Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2011-3-191 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 11-47/1181-422
Karar Tarihi : 14.9.2011
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE, Dr. Murat
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR, Prof. Dr. Metin TOPRAK
B. RAPORTÖRLER: Osman Tan ÇATALCALI, Didem ULUÇ
C. ŞİKAYET
EDEN : - ……
……
- Bursa Ticaret ve Sanayi Odası 20
Bursa Organize Sanayi Bölgesi Mavi Cad. 2. Sk. No:2 PK.
16159 Bursa
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
- Anadolu Etap Tarım ve Gıda Ürünleri San. ve Tic. A.Ş.
Hal Yolu Cad. Bay Plaza No:5 Ataşehir/İstanbul
- Aroma Bursa Meyve Suları ve Gıda San. A.Ş.
..Ankara Asfaltı Gürsu Kavşağı 16580 Gürsu/Bursa
30
- Asya Meyve Suyu ve Gıda San. A.Ş.
Tahran Caddesi No:19/4 06700 Kavaklıdere/Ankara
- Ersu Meyve ve Gıda Sanayi A.Ş.
Dsi Regülatör Cad. No:1 42310 Ereğli/Konya
- Finefood Gıda Sanayi Ticaret A.Ş. (Göztepe)
Bursa-Yenişehir Karayolu 28. km Marmaracık Köyü
Yenişehir/Bursa
40
- Göknur Gıda Maddeleri İthalat İhracat Ticaret ve Sanayi A.Ş.
İrfan Baştuğ Cad. No:71 Subayevleri/Ankara
- Gülsan Gıda San. Tic. A.Ş.
Organize Sanayi Bölgesi 8. Cad. No: 17 Kayseri
- Konfrut Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Libadiye Caddesi Çamlıbel Sokak No:10 Üsküdar/İstanbul
11-47/1181-422
2
50
- Limkon Gıda Sanayi ve Tic. A.Ş.
Yakapınar Mah. Misis Bulvarı No: 49 Yüreyir/Adana
- Meykon Meyve ve Kaynak Suları San. Tic. A.Ş.
Pınarbaşı Mah. 705 Sokak Gül Sitesi A Blok Kat:1 Daire:6
Antalya
- Namsal Gıda San. ve Tic. A.Ş.
İbrahimağa Cad. No:18 34030 Bayrampaşa/İstanbul
60
- Penguen Gıda Sanayi A.Ş.
Bursa-İzmir Yolu 22. km. Mümin Gencoğlu Cad. 16825 Bursa
- Penkon Gıda San. A.Ş.
Bursa-İzmir Yolu 22. km. Mümin Gencoğlu Cad. 16825 Bursa
- Tamek Gıda ve Konsantre Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Nispetiye Mah. Hakkı Şehit Han Sok. No: 35 2.Ulus 34340
Beşiktaş/İstanbul
70
- Targıd Tarım ve Gıda Ürünleri San. ve Ticaret Ltd. Şti.
Karaduvar Mah. 65184 Sok. No:12 33020 Mersin
- Yummy Meyve Suları A.Ş.
Sarıibrahimli Mah. D 400 Karayolu No:1 Mersin
E. DOSYA KONUSU : Vişne alımı yapan teşebbüslerin aralarında anlaşarak
vişne alımlarında üreticiye teklif ettikleri fiyatları kademeli olarak düşürmek
suretiyle üreticiyi zarara uğrattıkları iddiası.
80
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Yapılan başvuruda özetle; vişne alımı yapan teşebbüslerin
aralarında anlaşarak vişne alımlarında üreticiyi zarara soktukları iddia edilerek
gereğinin yapılması talep edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 29.7.2011 tarih ve 5478 sayı; 1.8.2011
tarih ve 5511 sayı; 24.8.2011 tarih ve 6148 sayı ile giren başvurular üzerine
hazırlanan 2.8.2011 tarih ve 2011-3-191/İİ-11-347.OTÇ sayılı İlk İnceleme Raporu,
Rekabet Kurulunun 3.8.2011 tarih ve 11-44/1023-M sayılı toplantısında görüşülmüş
ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde soruşturma
açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi 90
uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 7.9.2011 tarih ve 2011-
3-191/ÖA-11-347.OTÇ sayılı Önaraştırma Raporu 12.9.2011 tarih ve REK.0.17.00.00-
110.02.02/322 sayılı Başkanlık önergesi ile 11-47 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda özetle;
1- Dosya konusu iddialara ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
11-47/1181-422
3
bu aşamada soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına, 100
2- Bununla birlikte Anadolu Etap Tarım ve Gıda Ürünleri San. ve Tic. A.Ş., Aroma
Bursa Meyve Suları ve Gıda San. A.Ş., Asya Meyve Suyu ve Gıda San. A.Ş., Ersu
Meyve ve Gıda Sanayi A.Ş., Göknur Gıda Maddeleri İthalat İhracat Ticaret ve Sanayi
A.Ş., Finefood Gıda Sanayi Ticaret A.Ş., Gülsan Gıda San. Tic. A.Ş., Konfrut Gıda
Sanayi ve Ticaret A.Ş., Limkon Gıda Sanayi ve Tic. A.Ş., Meykon Meyve ve Kaynak
Suları San. Tic. A.Ş., Namsal Gıda San. ve Tic. A.Ş., Penkon Gıda San. A.Ş., Tamek
Gıda ve Konsantre Sanayi ve Ticaret A.Ş., Targid Tarım ve Gıda Ürünleri San. ve
Ticaret Ltd. Şti. ve Yummy Meyve Suları A.Ş.’ye benzer eylemlerin tekerrür etmesinin
önlenmesi bakımından 4054 sayılı Kanun’un 9. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca
görüş bildirilmesi konusunda Başkanlığın görevlendirilmesinin uygun olacağı 110
kanaat ve sonucuna ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Şikayete Konu Eylemler
……… tarafından yapılan şikayette özetle;
Antalya ili Korkuteli ilçesine bağlı Sülekler köyünde Anadolu Etap, Meykon ve
Konfrut firmaları ile onlara bağlı tüccar ve komisyoncuların vişne alımı yaptıkları,
Anılan firmaların aralarında anlaşarak hasat döneminde vişne alım fiyatlarını bir
gecede 2.50 TL’den 2.00 TL’ye düşürdükleri, bu durumun üreticileri zor durumda 120
bıraktığı
ifade edilmiştir.
……….e-posta adresinden gelen başvuruda ise 2011 yılı Temmuz ayı içerisinde
vişne fiyatlarının 2.50 TL/Kg’den 1.60 TL/Kg seviyesine indiği ve fiyatlardaki düşüşün
devam etmesinin beklendiği iddia edilerek, vişne üreticilerinin mağduriyetinin
giderilmesi talep edilmiştir.
Son olarak Bursa Sanayi ve Ticaret Odası(Oda)’ndan gelen başvuruda, Oda’ya bağlı
Sebze ve Meyve Ticareti Komitesince yapılan toplantıda, Bursa ilinde sanayi tipi mal 130
alımı yapan meyve suyu firmalarının anlaşarak fiyatları düşük tuttukları, bu durumun
haksız rekabete neden olduğu ve ileride üreticinin üretim yapmaktan vazgeçmesine
neden olabileceğinin konuşulduğu ifade edilerek konu hakkında gereğinin yapılması
talep edilmiştir.
