1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D3/2/M.B.-00/2
Karar Sayısı : 00-9/89-44
Karar Tarihi : 29.02.2000
TOPLANTIYA KATILAN
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU.
Üyeler : Dr. Kemal EROL (İkinci Başkan), Mehmet Zeki UZUN,
Sadık KUTLU, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK,
A.Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER.
TARAFLAR
Şikayet Eden: - Kar Gıda San. ve Tic. A.Ş. ile Pers Gıda San.Tic.A.Ş.
Vekili Av. Serap BÖLÜKBAŞIOĞLU
Generalyazgan Sk., Arzu İşhanı No:21/4,
Beyoğlu/İSTANBUL
Şikayet Edilen: - Uzay Gıda San. ve Tic. A.Ş.
Eski Üsküdar Cad., Çayıryolu Sk., Nora Centeri K:4, 5, 6, 7
İçerenköy/İSTANBUL
DOSYA KONUSU: Uzay Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.’nin mısır çerezi ve patates
cipsi “snack” pazarında rekabeti bozucu uygulamalarda bulunduğu iddiası.
RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: 4054 sayılı Kanun’un 41 inci maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığı,
Uzay Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Uzay Gıda)’nin (teşebbüs Kasım 1999'da
Frito-Lay Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. ünvanını almıştır.) distribütörlük sözleşmesinin
4054 sayılı Kanun’un Geçici 2 nci maddesi gereğince 05.05.1998 tarihine kadar
Kurum’a bildirilmesi gereken anlaşmalar kapsamında olduğu, ancak bu
yükümlülüğün süresi içinde yerine getirilmeyerek bildirimde bulunulmamasından
dolayı Frito-Lay Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Frito-Lay)’ne 4054 sayılı Kanun’nun 16
ncı maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi gereğince para cezası verilmesi, anılan
yükümlülüğü yerine getirmeyen Yönetim Kurulu Başkanı ve üyelerine de 16 ncı
maddenin üçüncü fıkrası gereğince ayrıca para cezası uygulanması gerektiği,
Anılan sözleşmenin 2 nci ve 14 üncü maddelerinin 1997/3 sayılı Tek Elden
Dağıtım Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği ile uyumlu hale getirilmesi
kaydıyla grup muafiyeti kapsamında değerlendirilmesi gerektiği düşünülmektedir.
DOSYA EVRELERİ
(1) Dosya konusu iddia ile Kurum kayıtlarına 14.10.1999 tarih, 3340 sayı ile giren
Kar Gıda San. ve Tic. A.Ş. ve Pers Gıda San. A.Ş. vekili Av. Serap
BÖLÜKBAŞIOĞLU imzalı başvuru üzerine, 30.11.1999 tarih, 99-55/594-379(a) sayı
2 REKABET KURUMU
ile 4054 sayılı Kanun’un 40/1 inci maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar
verilmiştir.
Sözkonusu karar ve aynı yasanın 40 ıncı maddesi uyarınca, Raportörler
Meltem BAĞIŞ ve Burak BÜYÜKKUŞOĞLU tarafından düzenlenen 22.02.2000 tarih,
D3/2/M.B.-00/2 sayılı Önaraştırma Raporu'nu içeren, 25.02.2000 tarih,
REK.0.07.00.00/14 sayılı Başkanlık önergesi, 29.02.2000 tarih, 00-9/89-44 sayılı
Kurul toplantısında ele alınmıştır.
DEĞERLENDİRME
(2) Kar Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Kar Gıda) ile Pers Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.
vekili Av.Serap Bölükbaşıoğlu tarafından Rekabet Kurumunu'na yapılan başvuruda;
Uzay Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.'nin snack olarak adlandırılan mısır çerezi
ve patates cipsi pazarında yaklaşık %65 pazar payıyla hakim durumda olduğu;
Uzay Gıda Sanayi ve Tic.A.Ş.'nin 09.08.1999 tarihinden itibaren mini boy
Ruffles, Lay's ve Doritos isimli ürünlerin toptan satış fiyatını 52,174 TL'den,
perakende satış fiyatını 75,000 TL'den satmakta iken; 22.09.1999 tarihinden itibaren
bu ürünlerin toptan satış fiyatını 34,783 TL, perakende satış fiyatını ise 50,000 TL
fiyatla satmaya başladığı;
Mini boy ürünlerde uygulanan bu fiyatların, maliyetin altında olması nedeniyle
"yıkıcı fiyat" olduğu iddia edilmektedir.
1. Yıkıcı Fiyat Analizi
(3) Yıkıcı fiyat analizinde 4054 sayılı Kanun'un 3 üncü maddesinde yer alan hakim
durum tanımı esas hareket noktasını teşkil etmektedir: "Belirli bir piyasadaki bir veya
birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat,
arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü." 4054
sayılı Kanun'un 6 ncı maddesi, yıkıcı fiyatların kötüye kullanma sayılacağından söz
etmemekle beraber, Kanun'un 6 ncı maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendi: "Ticari
faaliyet alanına başka bir teşebbüsün girmesine doğrudan veya dolaylı olarak engel
olunması ya da rakiplerin piyasadaki faaliyetlerinin zorlaştırılmasını amaçlayan
eylemler"i hakim durumun kötüye kullanılması hallerinden biri olarak saymaktadır.
(4) Kanun'un 6 ncı maddesinin ikinci fıkrası (a) bendinde yer alan bu ifade
karşısında, hakim durumda olan bir teşebbüs tarafından gerçekleştirilen yıkıcı fiyat
uygulaması, şayet bir kısım teşebbüsün ilgili ürün pazarına girmesine engel oluyor
ya da bir kısım teşebbüsün faaliyetlerinin zorlaştırılmasını amaçlıyor veya bu sonuca
neden oluyorsa, bu hüküm kapsamında değerlendirilebilecektir.
2. İlgili Pazarda Faaliyet Gösteren Teşebbüslerin Pazar Payları
(5) Türkiye paketlenmiş cips çerez pazarına ilişkin son üç yıllık (1997-1998-1999)
pazar payları şu şekidedir: 1997 yılında Kar Gıda pazarın %23'üne, Uzay Gıda
%73'üne, diğer firmalar ise %4'üne sahipken; 1998 yılında Procter& Gamble
(P&G)'nin Pringles adlı ürünle pazara girmesiyle Kar Gıda %21, Uzay Gıda %71,
P&G %6 ve diğerleri %2 pazar payıyla faaliyet göstermişlerdir. Şikayete konu dönem
olan 1999 yılında ise pazar payları Kar Gıda için %22, Uzay Gıda için %62, P&G için
%14 ve diğerleri için %2 olmuştur.
3 REKABET KURUMU
2.1 Ürünlere Göre Pazar Payları
(6) Paketlenmiş cips pazarında ürünlere göre pazar payları ise şu şekildedir:
1997'de patates cipsi %39, mısır cipsi %32 ve extruded ürün %29; 1998'de patates
cipsi %41, mısır cipsi %33 ve extruded ürün %26; 1999'da patates cipsinin pazar
payı %47, mısır cipsinin pazar payı %29 ve extruded ürünün pazar payı %23
olmuştur.
(7) Türkiye paketlenmiş cips çerez pazarında son üç yıllık trendler gözönüne
alındığında, pazarda üç büyük firma bulunmaktadır. Burada üzerinde önemle
durulması gereken bir nokta da, 1998 yılına kadar, pazarda iki firmanın bulunduğu
(Kar Gıda ve Uzay Gıda), ancak 1998 yılında Procter & Gamble’ın pazara "Pringles"
adlı ürünü tanıtması ile hem pazar satış hacminin artış kaydettiği, hem de pazar
paylarının dağılımının değiştiği gerçeğidir. Dolayısıyla, 1997 yılı için %73 olan Uzay
Gıda'nın pazardaki payının Pringles'in da 1998 yılında pazara girmesiyle %71'e
düştüğünü ve nihayet 1999'da depremin de olumsuz etkisiyle söz konusu pazar
payının %62'ye kadar gerilediğini söylemek mümkündür. Bu rakamlar, Uzay Gıda'nın
pazar payının hayli yüksek olduğunu ve hakim durumda olduğunu teyid etmektedir.
(8) Frito-Lay'ın pazarda en büyük paya sahip teşebbüs olduğu anlaşılmaktadır.
Böylece yıkıcı fiyat analizinin birinci koşulu olan hakim durumda olmak ölçütünün en
önemli kıstası olan pazar payı büyüklüğü bu teşebbüs için sağlanmaktadır. 17
Ağustos depreminin bütün olumsuzluğuna rağmen 1999’da da Uzay Gıda %62 ile
pazardaki hakimiyetini korumuştur. Sonuç olarak son üç yılda Uzay Gıda’nın
rakipleri adı geçen firmanın en azından “40 puan” (1997 ve 1998‘de elli puan)
gerisinde kalmıştır. Bu rakamlar ışığında en azından nicel olarak Uzay Gıda’nın
piyasada hakim durumda olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.
(9) Nitel açıdan ele alındığında ise, paketlenmiş cips çerez pazarı giriş engellerinin
bulunduğu bir pazar olarak görülmektedir. Şöyle ki, bu tarz üretimin ilk olarak
yapıldığı 1986’dan günümüze kadar geçen 15 yıl içerisinde pazara yalnızca (bir
tanesi henüz daha iki yıl üzere olmak üzere ki o da ithal üründür) iki teşebbüs
girebilmiştir. Türk tüketicisinin geleneksel olarak söz konusu ürünlere damak tadı
açısından uzak olması ve bu tarz ürünler yerine kabuklu kuruyemişin tercih edilmesi,
şimdilik bu tarz ürünlerin çocuk ve gençlere hitap etmesi (Nitekim diğer ülkelerle
kıyaslandığında kişi başına tüketim oldukça düşüktür.) nedeniyle pazar hacim olarak
çok sayıda üreticiyi barındırmaya müsait değildir. Yüksek ve sofistike teknoloji
ihtiyacı bu pazara girişteki en önemli engel olmaktadır. Nitekim yüksek teknolojinin
yüksek de maliyetinin olması nedeniyle pazarın son aktörü olan Pringles üretimini
yurtdışında yapıp Türkiye’ye paketli mamul ithal etmeyi yeğlemiştir.
(10) Bir diğer unsur olan “fikri ve sınai mülkiyet haklarının varlığı” ise bu pazarda
kendisini özellikle ambalaj safhasında göstermektedir. Kar Gıda yetkilileri ile
raportörlerin yaptığı görüşmelerde paketlemede kullanılan ve bu sektöre özel bir
ambalaj makinasının patentinin Uzay Gıda tarafından alındığı, geçmiş yıllarda bu
makinenin Kar Gıda tarafından kullanımı nedeniyle anılan konuda adli bir ihtilaf
olduğu ifade edilmiştir.
(11) Dikey entegrasyon kriteri açısından olaya bakıldığında ise, ürünün raf
ömrünün görece kısa olması nedeniyle üreticiden tüketiciye etkin ve hızlı transferi
zorunlu kıldığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla her firma yurt çapına yayılmış etkin bir
4 REKABET KURUMU
dağıtım ağını kurmak zorunda kalmıştır. Frito-Lay’in son değişiklikle çok uluslu bir
şirket olan Pepsi-Co. Int. saflarına katılmış olmasının bu dağıtım ağını oluşturmakta
tartışılmaz üstünlüğü olmuştur.
(12) Nitel ve nicel bütün unsurlar birlikte ele alındığında Uzay Gıda’nın çerez
piyasasında hakim durumda olduğunu ifade edebilmek mümkün görünmektedir.
3. Şikayet Konusu İnceleme
(13) 17 Ağustos 1999 depremi hem Kar Gıda’nın hem de Frito-Lay’in üretim
tesislerinde ekonomik açıdan önemli kayıplara yol açmıştır. Frito-Lay’in fabrikasının
Kocaeli bölgesinde olması (Kocaeli-Suadiye) nedeniyle adı geçen firma, depremden
önemli ölçüde etkilenmiştir. Frito-Lay’in üretim tesisindeki hasar nedeniyle patetes,
mısır ve extruder üretim hatlarında 12 hafta üretim durdurulmuştur.
(14) 5 Eylül 1999 günü Hürriyet ve Sabah gazetelerine Frito-Lay tarafından verilen
ilanlarda; üretime sadece kısa bir süre için ara verildiği ve uluslararası bir kuruluş
olmaktan kaynaklanan avantajların kullanılarak ithalat yoluyla piyasaya mal
verileceği belirtilmiştir. Yine aynı gazetelerde 2 Ekim 1999 tarihinde çıkan ilanlarda
ise yurt çapındaki dağıtıma yeniden hız verildiği belirtilmiştir. Piyasadaki bu
boşluktan yararlanmak isteyen rakip firmalar özellikle de Kar Gıda yoğun bir atağa
geçmiştir ve bu durumdan yararlanmıştır. Frito-Lay’in Ağustos 1999’da toplam
Türkiye pazar payı 62,4 iken Eylül ayında 53,4’e, Ekim’de ise 50,4’e kadar
gerilemiştir. Kasım ayında ithalatın ve üretime kademeli olarak geçişin etkisiyle
57,3’e yükselen pazar payı yıl sonu itibariyle 60,8’e ulaşmasına karşın olağan
dönem ortalaması olan 64,5 seviyesine ulaşamamıştır. Ağustos ayında 20,5 olan
pazar payını Kar Gıda Eylül ayında 27,1’e, Ekim ayında 32,4’e çıkarmıştır. Kasım
ayında ise Frito-Lay’in tekrar üretime geçmesiyle pazar payı önce 28’e ve Aralık
ayında da 26,5’e gerilemiştir. Kar Gıda’nın 1999 yılı pazar payı ortalamasının 20,025
olduğu göz önüne alınınca, deprem sonrasında bu oranın %50’den fazla artarak
32,4 gibi bir orana ulaşması Frito-Lay’in pazarda bulunmayışının önemli bir kanıtı
olmaktadır. Pringles’ın ise 13,68 olan 1999 ortalaması Eylül ayında 16,7’e kadar
çıkmıştır.
3.1 İthalat süreci
(15) Frito-Lay’in uluslararası bir şirket olması ve 42 ülkede üretim tesislerinin
bulunması nedeniyle, adı geçen şirketin Türkiye’de üretim yapamaması, firmayı
uluslararası dağıtım ağından mal ithal etmeye sevk etmiştir. Frito-Lay, depremden
hemen sonra ithalat bağlantısı yapmış ve Polonya, İsrail, Portekiz ve İngiltere’den
mal ithal etmiştir. İlk ithalat 2 Eylül 1999'da Polonya'dan; son ithalat da yine aynı
ülkeden 26 Ekim 1999’da yapılmıştır. Polonya’dan patates cipsi ve extruder,
Portekiz’den extruder, İsrail’den mısır cipsi, İngiltere’den mısır cipsi ithal edilmiştir.
3.2 Şikayet konusu olan mini boylar
(16) Kar Gıda tarafından yapılan başvuruda Frito-Lay’in üretimini yaptığı ürünlerin
biri olan mini boylarda 22.09.1999 tarihinde fiyat indirimine gidildiği belirtilmiştir. Bu
tarihe kadar sözü edilen ürünler 75.000 TL’den satılmakta iken 22 Eylül’de 50.000
TL olarak duyurulan fiyatın maliyetin altında bir rakam olduğu iddia edilmiştir.
(17) Şikayet konusu olan mini boy ürünlerin gramajı 17 ila 22 gr arasında
değişmektedir. Şöyle ki, bu ürünlerin hitap ettiği tüketici grubunun küçük çocuklar
5 REKABET KURUMU
olması, hem fiyatta hem gramajda çok hassas davranılmasını gerektirmektedir. Fiyat
artışlarının yapıldığı günlerde bu boy ürünlerin gramajı maksimum ağırlık olan 22
gram olarak belirlenmekte maliyet artışları ile birlikte gramaj minimum değer olan 17
grama kadar düşürülürken fiyat sabit tutulmaktadır.
(18) Söz konusu fiyat indirimlerinin ve şikayetin mini boyda odaklanmasının asıl
nedeni Uzay Gıda ve Kar Gıda arasındaki rekabetin bu boylarda yaşanmasıdır. Zira
Uzay Gıda süpermarketlerde daha yüksek bir pazar payına sahipken aynı oranı
bakkallarda yakalayamamıştır. Üstelik süpermarket müşterisi daha çok büyük boy
ürünleri tercih etmektedir. Ayrıca da bu tarz müşterinin bu ürünlere olan talebinin
fiyat esnekliği düşüktür. Bakkaların ve büfelerin hitap ettiği çocuklar ise fiyat
değişikliklerine karşı çok daha hassastırlar.
(19) Bu arada dikkat çeken bir başka husus da mini boy ürünlerdeki fiyat
indiriminin Türkiye genelinde değil deprem bölgesi ve Uzay Gıda’nın Güney ve
Güneydoğu Anadolu olarak tabir ettiği bölgedeki bazı illerde gerçekleşmiş olmasıdır.
Bu iller; İstanbul, İzmit, Adapazarı, Bolu, Düzce, Yalova, Adana, Osmaniye, Mersin,
İskenderun ve Malatya’dır. Frito-Lay bölgesel fiyat indiriminin gerekçesi olarak
depremden zarar gören illerdeki alım gücünün çok düşmüş olmasını ve Güney
Anadolu’da da pazar paylarının rakip firmanın özellikle bu illerdeki atakları
karşısında düşmüş olmasını göstermektedir.
(20) Uzay Gıda’nın bu bölgedeki pazar payı 1999 yılı ilk 8 ay ortalaması 69,5
olarak göze çarpmaktadır. Deprem sonrası ise bu pay %50,6‘ya kadar gerilemiştir ve
firma Aralık sonu itibariyle de halen bu ortalamayı yakalayamamıştır. Kar Gıda ise
1999 yılının ilk 8 ayında bu illerde ortalama olarak % 19,6’lık pazar payına sahiptir.
Deprem sonrası Kar Gıda’nın pazar payı ise %100’den fazla bir artışla %37’lik
seviyeye ulaşmıştır.
3.3 Maliyetler
(21) Yıkıcı fiyata ilişkin fiyat maliyet analizi yapılırken hareket noktasını ortalama
değişken maliyet kavramı oluşturmaktadır. Fiyatın ortalama değişken maliyetten
küçük olması yıkıcı fiyatın varlığı şüphesini doğurmaktadır. Eğer bu şüphe firmanın
rakiplerini piyasa dışına itme veya faaliyetlerini zorlaştırma niyeti ile desteklenirse,
bu durum mehaz mevzuat uygulamalarında da yıkıcı fiyatın varlığına hükmektedir.
(22) Şikayet konusu olan maliyetin altında satış iddiası, Frito-Lay’in ürettiği bazı
ürün kategorilerinde 50.000 TL’lik fiyatın uygulanmasıyla birlikte gerçekleşmiştir.
Burada vurgulanması gereken önemli bir nokta maliyetin altında satış yapıldığı
iddiasının hem tüm boylar için geçerli olmadığı hem de mini boylarda da sadece bazı
ürün kategorileri için var olduğudur. Ayrıca, bu fiyatlar tüm Türkiye genelinde değil
deprem bölgesi ve Güney-Güneydoğu Anadolu’yu kapsayan 11 ilde uygulanmıştır.
Bu konuda dikkate değer bir diğer husus da patetes cipsi diye tabir edilen ürünler
olan Ruffles ve Lay’s adlı ürünlerde zarar edilirken mısır cipsi olan Doritos’da kar
edilmiştir. Bunun temel sebebi ithalat rejiminden kaynaklanan gümrük vergisi
oranlarıdır.
(23) Firmanın depremden kaynaklanan ekonomik zararını ve 50.000 TL’lik satıştan
kaynaklanan kar kayıplarını nasıl finanse ettiği hemen akla gelmektedir.
Raportörlerce şirket yetkilileriyle yapılan görüşmelerde şirketin her yıl için ayrılan bir
6 REKABET KURUMU
promosyon bütçesinin bulunduğu, depremin hemen sonrasında promosyon
faaliyetlerinin piyasada ürünün bulunmamasından dolayı dondurularak 877.500 ABD
$ tutarında ek kaynak yaratıldığı ifade edilmiştir. Bu bütçe 50.000 TL’lik fiyat
promosyonunun finasmanında ve sonraki dönemde başlatılan bedava Doritos
kampanyaları için kullanılmıştır.
(24) Maliyetin altında satışın yıkıcı fiyat olarak değerlendirilmesinin iki istisnası
promosyon faaliyetleri ve rakibi izleme olarak ifade edilebilir. Geçici bir dönem için ve
belirli bir promosyon faaliyeti çerçevesinde yürütülen fiyatlandırma politikasında
satış fiyatının ortalama değişken maliyetin altında olması kabul edilebilmektedir.
Şikayet konusu olan ön araştırmada, ortalama değişken maliyetin altında satış, 34
günlük bir süre için uygulanmıştır. Frito Lay’in maliyetin altında satışı, hem bir
promosyon, hem de geçici bir uygulama olarak görülmelidir.
(25) Şikayet konusu olan deprem sonrası dönemde, mini boy olarak piyasaya
sürülen ve 17 ila 22 gram arasında gramajı değişen ürün gruplarından Ruffles ve
Lay’s adlı patetes cipsi ürünlerinde uygulanan 50.000 TL fiyatın maliyetin altında
olduğu;mısır cipsinde ise bu fiyatın maliyetin altında bir fiyat olmadığı belirlenmiştir.
Yukarıda da açıklandığı üzere mısır ve patetes cipsi arasındaki bu fiyat maliyet farkı
ürünlerin mahiyetinden değil, ithalat rejiminden kaynaklanmıştır. Maliyetin altında
satış Frito-Lay firmasının hiçbir şekilde üretim yapamadığı dönemde gerçekleşmiş,
firma bu dönemde mal ithal etmek zorunda kalmıştır. Ancak üretime kademeli olarak
geçilen dönemde mini boy ürünlerin fiyatları deprem öncesi seviyesi olan 75.000
TL’ye çıkarılmıştır. Firmanın adeta “zorunlu promosyon” olarak uyguladığı bu fiyat
değişikliğinin, rakip firmaları piyasa dışına itmeye yönelik olmayıp kaybettiği pazar
payını tekrar kazanmak için yapıldığı anlaşılmaktadır. Nitekim teşebbüsün 17
Ağustos öncesi ortalama pazar payı 64,5 iken üretimin durması sebebiyle Eylül
ayında önce 53,5’e Ekim’de ise 50,4’e kadar gerilemiştir. Aynı dönemde Kar
Gıda’nın ortalama pazar payı 20,5 iken bu rakam Frito-Lay’in piyasadan kısmen
çekilmesiyle birlikte Eylül ayında 27,1’e Ekim’de ise 32,4’e kadar çıkmıştır. Kar
Gıda’nın herhangi bir promosyon, fiyat değişikliği, kampanya yapmaksızın iki ay
içinde pazar payını %50’den daha fazla arttırmış olması, piyasanın hakimi olan Frito-
Lay’in piyasaya mal sürememesinden kaynaklanmıştır. Frito-Lay’in pazar payında
keskin bir düşüş, Kar Gıda’nınkinde ise suni bir yükseliş vardır. Frito-Lay’in
uygulamaya koyduğu fiyat indiriminin sadece mini boyları kapsaması, Türkiye
geneline uygulanmaması ve çok kısa süreli olması (34 günlük), bu işlemin firmanın
eski pazar payını elde etmeye yönelik bir davranış olarak kabulünü gerekli
kılmaktadır.
4. Distribütörlük Sözleşmeleri
(26) Kar Gıda ve Uzay Gıda’dan elde edilen distribütörlük sözleşmeleri 1997/3
sayılı Tek Elden Dağıtım Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında
olduğu için bu kapsamda ele alınmış ve aşağıda değerlendirilmiştir.
4.1 Kar Gıda Distribütörlük Sözleşmesi
(27) Sürdürülen önaraştırma kapsamında Kar Gıda’nın distribütörleri ile yapmış
olduğu sözleşmeler incelenmek üzere taraflardan alınmış ve bu sözleşmelerin söz
konusu altı aylık sürenin dolduğu 05.05.1998 tarihine kadar Kurulumuza
bildirilmediği anlaşılmıştır.
7 REKABET KURUMU
(28) Kar Gıda’nın distribütörleriyle yapmış olduğu sözleşmelerin 1997/3 sayılı Tek
Elden Dağıtım Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında sözleşmeler
olduğu ve anılan Tebliğ’e aykırı hükümler taşımadığı anlaşıldığından, Kar Gıda’nın
distribütörleriyle yapmış olduğu sözleşmelerin Kurum'a bildirilmesi zorunlu olan
anlaşmalar kategorisinde yer almadığı sonucuna ulaşılmıştır.
4.2 Uzay Gıda Distribütörlük Sözleşmesi
(29) Uzay Gıda’nın distribütörleriyle yapmış olduğu distribütörlük sözleşmesi
1997/3 sayılı Tebliğ kapsamında incelenmiştir. Genel olarak Uzay Gıda’nın
distribütörleriyle yapmış olduğu sözleşmenin adı geçen Tebliğ’e uygun olmadığı
görülmüştür. Dolayısıyla, Uzay Gıda’nın inceleme konusu olan sözleşmesi, bildirim
zorunluluğu olan bir sözleşme niteliğindedir.
Sözleşmenin Tebliğ'e uygun olmayan maddeleri şunlardır:
(30) Madde 2: “… Distribütör, Uzay Gıda’nın yazılı izni olmaksızın Uzay Gıda
mamülleri dışında hiç bir mamulü araçlarında bulunduramaz, dağıtım ve satışını
yapamaz.”. 1997/3 sayılı Tebliğ’in 3/b/1 maddesi şu hükmü
içermektedir: “Anlaşma konusu mallarla rekabet halindeki malları üretmeme ve
dağıtmama yükümlülüklerinden başka rekabet sınırlaması yüklenemez.” Bu
maddeye göre, yalnızca anlaşma konusu mallarla rekabet halindeki malları
distribütör üretemez ve dağıtamaz. Distribütör sağlayıcıdan elde ettiği ürünlerle
rekabet halinde olmayan diğer ürünlerin dağıtımıyla ilgilenebilir. Dolayısıyla,
sözleşmenin bu maddesi Tebliğ’in yukarıda alıntı yapılan maddesine aykırıdır ve bu
maddenin Tebliğ’de belirtildiği üzere “rekabet halinde bulunulan ürünlerin satış ve
dağıtımı yapılamaz” şekliyle düzeltilmesi gerekmektedir.
(31) Madde 14: “Distribütör ve personeli sözleşmenin her ne sebeble olursa olsun
sona ermesinden itibaren 1 yıl Uzay Gıda’nın rakibi olarak iş yapamaz ve böyle bir
işte çalışamaz.” Sözleşmenin bu hükmü 1997/3 sayılı Tebliğ’e aykırıdır. Tebliğ'in
üçüncü maddesinde taraflara yüklenebilecek yükümlülükler sıralanmış ve bunların
haricinde herhangi bir yükümlülüğün yüklenemeyeceği belirtilmiştir. Ayrıca
sözleşmenin bu hükmünün 4054 sayılı Kanun’un muafiyeti düzenleyen 5 inci
maddesinin (d) bendinde belirtilen “Rekabetin (a) ve (b) bendlerindeki amaçların elde
edilmesi için zorunlu olandan fazla sınırlanmaması” hükmüne de ters düşmesi
nedeniyle ve sözleşmeden çıkartılması gerekmektedir.
(32) Uzay Gıda’nın distribütörleriyle imzaladığı Distribütörlük Sözleşmesi’nin,
1997/3 sayılı Tek Elden Dağıtım Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliğ
çerçevesinde incelenmesi sonucunda:
Sözleşmenin 1997/3 sayılı Tebliğ’e yukarıda ifade edilen hükümler nedeniyle
aykırı düştüğü ve bu hükümler nedeniyle de 4054 sayılı Kanun’un geçici ikinci
maddesi gereğince 05.05.1998 tarihine kadar Kuruma bildirilmesi gereken
anlaşmalar kapsamında olduğu, bu yükümlüğün süresi içinde yerine getirilmeyerek
bildirimde bulunulmamasından dolayı Frito-Lay Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.’ye 4054
sayılı Kanun’nun 16 ncı maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi gereğince para cezası
verilmesi, ayrıca anılan yükümlülüğü yerine getirmeyen Yönetim Kurulu Başkan ve
üyelerine de 16 ncı maddenin üçüncü fıkrası gereğince ayrıca para cezası
uygulanması gerektiği neticesine varılmıştır.
8 REKABET KURUMU
SONUÇ
(33) Kar Gıda Sanayi A.Ş. ile Pers Gıda Sanayi A.Ş.’nin Uzay Gıda Sanayi Ticaret
A.Ş.’ni yıkıcı fiyat iddiası ile şikayet etmeleri üzerine başlatılan önaraştırma süreci
sonunda hazırlanan raporda yer verilen bilgi ve belgeler ile yukarıda özetlenen
değerlendirmeler doğrultusunda;
1) Frito Lay tarafından başlatılan mini boy ürünlerin 50.000 TL’den satılmasına ilişkin
uygulama ile ilgili olarak, her ne kadar patates cipsi ürünü olan “Ruffles” ve “Lay’s”
adlı ürünlerde satış fiyatı ortalama değişken maliyetin altında kalsa da:
- 17 Ağustos 1999 tarihli deprem sonucunda Frito-Lay’in Kocaeli’de bulunan
fabrikasının önemli ölçüde hasar gördüğü, üç aya varan süreyle üretim
yapılamadığı, piyasaya ürün verilememesi sonucunda pazar payının önemli
ölçüde gerilediği,
- Uygulamanın, dört boy ürün arasından yalnızca mini boylar için yapılmış
olduğu, 34 günlük geçici bir süreyle sınırlı kaldığı, deprem bölgesinde ve pazar
payının çok büyük ölçüde kaybedildiği Güney ve Güneydoğu Anadolu
bölgelerinde bulunan 11 ili kapsadığı,
- Rakibini pazar dışına itme veya rakibin faaliyetlerini zorlaştırma amacı
taşımadığı,
gözönünde bulundurulduğunda, %30’luk pazar payı düşüşü ile yıllık ortalamanın
hayli altına inen pazar payını eski seviyesine getirmeyi hedefleyen fiyat indiriminin
hakim durumun kötüye kullanılması olarak değerlendirilemeyeceği kanaatine
varılarak, 4054 sayılı Kanun’un 41 inci maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığına;
2) Diğer yandan Uzay Gıda San. ve Tic. A.Ş.’nin distribütörlük sözleşmesinin 4054
sayılı Kanun’un geçici ikinci maddesi gereğince 05.05.1998 tarihine kadar Kurum’a
bildirilmesi gereken anlaşmalar kapsamında olmasına karşın bu yükümlülüğün
süresi içinde yerine getirilmeyerek bildirimde bulunulmamasından dolayı Frito-Lay
Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.’ne 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesinin birinci
fıkrasının (c) bendi gereğince ve “4054 Sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’un 16 ve 17 nci Maddelerinde Düzenlenmiş olan İdari Para Cezaları'na İlişkin
Tebliğ" uyarınca, 2000 yılı için yeniden değerleme oranına göre belirlenen
608.400.000 TL para cezası verilmesine;
3) Ayrıca, anılan yükümlülüğü yerine getirmeyen 05.05.1998 tarihindeki Frito- Lay
Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanı ve üyelerine de 16 ncı
maddenin üçüncü fıkrası gereğince söz konusu cezanın %10'u olan 60.840.000 TL
para cezasının ayrı ayrı uygulanmasına;
4) Distribütörlük sözleşmesinin 2 nci ve 4 üncü maddelerinin 1997/3 sayılı “Tek
Elden Dağıtım Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği” ile uyumlu hale
getirilmesi kaydıyla bu sözleşmenin grup muafiyeti kapsamında
değerlendirilebileceğine;
Bu koşulun yerine getirilmesi için kararın tebliğinden itibaren ilgili taraflara 45
gün süre verilmesine;
9 REKABET KURUMU
5) Aksi takdirde 4054 sayılı Kanun’un 56 ncı maddesi uyarınca sözleşmenin
geçersiz olacağının, Kurulumuzca öngörülen düzeltmeler yapılmadan uygulamaya
devam edilmesi halinde haklarında soruşturma açılacağının ve aynı Kanun’un 16 ve
17 nci maddeleri uyarınca işlem yapılacağının taraflara bildirilmesine;
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy