı veya diğer bir kamu tüzel kişisi tarafından kurulabilir. Somut olayda olduğu üzere üretici birlikleri gibi kuruluşlar ise tarımsalfaaliyetlerde bulunan üreticiler tarafından kurulurlar. Bu nedenle davalı Aksaray İli, Merkez İlçe Süt Üreticiler Birliği özel hukuktüzel kişisi niteliğindedir.Öte yandan, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun “İdari Dava Türleri ve İdari Yargı Yetkisinin Sınırı” başlıklı 2. maddesinindeğişik 1 numaralı bendinde:a)İdari işlemler hakkında yetki, şekil,sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı iptalleri içinmenfaatleri ihlal edilenler tarafından açılan iptal davaları,
b)İdari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan tam yargı davaları,
c)Tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar hariç, kamu hizmetlerindenbirinin yürütülmesi için yapılan her türlü idari sözleşmelerden dolayı taraflar arasında çıkan uyuşmazlıklara ilişkin davalar’’ idaridava türleri olarak sayılmış olup; kural olarak, idari yargıda ancak Devlete ve kamu tüzel kişilerine karşı açılan davalara bakılabilir.Buna göre, davalı mevkiinde kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu mahiyetini taşımayan, özel hukuk hükümlerine tabi olarakfaaliyet gösteren Aksaray İli, Merkez İlçe Süt Üreticiler Birliği adlı özel hukuk tüzel kişisinin bulunması karşısında, ortada idariyargı yetkisi kapsamında açılmış bir idari dava bulunduğundan söz etmek olanaksızdır.
Belirtilen bu hususlara göre, Aksaray İli, Merkez İlçe Süt Üreticileri Birliği’ne üye olmak isteyen davacının, yaptığı başvurununreddine ilişkin 22.02.2012 gün, 2012/38 sayılı işlemin iptali ile, davacının davalı birliğe üyeliğine karar verilmesi istemiyle açılandavanın özel hukuk hükümlerine göre görüm ve çözümünde adli yargı yeri görevli bulunmaktadır.Açıklanan nedenlerle, davanın görüm ve çözümünde adli yargı yeri görevli olduğundan Aksarayİdare Mahkemesince yapılanbaşvurunun kabulü ile, Aksaray 2. Asliye Hukuk Mahkemesi’nin görevsizlik kararının kaldırılması gerekmiştir. SONUÇ
: Davanın çözümünde ADLİ YARGININ görevli olduğuna, bu nedenle Aksarayİdare Mahkemesince yapılan BAŞVURUNUNKABULÜ ile, Aksaray 2. Asliye Hukuk Mahkemesinin 15.03.2013 gün ve E:2012/204, K:2013/172 sayılı GÖREVSİZLİK KARARININKALDIRILMASINA, 30.12.2013 gününde OY BİRLİĞİ İLE KESİN OLARAK karar verildi.