I.2. Taraflar
I.2.1. Anadolu Etap Tarım ve Gıda Ürünleri San. ve Tic. A.Ş. (Anadolu Etap)
Anadolu Etap, 1974 yılında kurulmuş ve 1994 yılında Özgörkey Holding bünyesine 140
katılmış, 2009 yılı içerisinde Anadolu Grubu ve Brezilyalı Cutrale Grubunun ortaklığa
dahil olmasıyla birlikte yeniden yapılandırılmış bir şirkettir. Anadolu Etap, Şanlıurfa,
Adana ve Çanakkale illerinde bulunan meyve çiftliklerinde meyve üretiminin yanı sıra,
çeşitli meyve püresi ve konsantresi üretimi ile sanayi tipi meyve işlemeciliği ve
konsantre meyve suyu üretimi alanında sektörün lider şirketleri arasındadır.
Anadolu Etapın 2009 yılı cirosu ………. TL ve 2010 yılı cirosu ………. TL’dir. Şirket
2011 yılının Haziran, Temmuz ve Ağustos ayları içerisinde iç pazardan …… ton
vişne alımı gerçekleştirmiştir.
11-47/1181-422
4
150
I.2.2. Aroma Bursa Meyve Suları ve Gıda San. A.Ş. (Aroma)
1968 yılında Bursa'nın Gürsu ilçesinde yaklaşık 75.000 m² arazi üzerine kurulmuş
olan Aroma, meyve suyu, doğal kaynak suyu ve gazlı içecekler üreten bir aile
şirketidir. Bursa Entegre Tesislerinde yarı mamul (meyve konsantresi ve püresi) ve
mamul üretimi yapan firmanın, 2000 yılında kurulan Karaman Tesislerinde yarı
mamul üretimi mevcuttur. 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla …… ve ……. TL ciro elde
eden Aroma, 2011 yılında …… ton vişne alımı gerçekleştirmiştir.
I.2.3. Asya Meyve Suyu ve Gıda San. A.Ş. (Asya) 160
Asya 1972 yılında Nevşehir'e bağlı Avanos ilçesinde kurulmuştur. Şirketin başlıca
üretim alanları, meyve suyu konsantreleri, püre ve püre konsantreleridir. 2009 ve
2010 yıllarında sırasıyla ……. ve …….. TL ciro elde eden Asya, 2011 yılında …….
ton vişne alımı gerçekleştirmiştir.
I.2.4. Ersu Meyve ve Gıda Sanayi A.Ş. (Ersu)
1969 yılında Ereğli’de kurulan Ersu, her çeşit meyve konsantresi ve püre üretiminin
yanı sıra, meyve suyu dolumu ve şoklanması faaliyetlerinde bulunmaktadır. Yılda 170
200.000 ton meyve işleme kapasitesine sahip olan Ersu, ürünlerini dünyanın birçok
bölgesine ihraç etmektedir. Ersu, 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla …….. ve ……. TL
ciro elde etmiştir.
I.2.5. Finefood Gıda ve Konsantre Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Göztepe)
1994 yılında Bursa’da kurulmuş olan Finefood, taze dondurulmuş meyve-sebze
üretimi ve işlemeciliği yapmaktadır. Şirket, Göztepe Soğuk Hava Tesisleri A.Ş. ile
aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer almaktadır. 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla
……… ve ……… TL ciro elde eden Finefood, 2011 yılında ….. ton vişne alımı 180
gerçekleştirmiştir.
I.2.6. Göknur Gıda Maddeleri İthalat İhracat Ticaret ve Sanayi A.Ş. (Göknur)
Göknur, 1993 yılında Niğde’de, 150.000 m2’lik bir arazi üzerine kurulmuştur. Göknur,
meyve suyu konsantresi, meyve püresi ve meyve suyu üretiminde başta elma olmak
üzere nar, vişne, kayısı, şeftali, üzüm, domates, havuc, ayva, portakal, limon, greyfurt
ve mandalina gibi birçok meyve ve sebzeyi işlemektedir. 2009 ve 2010 yıllarında
sırasıyla ……. ve ……. TL ciro elde eden Göknur, 2011 yılında ……. ton vişne alımı
gerçekleştirmiştir. 190
I.2.7. Gülsan Gıda San. Tic. A.Ş. (Gülsan)
1985 yılında Kayseri Organize Sanayi Bölgesinde üretime başlayan Gülsan, 2000
yılında meyve suyu ve benzeri ürünler ile püre üretimi yapan MEYSU meyve suyu
tesisini kurarak, başlangıçta reçel/ marmelat, helva, tahin gibi ürünlerden oluşan ürün
gamına meyve suyu, meyve nektarı, meyveli içecek, meyve aromalı içecekleri de
eklemiştir. 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla …….. ve …….. TL ciro elde eden
Gülsan, 2011 yılında …….. ton vişne alımı gerçekleştirmiştir.
11-47/1181-422
5
200
I.2.8. Konfrut Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Konfrut)
Konfrut, 1968 yılında Akkent Meyve Suyu Kooperatifi unvanıyla faaliyete başlamış
olup, meyve suyu konsantreleri, meyve püreleri ve püre konsantreleri üreterek yurtiçi
ve yurtdışında satışını gerçekleştirmektedir. Merkezi İstanbul’da olan şirketin Denizli
ve Hatay’da üretim tesisleri bulunmaktadır. Konfurtun 2009 ve 2010 yıllarında
gerçekleştirdiği ciro değerleri sırasıyla, ……. ve ……. TL’dir. Konfrut 2011 yılının
Haziran Temmuz ve Ağustos aylarında …….. ton vişne alımı gerçekleştirmiştir.
I.2.9. Limkon Gıda Sanayi ve Tic. A.Ş. (Limkon) 210
Limkon 2007 yılında Adana Hacı Sabancı Organize Sanayi Bölgesinde kurulmuştur.
Şirketin başlıca faaliyet alanları, meyve suyu konsantresi ve meyve püresi üretimi ile
salça ve her çeşit meyve bazlı ürün işlenmesidir. 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla
……. ve …….. TL ciro elde eden Limkon, 2011 yılında …….. ton vişne alımı
gerçekleştirmiştir.
I.2.10. Meykon Meyve ve Kaynak Suları San. Tic. A.Ş. (Meykon)
1994 yılında kurulan Meykon, Antalya’ya bağlı Elmalı ilçesindeki tesisinde faaliyetini 220
sürdürmektedir. Elma, portakal, çilek, nar, limon, havuç, ayva, armut, üzüm ve vişne
suyu konsantreleri ile elma aroması ve şeftali-kayısı püresi üreten Meykon, bu
ürünlerini başta Almanya, İngiltere olmak üzere pek çok Avrupa ülkesi ile Rusya ve
Amerikaya ihraç etmektedir. 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla ……. ve ……. TL ciro
elde eden Meykon, 2011 yılında ……… ton vişne alımı gerçekleştirmiştir.
I.2.11. Namsal Gıda San. ve Tic. A.Ş. (Namsal)
Namsal Gıda 1970 yılında Top-kapı Soğuk Hava Tesisleri A.Ş. olarak kurulmuş olup,
2001 yılından itibaren Bursa’nın Orhangazi ilçesinde donmuş sebze ve meyve üretim 230
ve ihracatına başlamıştır. 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla ……… ve …….. TL ciro
elde eden Namsal, 2011 yılında …….. ton vişne alımı gerçekleştirmiştir.
I.2.12. Penguen Gıda Sanayi A.Ş. (Penguen)
1989 yılında Gençoğlu ailesi tarafından Bursa’da kurulmuş olan Penguen, başta
reçel ve dondurulmuş gıda üretimi olmak üzere geniş bir ürün portföyü ile faaliyet
göstermektedir. 2009 ve 2010 yıllarında gerçekleştirdiği ciro değerleri sırasıyla, …….
ve …… TL olan Penguen, 2011 yılının Haziran-Temmuz ve Ağustos aylarında …..
ton vişne alımı gerçekleştirmiştir. 240
I.2.13. Penkon Gıda San. A.Ş. (Penkon)
1998 yılında Denizli’de kurulmuş olan Penkon, meyve suyu konsantreleri, püreler,
püre konsantreleri ve organik ürünlerin üretimiyle iştigal etmektedir. Penkonun 2009
ve 2010 yıllarında gerçekleştirdiği ciro değerleri sırasıyla ……. ve …… TL’dir.
Penkon, 2011 yılının Haziran Temmuz ve Ağustos aylarında …… ton vişne alımı
gerçekleştirmiştir.
11-47/1181-422
6
250
I.2.14. Tamek Gıda ve Konsantre Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Tamek)
1955 tarihinde Bursa-Demirtaş’ta kurulmuş olan Tamek, halen Bursa Karacabey’deki
fabrikası ile Balıkesir ve Manisa’daki fabrikalarında üretime devam etmektedir.
Tamekin başlıca ürün grupları, domates salçası, meyve konsantreleri, bezelye, sebze
ve meyve konserveleri, dondurulmuş sebze ve meyvelerden oluşmaktadır. 2009 ve
2010 yıllarında sırasıyla …… ve ……. TL ciro elde eden Tamek, 2011 yılında ……
ton vişne alımı gerçekleştirmiştir.
I.2.15. Targıd Tarım ve Gıda Ürünleri San. ve Ticaret Ltd. Şti. (Targıd) 260
1993 yılında Kayseri’de kurulmuş olan Targıd, 2003 yılından itibaren faaliyetlerini
Mersin’deki işleme tesislerinde sürdürmektedir. Şirket ağırlıklı olarak meyve suyu
konsantresi, püre ve püre konsantresi üretmektedir. 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla
…….. ve ……. TL ciro elde eden Targıd, 2011 yılında ……. ton vişne alımı
gerçekleştirmiştir.
I.2.16. Yummy Meyve Suları A.Ş. (Yummy)
1995 yılında Mersin'de kurulmuş olan Yummy, çeşitli meyve suları, meyve nektarı, 270
aromalı içecekler ve meyve konsantreleri üretmektedir. 2009 ve 2010 yıllarında
sırasıyla ……. ve …….. TL ciro elde eden Yummy, 2011 yılında ……. ton vişne alımı
gerçekleştirmiştir.
I.3. İlgili Pazar
I.3.1. Sektöre ilişkin Genel Bilgiler
I.3.1.1. Tarım Sektörüne İlişkin Genel Bilgiler
280
Tarım sektöründe alıcı ve satıcı sayısının fazlalığından dolayı ekonomik karar
birimlerinin fiyatları bireysel olarak etkileme güçleri çok zayıftır. Bu nedenle tarım
piyasası tam rekabet piyasasına yakınsar gibi görünmektedir. Ancak gerçekte, çok
sayıda alıcı ve çok sayıda üretici bulunmakla birlikte, bu iki karar birimi arasında
işleyici, ihracatçı gibi aracılık eden birimler mevcuttur. Bu durum ise üretim ile nihai
tüketim arasında çeşitli düzeylerde birden çok aşamanın bulunmasına yol
açmaktadır. Üretimin doğal koşullara bağlı olmasından dolayı (iklim, hava koşulları,
konum, toprak, vb.) arz esnekliği, tüketimin insan beslenmesine yönelik olmasından
dolayı da talep esnekliği çok düşüktür. Üreticilerin dağınık, ürün
muhafazasının/pazarlamasının zor, sermaye birikiminin yetersiz olması tarım 290
sektörünün başlıca özellikleridir.
I.3.1.2. Vişne Pazarına İlişkin Genel Bilgiler
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, Meyve Suyu Endüstrisi Derneği (Meyed)’nden
ve pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerden gelen bilgilerden yola çıkılarak
hazırlanan bilgilere aşağıda yer verilmiştir.
11-47/1181-422
7
Vişne pazarında da, tarım sektörüne paralel koşulların var olduğunu söylemek
mümkündür. Vişne piyasasında ülkenin çeşitli bölgelerinde yerleşik çok sayıda üretici 300
ve sınırlı sayıda alıcı bulunmaktadır. Ayrıca vişne üreticileri arasında aktif bir üretici
örgütlenmesi bulunmamakta, bazı illerde faaliyet gösteren meyve üreticileri birlikleri
olsa da, bu birliklerin alım piyasasında etkin bir rol oynamadıkları bilinmektedir. Bu
nedenle gerek vişnenin pazarlanması sürecinde, gerekse alım fiyatının oluşumunda
üreticiler yeterince etkin olamamakta ve alım süreci alıcı firmalar ve bu firmalara bağlı
çalışan komisyoncu, kantarcı gibi aracılar lehine gelişmektedir.
Vişne meyvesi hem sofralık olarak hem de meyve suyu, şurubu, reçeli, marmeladı,
kompostosu, pasta ve tatlıları yapılarak tüketilmektedir. Ülkemiz ılıman iklimiyle vişne
yetiştiriciliğine uygun olup, hemen hemen her bölgede vişne yetiştiriciliği 310
yapılabilmektedir. Ülkemizde iki önemli vişne ağacı türü yetiştirilmekte olup,
bunlardan ilki Kütahya vişnesi olarak tabir edilen iri vişne türü, diğeri Macar
vişnesidir. Her iki türün ağaçları da Haziran ayı sonu ve Temmuz ayından başlayarak
bol ürün vermektedir.
Vişne, taze ve işlenmiş olarak iki farklı şekilde pazara çıkmakta, işlenmemiş vişne
daha çok talep görmektedir. Üretilen vişneler derin dondurma, kurutma, meyve suyu,
konserve ve reçel yapımı şeklinde işlenerek iç piyasada satıldığı gibi dondurulmuş
olarak ihraç da edilebilmektedir.
320
Vişne alım pazarında iki farklı tipte alıcı bulunmaktadır. Bunlardan ilki aldığı vişneyi
konsantre hale getirdikten sonra vişne suyu yapılmak üzere satan teşebbüslerdir.
Sektörde “konsantreci” olarak adlandırılan bu teşebbüslerden bazıları sadece vişne
konsantresi üretip bunu vişne suyu üreticilerine satarken (Örneğin Anadolu Etap
firması) bazıları da ürettikleri konsantreyi kendi vişne suyu üretimlerinde
kullanmaktadırlar (Örneğin Aroma, Tamek firmaları). Bu bakımdan vişne alım
pazarında rakip olan teşebbüsler vişne konsantresi satış pazarında birbirinin
tedarikçisi de olabilmektedir. Firmalar, dünyada oluşan vişne alım fiyatına göre bazı
yıllarda ürettikleri konsantre vişne suyunu yurt dışına ihraç edebildikleri gibi
konsantre vişne ürününü ithal de edebilmektedir. 330
Diğer alıcılar ise sektörde “şoklayıcı” olarak tabir edilen firmalardır. Bu firmalar vişne
alımı yaptıktan sonra ürünü farklı alanlarda kullanılmak üzere dondurarak
saklamaktadır (Örneğin Penguen firması). Bazı firmalar şoklanmış vişneyi reçel,
marmelat, komposto gibi ürünlerin yapımında kullanırken bazıları ise direkt olarak
yurt içi veya yurtdışında piyasaya sürmekte ya da pastacılık gibi alanlarda faaliyet
gösteren firmalara satmaktadır.
Söz konusu alıcılar, üreticilerin çok sayıda ve dağınık şekilde Türkiye’nin farklı
bölgelerinde yer almaları nedeniyle üreticilerden direkt olarak alım yapmamakta olup, 340
alım için “komisyoncu - tüccar” denilen tacirlerle çalışmaktadır. Alıcı firmalar, bu
kişilerden gelen pazar bilgisi doğrultusunda alımlarına yön vermektedir. Örneğin,
alıcılar komisyonculara verdikleri talimatlarla fiyatların artması durumunda alımları
durdurabilmekte, ürünün az olması durumunda ise fiyatları arttırabilmektedirler.
Komisyoncular ise kendilerine bağlı ve piyasada “kantarcı” denilen kişilerle
çalışmaktadır. Kantarcıların görevi vişne üretimi yapılan her köy veya kasabada
kantar kurup adına alım yaptıkları alıcı tarafından belirlenen fiyatlarla alım yapmaktır.
Genellikle küçük birimlerde her şirketin o gün için almayı taahhüt ettiği fiyat
11-47/1181-422
8
kantarcılar aracılığıyla anons ettirilmekte ve kantarın bulunduğu yere yazılmaktadır.
Toplama işlemi bittiğinde ise toplanan ürün kantarda tartılarak üreticilere ait firmalara 350
gönderilmektedir. Ürünün beklenenden az veya fazla olması gibi durumlarda ise ilan
ettirilen ve kantarda yazılı bulunan fiyat farklılaşabilmektedir. Örneğin ürünün az
olması durumunda üreticilere ilan edilen fiyatın üstünde bir fiyat teklif edilerek
(piyasada bu duruma kantar altı fiyat verme denilmektedir) günlük vişne ihtiyacı
karşılanmaya çalışılmaktadır. Bir nevi borsa olarak adlandırılabilecek bu sistem
sadece vişne ürününe özel olmayıp diğer pek çok tarım ürünü için de geçerlidir.
Meyed tarafından gönderilen bilgilerde, vişne rekoltesinin %.....’lik bölümünün meyve
suyu üreticileri tarafından kullanıldığı, %....’lik bölümünün meyve suyu üreticileri
tarafından yurtdışına ihraç edildiği, %...’lik bölümünün şoklayıcı teşebbüsler 360
tarafından kullanıldığı ve geri kalan %.....’luk bölümünün ise direkt tüketicilere
satıldığı ifade edilmiştir.
Türkiye’de son üç yılda gerçekleşen vişne üretimine ilişkin verilere Tablo 1’de yer
verilmiştir.
Tablo 1: Türkiye’de Vişne Sektörü
Yıl
Toplam
Meyveliklerin Alanı
(dekar)
Üretim
(Ton)
Ağaç Başına
Ortalama Verim
(kg)
Meyve Veren
Ağaç Sayısı
Meyve Vermeyen
Ağaç Sayısı
2008 232.621 185.435 31 5.944.032 1.764.282
2009 230.061 192.705 32 6.033.916 1.643.560
2010 223.352 194.989 33 5.977.258 1.546.818
Kaynak: TÜİK internet sitesi
Önaraştırmanın yapıldığı süreçte vişne alımları halen devam ettiğinden 2011 yılına
ilişkin olarak net veri edinilememiş olmakla birlikte, vişne alımı yapan teşebbüslerden 370
edinilen bilgilere ve çeşitli yerel ve ulusal basında yer alan bilgilere1 göre 2011 yılında
son 7 yılın en düşük vişne hasadı gerçekleşmiştir. Bu durumun nedeni ise vişne
ağaçlarının çiçek açtığı sırada ürünlerin dona maruz kalmasıdır. Böylelikle vişneye
dönüşen çiçek sayısı azalmış ve ürünün rekoltesi diğer yıllara göre oldukça az
gerçekleşmiştir. Anadolu Etapın, geçmiş yıllardaki TÜİK rakamlarına 2011
tahminlerini eklediği yaklaşık ve tahmini bilgileri içeren tablo aşağıda sunulmaktadır.
Tablo 2: Türkiye’de Vişne Arzı ve Yıllara Göre Değişimi
2006
(ton)
2007
(ton)
2008
(ton)
2009
(ton)
2010
(ton)
2011
Hedef
(ton)
2006-2011
Değişim
(%)
2010-
2011
Değişim
(%)
Toplam Vişne Arzı 121.000 181.000 185.000 193.000 194.000
Kaynak: Anadolu Etaptan gelen bilgi yazısı.
380
Tablolardan anlaşıldığı üzere 2011 yılına kadar vişne üretimi her yıl artmasına karşın
2011 yılında vişne üretiminde büyük bir düşüşün yaşanması beklenmektedir.
Beklentilerin gerçekleşmesi durumunda ise, 2011 yılı vişne rekoltesinin 2010 yılına
1
11-47/1181-422
9
göre % …’a varan oranda azalması muhtemeldir2. Son üç yıllık vişne alım fiyatlarına
ise aşağıdaki tabloda yer verilmektedir.
Tablo 3: 2009 – 2011 Yılları Arasında Vişne Alım Fiyatları
Yıllar Vişne Alım Fiyat Aralığı (Kg/TL) Ağırlıklı Vişne Alım Fiyatı(Kg/TL)
2009
2010
2011 (tahmini)
Kaynak: Meyedden gelen bilgiler
Tabloda görüldüğü üzere 2011 yılında ortalama vişne alım fiyatı, bir önceki yıla göre
yaklaşık üç kat artmış durumdadır. Bu artışta en büyük etkenin, vişne rekoltesinde 390
meydana gelen ciddi azalma olduğu anlaşılmaktadır.
Türkiye’nin vişne ürününe ilişkin son 3 yıllık üretim ve dış ticaret verileri ise Tablo 4’te
sunulmuştur.
Tablo 4: Türkiye’de Vişne Üretim, İthalat ve İhracat Miktarları
Yıllar Üretim (Kg) İthalat (Kg) İhracat (Kg)
2009
2010
2011 (tahmini)
Kaynak: TÜİK ve Anadolu Etaptan gelen bilgiler
Tablo 4’te görüldüğü üzere …ticari sır…., bu yılki vişne ihracatımız …. Kg gibi
oldukça düşük miktarda gerçekleşmiştir.
400
I.3.2. İlgili Ürün Pazarı
Belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan
pazarlar ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. İlgili ürün pazarının tespitinde; tüketicinin
gözünde fiyatı, kullanım amaçları ve nitelikleri bakımından aynı sayılan mal ve
hizmetlerden oluşan pazar dikkate alınmakta, tespit edilen pazarı etkileyebilecek
diğer unsurlar da değerlendirilebilmektedir.
Meyve suyu konsantresi üreticisi firmalar tarafından alımı yapılarak üretim sürecinde
işlenen meyveler genellikle “sanayi tipi meyveler” olarak adlandırılmaktadır. 410
Ülkemizdeki meyve yetiştiriciliği hemen hemen tümüyle doğrudan tüketime sunulan
taze meyve (sofralık meyve) alanındadır ve sanayiye yönelik olarak yetiştirilen meyve
miktarı görece düşüktür. Dolayısıyla, sanayi tipi meyveler; sofralık meyve kalitesinde
olmayan, dökülmüş, ezilmiş, rüzgar ya da don nedeniyle yıpranmış, lekeli, yaralı,
kaliteleri son derece düşük olan “ıskarta” ya da “çıkma” olarak adlandırılan, kısacası
ayrı bir pazar oluşturan meyvelerdir.
Yukarıda yer verilen bilgiler ve şikayete konu ürünün vişne olması dikkate alınarak;
ilgili ürün pazarı "sanayi tipi vişne alım pazarı" olarak belirlenmiştir.
420
I.3.3. İlgili Coğrafi Pazar
2 Meyed’den gelen bilgilerde 2011 yılında gerçekleşecek vişne rekoltesinin …. ton’a kadar düşebileceği tahmin
edilmektedir. Bu durum ise, 2011 yılı vişne rekoltesinin 2010 yılına göre yaklaşık %... daha az gerçekleşeceği
anlamına gelmektedir.
11-47/1181-422
10
Teşebbüslerin faaliyet gösterdikleri alanın, rekabet koşullarının yeterli derecede
homojen ve özellikle rekabet koşullarının komşu bölgelerden hissedilir derecede
farklı olması; ilgili coğrafi pazarın tespitinde büyük bir önem taşımakta ve belirleyici
olmaktadır.
Bu çerçevede; vişnenin ülkenin hemen hemen her yerinde üretilmesi ve firmaların
taşıma maliyetlerine katlanarak her bölgeden gerek doğrudan gerekse aracılar
vasıtasıyla meyve alımında bulunmaları nedeniyle ilgili coğrafi pazar “Türkiye” olarak 430
belirlenmiştir.
I.4. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Önaraştırma kapsamında, Türkiye genelinde vişne alımı yapan bazı teşebbüslerde
raportörlerce yerinde inceleme ve görüşmeler yapılmıştır. Anadolu Etapta yapılan
yerinde incelemede vişne alımı yapan bazı teşebbüslerin 2011 yılının temmuz ayında
Afyon’da bir araya gelerek görüşme yaptıklarına ilişkin bir belge bulunmuştur.
10.7.2011 tarihinde Şahabettin Uyguç (Anadolu Etap Tedarik Zinciri Müdürü) 440
tarafından Demir Sarman’a (Anadolu Etap Genel Müdürü) gönderilen e-postada;
“ Demir Bey,
Kütahya bölgesinde Meykon firması 2,5 Tl/Kg. vişne fiyatı açıkladı. Olay kontrolden
çıkmış durumda. Firmalar salı günü için Afyon’da oturup konuşalım derler. Yarın
telefonlaşıp detayları konuşuruz. Ben katılmayı düşünmüyorum rekabet açısından.
Ya da vişne ile alakası olmayan bir yer öneririm herkese.
Saygılar.”
Aynı belgede yer alan ve Afyon’da yapılması planlanan toplantıya ilişkin bir diğer e-
posta ise 11.7.2011 tarihinde Bahadır Açık (Anadolu Etap İş ve Satınalma Geliştirme 450
Direktörü) tarafından Demir Sarman’a (Anadolu Etap Genel Müdürü)gönderilen e-
postadır. Söz konusu e-postada;
“ Abi ben sabah Şahabettin ve Mehmet (Coca-Cola’nın Satınalma müdürü3) ile
konuştum. Mehmet’in durumdan haberi vardı. Şahabettin de size ulaşmaya
çalışıyordu çünkü yarın bir toplanalım demiş satınalmacılar.”
Önaraştırma döneminde, yukarıda yer verilen belgelerde yer alan bazı ifadelerden
kast edilenlerin neler olduğuna ilişkin Anadolu Etapa gönderilen bilgi isteme yazısına
cevaben gelen yazıda özetle,
- 12.7.2011 tarihinde Afyon’da vişne alımı yapan teşebbüsler arasında bir toplantı 460
gerçekleştiği,
- Toplantı yapma fikrinin Penkon firmasının satın alma müdürü Erdinç Kaynar
tarafından herkese iletildiği,
- Toplantıya temsilci gönderen teşebbüslerin Penkon (Erdinç Kaynar), Aroma
(Muammer Abalı), Tamek (Mahmut Sarıbal), Meykon, Asya (Erdem Akbulut), Konfrut
(İsmail Bey), Targıd (Ali Şahin), Göztepe Donmuş Gıda (Sabahattin Göztepe),
Yummy (Serdar Aytaç), Göknur, Gülsan, Ersu, Limkon ve Namsal olduğu,
- Toplantıda rekabeti kısıtlamak veya fiyatı belirleyen herhangi bir unsura müdahale
etmenin mevzu bahis olmadığı,
3 …ticari sır….
11-47/1181-422
11
- 2011 döneminde herhangi bir ekonomik rasyonalite ile açıklanamayacak bir şekilde 470
artıyor olmasının sektördeki tüm firmaların vişne konusunda bir spekülasyon ve/veya
manipülasyon olabileceği ihtimalini düşünmelerine yol açtığı,
- Toplantının firmaların temsil edildiği kantarda anons yönteminin uygulanmamasının
sebebiyet verdiği manipülasyonların ve haksız rekabet ortamının önüne geçilmesi
konusunda bir defaya mahsus bir diyalog olduğu,
- Toplantı sonucunda herhangi bir karar alınmadığı ve tutanak tutulmadığı,
- Anadolu Etap firmasının da 2011 yazında vişne piyasasında üretici, komisyoncu
veya sezona stokla girmiş firmalar kaynaklı bir spekülasyon hatta bir
manipülasyondan endişe ettiği,
- Vişne üreticilerinin fabrikalara (alıcılara) kıyasla çok daha organize ve birlikte 480
hareket eden bir grup olduğu,
- Bu aşamada yapılmak istenilenin Rekabet Kurumu da kullanılarak fabrikalar
üzerinde bir baskı oluşturup pazarlık güçlerini maksimize etmek olduğu,
- Benzer bir toplantının daha önce yapılmadığı
ifade edilmiştir. Diğer teşebbüslerde yapılan yerinde incelemelerde ise bu toplantıya
ilişkin herhangi bir belge bulunmamıştır. Aroma, Finefood, Göknur, Gülsan, Limkon,
Meykon, Penguen, Tamek, Targıd, 12.7.2011 tarihinde gerçekleşen toplantıya
şirketlerini temsilen herhangi bir kişinin katılmadığını, böyle bir toplantıya ilişkin
bilgileri olmadığını ifade etmişlerdir.
490
Asya, toplantıya şirketlerini temsilen herhangi bir kişinin katılmadığını ancak
toplantıdan şifahen haberdar olduklarını ifade etmiştir.
Ersudan gelen yazıda ise kendilerine verilen sürenin kısıtlılığı ve istenilen bilgilerin
ayrıntılı açıklama gerektirmesi nedeniyle, şirket olarak konu hakkında herhangi bir
açıklama yapamayacakları ifade edilmiştir.
Namsal 2011 yılının Temmuz ayında vişne alımlarını görüşmek üzere herhangi bir
toplantıya katılmadıklarını, ancak sezon içerisinde satın almacılarının alım
bölgesinde olması nedeniyle diğer firmaların ziraatçılarıyla kaldıkları otelde sohbet 500
ettiklerinin aşikar olduğunu belirtmiştir.
Yummy satın alma müdürü tarafından yapılan açıklamada, böyle bir görüşmeye şahit
olmadıkları, ancak vişne alımı yapan firma temsilcilerinin merkezi konumda olması
nedeniyle Afyon’da ve genellikle aynı otelde kalmayı tercih ettikleri ve bu kişilerden
bir kaçının yan yana gelmesinin yıllardır böyle lafların ortaya atılmasına neden
olduğu ifade edilmiştir.
Penkon hemen hemen bütün şirketlerin satın alma müdürlerinin sezon boyunca ana
alım merkezlerinde bulunduklarını, bu sayede piyasa koşullarının daha iyi takip 510
edildiği ve doğru bilgi akışı sağlandığını, vişne alımları ile ilgili toplantı düzenlendiği
konusunun şirket yönetiminin bilgisi dışında olduğunu, ancak satın alma yetkililerinin
aynı bölgede sık sık birbirleriyle karşılaştığı ve genel anlamda birlikte olduğunu ve
özel bir toplantı düzenleme gereğinin olmadığına inandıklarını ifade etmiştir.
Şahabettin Uyguç (Anadolu Etap Tedarik Zinciri Müdürü) tarafından Demir Sarman’a
19.7.2011 tarihinde gönderilen e-postada ise aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:
“Demir Bey,
11-47/1181-422
12
Isparta Şarkikırkağaç Fele köyünde Konfrut adına Hüseyin Demirbaş isimli kantarcı
2,5 TL’den şok kasalarıyla, Isparta Keçiborlu Kılıçköy’de Güneş Ticaret yine şok 520
kasalarıyla 2,5 TL’den alım yapmaktadır. Tamek firması fiyatı resmileştirmiştir. Biz de
Konfrut ve Aroma firmaları satınalmalarına bilgi verdik.
Bilgilerinize”.
Anadolu Etaptan yukarıda yer verilen belgeye ilişkin gelen yazılı açıklamada özetle;
- Anons edilen fiyatlarla ödenen fiyatlarının aynı olmasının Anadolu Etap açısından
oldukça önemli olduğu,
- Zira Anadolu Etaptan mal alan şirketler ile yapılan sözleşmede anons edilen fiyat ile
ödenen fiyat arasında fark olması durumunda alıcıların farkı ödemediği,
- Fiyatların alıcılar tarafından devamlı kontrol edilmesi nedeniyle kantar altı fiyat 530
veremedikleri,
- Kantar altı uygulamasını etik bulmadıkları,
- Konfrut kantarcısı tarafından örtülü yüksek bir fiyattan (2.5 TL) vişne alımı
yapılmaya başlanması üzerine Tamekin fiyatını 2.5 TL olarak anons ettirdiği,
- Bu fiyat artışının kantar altı fiyat uygulayan firmalara [Konfrut, Aroma] iletildiği ve
- Tamekin fiyatını anons ettirmesinin diğer firmalara haber verilmesinin nedeninin bu
firmaların fiyatlarının ne olduğundan tamamen bağımsız olarak kendilerine Anadolu
Etapın etik olmadığını düşündüğü bu uygulamalardan ötürü sitem edilmesi ve
kantarlarda anons yönteminin tavsiye edilmesi olduğu,
ifadeleri yer almaktadır. 540
Bu noktada önaraştırmaya konu teşebbüsler arasında gerçekleşen görüşmenin ve
iletişimin nedenlerinin ortaya konulması gerekmektedir.
Tablo 2’de görüldüğü üzere, 2006 yılından itibaren her yıl artan vişne rekoltesi 2011
yılında ciddi bir düşüş yaşamıştır. 2011 yılı hasat sezonunun bitimi itibarıyla, vişne
rekoltesinde bir önceki yıla göre % …’lara varan azalma yaşanması beklenmektedir.
Anılan durumun vişne alım fiyatlarını etkilemesi ise kaçınılmazdır. Aşağıdaki tabloda
ise önaraştırmaya konu teşebbüslerin 2009-2011 yılları arasında vişne alımları için
ödedikleri ortalama fiyat bilgileri ve toplam alım miktarları yer almaktadır. 550
Tablo 5: İncelenen Teşebbüslerin Yıllık Alım Miktarları ve Ortalama Fiyatlar
2009 2010 2011
Alım Miktarı (TL/Kg)
Ortalama
Fiyat
Alım Miktarı
(TL/Kg)
Ortalama
Fiyat
Alım Miktarı
(TL/Kg)
Ortalama
Fiyat
Anadolu Etap
Aroma
Asya
Ersu4
Finefood
Göknur
Gülsan
Konfrut
Limkon
Meykon5
Namsal
Penguen
4 Ersu firmasının bilgileri önaraştırma döneminde gelmemesi nedeniyle tabloya aktarılamamıştır.
5 Meykon, 2009 yılında vişne alımı gerçekleştirmemiştir.
11-47/1181-422
13
Penkon
Tamek
Targıd
Yummy
TOPLAM
TOPLAM
REKOLTE
Kaynak: Teşebbüslerden gelen bilgiler
Tabloda, Anadolu Etap dışında yüksek miktarda alım yapan teşebbüslerin
alımlarında 2011 yılında bir önceki yıla göre % …’ye varan düşüşler olduğu
gözlenmektedir. Öte yandan, teşebbüslerin yıllık ortalama alım fiyatları
incelendiğinde, 2011 yılında bir önceki yıla göre üç kata varan artışlarla alım yapıldığı
görülmektedir.
560
Her vişne alım sezonunun açılmasından önce olduğu gibi 2011 yılında da alıcılar
tarafından vişne alım fiyatlarının ne olacağına ilişkin saha çalışmaları yapılmıştır.
Yapılan saha çalışmaları sonucunda rekoltenin az olacağı tespit edilmesine karşın
2011 yılı vişne rekoltesi bu beklentinin de altında gerçekleşmiştir. Bu durum ise
fiyatların 2010 yılına göre 3-4 kat artmasına neden olmuştur. Nitekim Aroma’da
yapılan yerinde incelemede elde edilen (Önaraştırma Raporu Ek: 10/9-10) belgeden
de anlaşıldığı üzere, 8.12.2010 ve 2.1.2011 tarihlerinde yapılan tahminlerde vişne
ürünü için belirlenen rampa - fabrikaya geliş maliyeti … TL/Kg iken 15.8.2011
tarihindeki tahminlerde (bu tahminin o güne kadar gerçekleşen alım maliyetlerinin de
göz önüne alınarak yapıldığı) maliyet … TL/Kg.’ye yükseltilmiştir. 570
Öte yandan 2011 yılında vişne hasadında yaşanan gelişmeler hakkında Meyed’den
edinilen bilgilerde,
“2011 yılı vişne rekoltesi maalesef, ülkemiz vişne üretim potansiyelinin %... altında ve
… ton dolayında gerçekleşmiştir. Bu miktar sadece meyve suyu sanayi iç piyasa,
diğer işlemeciler (Şoklamacılar, reçelciler ve konserveciler) ve iç pazar taze tüketimini
dahi karşılamaya yeterli değildir.
Dünya’daki en önemli iki üretici ülke olan Polonya ve Macaristan’daki düşük rekolte
bilgilerinin dış ticaret şansının yükselmesini işaret etmesi, ihracat için üretim yapan
firmaların da alımlarda istekli olmalarına yol açmıştır. 580
Gerek rekoltenin çok düşük oluşu, gerekse yukarıda izah ettiğimiz tedarikleme
sisteminin, açıklamaya çalıştığımız gibi spekülatif tavırları dolayısıyla vişne alım
fiyatları beklenmedik ölçüde ve suni olarak çok hızlı artış trendine girmiştir. Fiyatların
hiç de ekonomik olmayan seviyeye gelişi dolayısıyla, arz-talep dengesi süratle
değişmiş ve başta yurt dışı pazarlara üretim yapan şirketlerinki olmak üzere talep
düşüşe geçmiştir. Bunun sonucu olarak, fiyatlar pik yaptıktan sonra hafif bir düşüş
göstermiş, ancak gelinen seviye de sezon başındaki fiyat seviyesinin çok üzerinde
kalmıştır.”
denilerek 2011 yılında yaşanan gelişmelerin yurtiçi ve yurtdışı vişne arzının az
olmasından ve tüccarların spekülatif tavırlarından kaynaklandığı ifade edilmiştir. 590
Alım fiyatlarının artması alım yapan firmaların komisyonculara ödedikleri komisyon
miktarlarının yükselmesine de neden olmuştur. Bu durum dosya mevcudunda yer
alan Aromada yapılan yerinde incelemede elde edilen belgede de görülmektedir.
11.7.2011 tarihli bu belgede, vişne alım fiyatlarının yükselmesi karşısında
11-47/1181-422
14
komisyonculara verilen ücretin … Krş/Kg.’dan … Krş/Kg.’a yükseltilmesi gerektiği
ifade edilmektedir.
Dolayısıyla, vişne hasadında 2011 yılında önceki yıllara göre daha önce hiç
yaşanmamış ciddi bir düşüş gerçekleştiği, yaşanan düşüşün vişne alımı yapan 600
firmalar tarafından beklenenin de üzerinde olduğu, bu nedenle üreticiye ve
komisyonculara ödenen ücretlerin de büyük ölçüde arttığı, piyasada yaşanan bu
gelişmelerin ise vişne alımı yapan teşebbüsler arasında mal tedariğinin güçleşmesine
bağlı olarak iletişimin artmasına yol açtığı söylenebilir.
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde; “Belirli bir mal ve hizmet piyasasında doğrudan
veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya
bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar,
uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve
yasaktır.” hükmü yer almaktadır. 610
Aynı piyasada faaliyet gösteren ve yatay seviyede birbirine rakip olan teşebbüsler
arasında, piyasadan satın alınacak ürünün fiyatını (hammadde maliyeti) belirlemek
üzere yapılan anlaşmaların rekabeti kısıtlayacağı ve yukarıda yer verilen madde
kapsamına değerlendirilmesi gerektiği açıktır.
Önaraştırma döneminde bulunan ve önaraştırma raporu ekinde yer alan belgeler
incelendiğinde, Ek: 6/24-25’te ve Ek: 6/36-40’ta yer alan bilgi ve belgelerden Anadolu
Etap, Aroma, Asya, Ersu, Göknur, Göztepe, Gülsan, Konfrut, Limkon, Meykon,
Namsal, Penkon, Tamek, Targıd ve Yummynin 12.7.2011 tarihinde Afyon’da 620
toplandıkları, Ek: 6/36-40’ta yer alan bilgilerde toplantının amaçlarından birisinin bu
teşebbüsler tarafından yapılan gizli fiyat artırımlarının önüne geçilmesi olduğu ve
önaraştırma raporu Ek: 6/14’te yer alan belgenin ise toplantı görüşme sonrasında
gizli fiyat artışı yapmaya devam eden firmaların uyarıldığını gösterdiği söylenebilir.
Anadolu Etap tarafından Kurumumuza gönderilen belgede toplantının amaçlarından
biri;“… firmaların temsil edildiği kantarlarda anons yönteminin uygulanmamasının
sebebiyet verdiği manipülasyonların ve haksız rekabet ortamının önüne geçilmesi
konusunda bir defaya mahsus bir diyalog olmuştur.” şeklinde açıklanmıştır. Diğer bir
deyişle teşebbüslerin bir araya gelmelerinin diğer bir nedeni de, alıcılar tarafından 630
ilan edilen fiyatlardan “kantar altı” olarak tabir edilen daha yüksek fiyat teklif
edilmesinin önüne geçilmesi olduğu ifade edilmektedir.
Yine aynı yazıda toplantının diğer bir amacının ise;
“2011 döneminde herhangi bir ekonomik rasyonalite ile açıklanamayacak bir şekilde
artıyor olması sektördeki tüm firmaların vişne konusunda bir spekülasyon ve/veya
manipülasyon olabileceği ihtimalini düşünmelerine neden olmuştur. … Söz konusu
spekülasyon/manipülasyonların üretici veya aracı veya sezona stokla girmiş birkaç
üretici kaynaklı olabileceği düşünülerek bu durumu daha net anlayabilme ihtiyacı
doğmuştur.” şeklinde açıklanmıştır. Bu açıklama ile toplantının diğer bir amacının 640
teşebbüslerin son yıllarda vişne alımlarında görülen en yüksek artışın nedenlerinin ne
olduğunu anlama ihtiyacı olduğu söylenebilir. Nitekim aşağıda yer alan ve
incelemeye konu teşebbüsler tarafından yapılan vişne alımlarında gerçekleşen
fiyatların 2.7.2011-8.8.2011 tarihleri arasındaki değişimini gösteren Grafik 1
incelendiğinde, yaklaşık 1 TL/Kg’dan açılan vişne alım fiyatlarının kısa bir süre
11-47/1181-422
15
içerisinde 2.5 TL/Kg’ye yükselmesinin 12.7.2011 tarihli toplantının yapılmasında etkili
olduğu görülmektedir.
İlgili bölümde değinildiği üzere, alıcılar tarafından fiyatın, üreticilerin hepsinin
duyacağı şekilde anons ettirilmesi ve alım fiyatlarının üreticiler adına alım yapan 650
kantarcıların tezgâhlarında ilan edilmesi vişne alım piyasasını oldukça şeffaf hale
getiren bir uygulamadır. Zira bu sistem, alım yapılan her bölgede rakip teşebbüslerin
birbirlerinin fiyatlarını çok yakın bir şekilde takip edebilmelerine ve gün içinde
yaşanan gelişmelere çok kısa bir sürede tepki verebilmelerine olanak sağlamaktadır.
Bu sistem aynı zamanda alıcılar arasında zımnen ya da açık bir biçimde yapılan bir
fiyat anlaşması bulunduğu takdirde, bu anlaşmanın denetlenmesine de olanak
sağlayacak niteliktedir.
Piyasada “kantar altı” olarak tabir edilen ve bazı teşebbüslerin bölgedeki malı almak
için daha yüksek fiyat verdikleri dönemlerde ağırlıklı olarak görülen, “gizli fiyat 660
artırımı” olarak nitelenebilecek fiyat politikası, vişne alım piyasasındaki şeffaflığı
bozan bir uygulamadır. Bu uygulama ile alım yapan firmalar, üreticilere ilan ettikleri
fiyatlardan daha yüksek fiyatlar önererek üreticilerin ürünlerini kendi firmalarına
getirmesini teşvik etmektedir. Piyasada alıcılar arasında bilgi asimetrisi yaratan bu
uygulama, özü itibarıyla alım yapan teşebbüsler arasında akdedilen veya zımnen
oluşan anlaşmaların bozulmasını sağlayarak fiyatların serbest piyasa şartlarına göre
oluşmasına katkı sağlayabilmektedir. Dolayısıyla teşebbüslerin gizli fiyat artırımı
yapılmaması için görüşmeleri ve bu politikaya uymayanları uyarma yoluna
gitmelerinin 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal eden bir uygulama olduğu
söylenebilir. Ancak, özellikle rekoltenin az olduğu dönemlerde, bu tür bir 670
mutabakatın tarım piyasalarında hayata geçirilme ihtimalinin zayıf olduğu da
belirtilmelidir.
Bu noktada, 2011 yılında sanayi tipi vişne alım piyasasında gerçekleşen değişimlere
ilişkin sayısal veriler de dikkate alınarak, alımlara ilişkin olası bir fiyat anlaşmasının
incelemeye konu dönemde uygulanıp uygulanmadığı üzerinde durulmalıdır..
Grafik 1: 2011 Yılında İncelemeye Konu Teşebbüsler Tarafından Yapılan Alımlarda Gerçekleşen
Fiyatların 2.7.2011 – 8.8.2011 Tarihleri Arasındaki Değişimi6
6 Grafiğin hazırlanmasında Ersu ve Namsal haricindeki teşebbüslerin fiyatlarından yararlanılmıştır.
11-47/1181-422
16
0,90
1,37
1,68
1,78
1,94
2,31
1,55
1,75
1,91
2,14
2,32
2,07
2,15
2,452,32
2,52
2,53
2,47
2,42
2,43
2,46
2,36
2,19
2,142,31
2,44
2,46
0,95
2,43 2,49
2,01
2,20
1,96
2,56
2,54
2,532,552,49
0,00
0,50
1,00
1,50
2,00
2,50
3,00
02
.07
.11
04
.07
.11
06
.07
.11
08
.07
.11
10
.07
.11
12
.07
.11
14
.07
.11
16
.07
.11
18
.07
.11
20
.07
.11
22
.07
.11
24
.07
.11
26
.07
.11
28
.07
.11
30
.07
.11
01
.08
.11
03
.08
.11
05
.08
.11
07
.08
.11
Kaynak: Teşebbüsler tarafında gönderilen bilgiler. 680
Grafikte görüldüğü üzere, vişne alım fiyatları, bahse konu görüşmenin tarihi olan
12.7.2011’ye kadar inişli çıkışlı bir seyir izlemiş, 22.7.2011 tarihinde 2,56 Kg/TL ile en
üst seviyeye çıkmış, bu tarihten 30.7.2011 tarihine kadar azalan bir hareket
sergiledikten sonra tekrar yükselmiş ve 8.8.2011 tarihi itibarıyla 2.50 Kg/TL
seviyesine ulaşmıştır. Fiyat değişimleri incelendiğinde, teşebbüslerce toplu bir
görüşme yapılmış olsa dahi bu görüşme sonucunda alım fiyatlarında bir düşüş eğilimi
gözlenmemektedir.
Öte yandan, teşebbüslerin alım fiyatları incelenirken üretici ile alıcı firmalar
arasındaki ara kademelerin rolüne de değinmek gereklidir. Her ne kadar vişne alım 690
piyasasında sözleşmeli tarımın olmaması, aktif ve örgütlenmiş üretici birliklerinin
yokluğu ve çok sayıda dağınık üretici karşısında sınırlı sayıda alıcı firmaların
varlığına bağlı olarak alıcılar lehine bir güç dengesizliğinden söz edilebilecekse de,
vişne alım fiyatlarının belirlenmesinde kantarcı ve komisyoncu gibi aracılar da kritik
rol oynamaktadır. Çeşitli firmalar adına alım yapan bu kişiler, vişne alım piyasasında
arz talep dengesinin sağlanmasında doğrudan etki etmekte ve fiyat dalgalanmalarına
sebep olabilmektedir. Benzer bir sürecin vişne alım piyasasında da yaşandığı
söylemek mümkün olup, kantar altı fiyat sıklıkla görülmekte, alım yapılan köylerde
firmalardan biri daha yüksek fiyat anons ettiğinde rakip firma kantarcıları ellerindeki
ürünü daha yüksek fiyat açıklayan kantarcıya verebilmektedir. Bu uygulamanın 700
özellikle rekoltenin az olduğu dolayısıyla firmaların mal tedarikinde güçlük çektiği
durumlarda giderek arttığı ve incelenen dönemdeki gibi fiyatların gün bazında hatta
bazen gün içinde dahi artmasına sebep olmaktadır. Nitekim bu durumun vişne alımı
yapan teşebbüslerin 12.7.2011 tarihinde toplanmasına etki eden nedenlerden biri
olduğu söylenebilir.
11-47/1181-422
17
Sonuç olarak, vişne alıcısı teşebbüslerin, üreticilere ilan edilen fiyatlar üzerinden gizli
artırımlar yapılmaması amacıyla piyasadaki rakip teşebbüslerle iletişime geçmeleri
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında ihlal kabul edilen durumlardan biri
olmakla birlikte, gerek piyasadaki aksaklıklar ve rekoltede olağan dışı düşüş 710
yaşanması, gerekse şikâyetlerde iddia edildiği şekilde alım fiyatlarının vişne alımı
yapan teşebbüsler tarafından gerçekleştirilen toplantı sonrasında düşürüldüğünü
gösteren fiyat hareketlerine ulaşılamaması dikkate alınarak, bu aşamada teşebbüsler
hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığı kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1- Dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca 720
bu aşamada soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına,
2- Bununla birlikte dosya konusu uygulamaların 4054 sayılı Kanun kapsamında ihlal
teşkil edebilecek nitelikte olması nedeniyle, bu uygulamalara son verilmesi, aksi
takdirde 4054 sayılı Kanun uyarınca işlem başlatılacağı yönünde aynı Kanun’un
9. maddesinin üçüncü fıkrasınca Anadolu Etap Tarım ve Gıda Ürünleri San. ve
Tic. A.Ş., Aroma Bursa Meyve Suları ve Gıda San. A.Ş., Asya Meyve Suyu ve
Gıda San. A.Ş., Ersu Meyve ve Gıda Sanayi A.Ş., Göknur Gıda Maddeleri İthalat
İhracat Ticaret ve Sanayi A.Ş., Finefood Gıda Sanayi Ticaret A.Ş., Gülsan Gıda
San. Tic. A.Ş., Konfrut Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş., Limkon Gıda Sanayi ve Tic. 730
A.Ş., Meykon Meyve ve Kaynak Suları San. Tic. A.Ş., Namsal Gıda San. ve Tic.
A.Ş., Penkon Gıda San. A.Ş., Tamek Gıda ve Konsantre Sanayi ve Ticaret A.Ş.,
Targıd Tarım ve Gıda Ürünleri San. ve Ticaret Ltd. Şti. ve Yummy Meyve Suları
A.Ş.’ye görüş bildirilmesini teminen Başkanlığın görevlendirilmesine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy