Sprawa C-239/02
Douwe Egberts NV
przeciwko
Westrom Pharma NV i in.
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Rechtbank van Koophandel te Hasselt)
Zbliżanie ustawodawstw – Wykładnia art. 28 WE oraz dyrektyw 1999/4/WE i 2000/13/WE – Ważność dyrektywy 1999/4/WE – Etykietowanie i reklama środków spożywczych – Zakazy wzmianek odnośnie zdrowia
Streszczenie wyroku
1. Zbliżanie ustawodawstw – Etykietowanie i prezentacja środków spożywczych – Ekstrakty kawy i ekstrakty cykorii – Dyrektywa 1999/4 – Nazwy, pod którymi wyroby są sprzedawane – Jednoczesne stosowanie nazwy fantazyjnej i oznaczenia handlowego – Dopuszczalność
(dyrektywa 1999/4/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 2)
2. Zbliżanie ustawodawstw – Etykietowanie, reklama i prezentacja środków spożywczych – Dyrektywa 2000/13 – Przepisy krajowe zakazujące zamieszczania odniesień do „odchudzania” lub do „zaleceń lub zaświadczeń lekarskich” w etykietowaniu środków spożywczych – Niedopuszczalność – Uzasadnienie – Brak
(dyrektywa 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 18 ust. 1 i 2)
3. Swobodny przepływ towarów – Ograniczenia ilościowe – Środki o skutku równoważnym – Przepisy krajowe zakazujące zamieszczania odniesień do „odchudzania” lub do „zaleceń lub zaświadczeń lekarskich” w reklamie środków spożywczych – Niedopuszczalność – Uzasadnienie – Brak
(art. 28 i 30 WE)
1. Artykuł 2 dyrektywy 1999/4/WE odnoszącej się do ekstraktów kawy i ekstraktów cykorii, który stanowi, że [nazwy, pod którymi wyroby są sprzedawane], wymienione w załączniku do tej dyrektywy, stosuje się tylko do wymienionych tam wyrobów i muszą one być stosowane w handlu do oznaczania tych wyrobów, należy interpretować w ten sposób, iż nie jest wykluczone, by przy sprzedaży tych wyrobów można było stosować inne nazwy, takie jak oznaczenia handlowe lub nazwy fantazyjne, obok nazw, pod którymi produkty są sprzedawane.
(por. pkt 24 i 29 oraz pkt 1 sentencji)
2. Artykuł 18 ust. 1 i 2 dyrektywy 2000/13/WE w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich w zakresie etykietowania, prezentacji i reklamy środków spożywczych sprzeciwia się przepisom krajowym zakazującym odniesień do „odchudzania” oraz do „zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów” zarówno na etykietach środków spożywczych, jak i przy ich prezentacji.
Środki spożywcze, na których etykietach znajdują się niewprowadzające w błąd informacje dotyczące zdrowia należy bowiem uważać za zgodne z przepisami tej dyrektywy, a Państwa Członkowskie nie mogą zakazać ich sprzedaży posługując się argumentami opartymi na potencjalnej nieprawidłowości takiego etykietowania. Dyrektywa 2000/13 zezwala niemniej jednak Państwom Członkowskim na stosowanie krajowych przepisów niezharmonizowanych zakazujących handlu środkami spożywczymi zgodnymi z tą dyrektywą, takich jak sporne przepisy, jeżeli są one uzasadnione w szczególności względami ochrony zdrowia publicznego i zdrowia konsumentów. Przepisy takie wykraczają jednak poza to, co jest konieczne do osiągnięcia rzeczonych celów.
(por. pkt 38-39, 44 i 47 oraz pkt 2 sentencji)
3. Artykuły 28 i 30 WE sprzeciwiają się przepisom krajowym zakazującym, w stosunku do reklamy środków spożywczych wwożonych z innych Państw Członkowskich, odniesień do „odchudzania” oraz do „zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów”.
Nie można bowiem wykluczyć, że dla jakiegoś określonego podmiotu gospodarczego konieczność zrezygnowania z określonej strategii reklamowej, którą uważa on za szczególnie skuteczną, może stanowić przeszkodę w przywozie.
Ponadto całkowity zakaz reklamy obejmującej cechy produktu potencjalnie bardziej utrudnia dostęp do rynku nowym produktom pochodzącym z innych Państw Członkowskich, niż produktom krajowym, z którymi konsument jest lepiej zaznajomiony.
Tego typu przeszkoda nie może zresztą zostać uzasadniona względami ochrony zdrowia ludzi i zwalczania informacji wprowadzających w błąd, albowiem przepisy takie wykraczają jednak poza to, co jest konieczne do osiągnięcia rzeczonych celów.
(por. pkt 52-53, 56 i 59 oraz pkt 3 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
z dnia 15 lipca 2004 r.(*)
Zbliżanie ustawodawstw – Wykładnia art. 28 WE oraz dyrektyw 1999/4/WE i 2000/13/WE – Ważność dyrektywy 1999/4/WE – Etykietowanie i reklama środków spożywczych – Zakazy wzmianek odnośnie zdrowia
W sprawie C-239/02
mającej za przedmiot wniosek do Trybunału, na podstawie art. 234 WE, złożony przez Rechtbank van Koophandel te Hasselt (Belgia), w celu uzyskania, w ramach sporu toczącego się przed tym sądem między
Douwe Egberts NV
a
Westrom Pharma NV,
Christophem Sourainisem, działającym pod nazwą handlową „Établissements FICS”,
oraz między
Douwe Egberts NV
a
FICS-World BVBA,
orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni art. 28 WE, wykładni i ważności art. 2 dyrektywy 1999/4/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 lutego 1999 r. odnoszącej się do ekstraktów kawy i ekstraktów cykorii (Dz.U. L 66, str. 26) oraz wykładni art. 18 dyrektywy 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 marca 2000 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich w zakresie etykietowania, prezentacji i reklamy środków spożywczych (Dz.U. L 109, str. 29),
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: C. W. A. Timmermans, prezes drugiej izby, J.-P. Puissochet, J. N. Cunha Rodrigues (sprawozdawca), R. Schintgen i N. Colneric, sędziowie,
rzecznik generalny: L. A. Geelhoed,
sekretarz: M.-F. Contet, główny administrator,
uwzględniając uwagi na piśmie przedstawione:
– w imieniu Douwe Egberts NV przez G. Glasa oraz A. Wilsensa, advocaten,
– w imieniu FICS-World BVBA przez Y. Van Wallendaela, advocaat,
– w imieniu rządu belgijskiego przez A. Snoecx, działającą w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu Parlamentu Europejskiego, przez A. Baasa oraz M. Moore'a, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Rady Unii Europejskiej przez E. Karlsson, działającą w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez M. Françę oraz H. M. H. Speyarta, działających w charakterze pełnomocników,
uwzględniając sprawozdanie na rozprawę,
po wysłuchaniu uwag ustnych Douwe Egberts NV, reprezentowanej przez T. Heremansa, advocaat, FICS-World BVBA, reprezentowanej przez Y. Van Wallendaela oraz M. Roosena, advocaat, rządu belgijskiego reprezentowanego przez J. Devaddera oraz D. Haven, działających w charakterze pełnomocników, Parlamentu, reprezentowanego przez A. Baasa oraz M. Moore’a, Rady, reprezentowanej przez E. Karlssona oraz B. Driessena, działających w charakterze pełnomocnika oraz Komisji, reprezentowanej przez M.-J. Jonczy oraz A. Nijenhuisa, działających w charakterze pełnomocników, na rozprawie w dniu 6 listopada 2003,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 11 grudnia 2003 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1 Postanowieniem z dnia 28 czerwca 2002 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 1 lipca 2002 r., Rechtbank van Koophandel te Hasselt zwrócił się w trybie art. 234 WE z pytaniami prejudycjalnymi dotyczącymi wykładni art. 28 WE, wykładni i ważności art. 2 dyrektywy 1999/4/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 lutego 1999 r. odnoszącej się do ekstraktów kawy i ekstraktów cykorii (Dz.U. L 66, str. 26) oraz wykładni art. 18 dyrektywy 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 marca 2000 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich w zakresie etykietowania, prezentacji i reklamy środków spożywczych (Dz.U. L 109, str. 29).
2 Pytania te zostały podniesione w ramach sporu dotyczącego wprowadzania na rynek w Belgii produktu o nazwie „DynaSvelte Café” w sposób, który zdaniem spółki Douwe Egberts NV (dalej zwanej „Douwe Egberts”), jest niezgodny z krajowymi przepisami dotyczącymi reklamy i etykietowania środków spożywczych.
Ramy prawne
Uregulowania wspólnotowe
3 Artykuł 2 dyrektywy 1999/4 stanowi:
„Dyrektywę 79/112/EWG stosuje się do wyrobów określonych w Załączniku, z zastrzeżeniem następujących warunków:
a) nazwy handlowe [nazwy, pod którymi produkty są sprzedawane] wymienione w Załączniku stosuje się tylko do wyrobów określonych w tym Załączniku i muszą one być stosowane w handlu do oznaczania tych wyrobów. Nazwy te uzupełnia się, w miarę potrzeb, wyrazami:
– »pasta« lub »w postaci pasty«, lub
– »płyn« lub »w postaci płynnej«.
[...] ”
4 Artykuł 3 tej dyrektywy stanowi:
„Państwa Członkowskie nie przyjmą przepisów prawa krajowego nieprzewidzianych w niniejszej dyrektywie w odniesieniu do produktów określonych w Załączniku.”
5 Punkt 1 załącznika do dyrektywy 1999/4, zatytułowany „Ekstrakt kawy, ekstrakt kawy rozpuszczalnej, kawa rozpuszczalna lub kawa instant” stanowi w szczególności:
„Powyższe pojęcia oznaczają produkt skoncentrowany, otrzymany w drodze ekstrakcji z palonych ziaren kawy, gdzie środkiem ekstrakcji jest wyłącznie woda, oraz z wykluczeniem wszelkich procesów hydrolizy, polegających na dodaniu kwasu czy zasady.
[...]
Ekstrakt kawy w postaci stałej lub płynnej [pasty] nie może zawierać substancji innych niż te pochodzące z ekstrakcji kawy. [...] ”
6 Czwarty, piąty, szósty i ósmy motyw dyrektywy 2000/13 brzmią następująco:
„(4) Celem niniejszej dyrektywy jest ustanowienie reguł wspólnotowych o charakterze ogólnym, stosowanych horyzontalnie do wszystkich środków spożywczych wprowadzonych do obrotu.
(5) Zasady o szczególnym charakterze, które stosuje się wertykalnie jedynie do poszczególnych środków spożywczych, powinny być ustanowione w przepisach odnoszących się do tych produktów.
(6) Zasadniczym względem branym pod uwagę przy przyjmowaniu wszelkich przepisów dotyczących etykietowania środków spożywczych powinna być potrzeba informowania i ochrony konsumenta.
(8) Szczegółowe etykietowanie, w szczególności określające dokładnie charakter i właściwości produktu, które umożliwiają konsumentowi dokonanie wyboru z pełną wiedzą o stanie faktycznym, jest najbardziej właściwe, ponieważ stwarza ono najmniej przeszkód w wolnym handlu.”
7 Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy 2000/13 stanowi:
„Etykietowanie i zastosowane metody etykietowania nie mogą:
a) wprowadzać nabywcy w błąd, w szczególności:
i) co do właściwości środka spożywczego, a w szczególności co do jego charakteru, tożsamości, właściwości, składu, ilości, trwałości, źródła lub pochodzenia, metod wytwarzania lub produkcji [uzyskania];
ii) poprzez przypisywanie środkowi spożywczemu działania lub właściwości, których on nie posiada;
iii) poprzez sugerowanie, że środek spożywczy posiada szczególne właściwości, gdy w rzeczywistości wszystkie podobne środki spożywcze posiadają takie właściwości;
b) z zastrzeżeniem przepisów wspólnotowych mających zastosowanie do naturalnych wód mineralnych i środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego przypisywać jakiemukolwiek środkowi spożywczemu właściwości zapobiegania lub leczenia chorób ludzi bądź też odwoływać się do takich właściwości.”
8 Artykuł 2 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy stanowi, że zakazy lub ograniczenia określone w ust. 1 i 2 stosuje się również do reklamy.
9 W myśl art. 3 ust. 1 tej dyrektywy:
„Zgodnie z art. 4-17 i z zastrzeżeniem znajdujących się w nich wyjątków przy etykietowaniu środków spożywczych obowiązkowe jest tylko podanie następujących danych szczegółowych:
1) nazwy, pod jaką produkt jest sprzedawany;
[...] ”
10 Zgodnie z art. 5 tej dyrektywy:
„1. Nazwa, pod którą sprzedawany jest środek spożywczy, jest nazwą przewidzianą w przepisach wspólnotowych, mających do niego zastosowanie.
[...]
2. Nazwa, pod którą dany produkt jest sprzedawany, nie może być zastąpiona znakiem towarowym, nazwą marki [oznaczeniem handlowym] lub nazwą wymyśloną [fantazyjną].
[…] ”
11 Zgodnie z art. 18 dyrektywy 2000/13:
„1. Państwa Członkowskie nie mogą zakazać handlu środkami spożywczymi, które spełniają przepisy ustanowione w niniejszej dyrektywie, przez stosowanie niezharmonizowanych przepisów krajowych dotyczących etykietowania i prezentacji niektórych środków spożywczych lub środków spożywczych w ogóle.
2. Ustęp 1 nie ma zastosowania do niezharmonizowanych przepisów krajowych uzasadnionych powodami związanymi z:
– ochroną zdrowia publicznego,
– zapobieganiem nadużyciom finansowym, chyba że takie przepisy mogą utrudniać stosowanie definicji i zasad ustanowionych w niniejszej dyrektywie,
– ochroną praw własności przemysłowej i handlowej, oznaczeń pochodzenia, zarejestrowanych nazw pochodzenia oraz zapobieganiem nieuczciwej konkurencji.”
Uregulowania krajowe
12 Artykuł 1 arrêté royal (dekretu królewskiego) z dnia 5 marca 1987 r. w sprawie kawy i substytutów kawy (Moniteur belge z dnia 12 czerwca 1987 r., str. 9035) stanowi w szczególności:
„W rozumieniu niniejszego dekretu określenie:
1. »kawa« oznacza: ziarna kawowca (gatunki należące do rodzaju Coffea) odpowiednio oczyszczone i palone; [...]”
13 Artykuł 3 ust. 1 tego arrêté royal brzmi następująco:
„Przy wprowadzaniu do sprzedaży środki wymienione w art. 1 oznacza się wyłącznie jedną z nazw wymienionych w niniejszym artykule, odpowiadającą ich definicji.”
14 Artykuł 2 arrêté royal z dnia 17 kwietnia 1980 r. w sprawie reklamy środków spożywczych (Moniteur belge z dnia 6 maja 1980 r., str. 5476) stanowi:
„W reklamie środków spożywczych zakazane są:
[…]
3. odniesienia do odchudzania;
[…]
7. odniesienia do zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów, z wyjątkiem wzmianki, że środek spożywczy nie może być spożywany wbrew opinii lekarskiej; […] ”
Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
15 Douwe Egberts produkuje i sprzedaje na rynku belgijskim kawę pod znakiem towarowym „Douwe Egberts”. Sprzeciwia się ona na drodze sądowej wprowadzaniu na rynek wyrobu o nazwie „DynaSvelte Café”, produkowanego przez Westrom Pharma NV i dystrybuowanego do dnia 31 grudnia 2001 r. włącznie przez Christophe’a Souranisa, działającego pod nazwą handlową „Établissements FICS ”, a od dnia 1 stycznia 2002 r. przez FICS-World BVBA.
16 W ramach postępowania w przedmiocie środków tymczasowych toczącego się przed Rechtbank van Koophandel, Douwe Egberts utrzymywała, że komentarze znajdujące się na słoiku, opakowaniu i w opisie sposobu użycia tego produktu, czyli „absolutny przełom w dziedzinie kontroli wagi”, „wyszczuplenie, lepsza kontrola wagi, zatrzymanie nadmiernego magazynowania tłuszczów” oraz „formuła opatentowana w Stanach Zjednoczonych, opracowana przez dr Ann de Wees Allen z Glycemie Research Institute”, naruszają szereg krajowych przepisów prawnych dotyczących reklamy i etykietowania środków spożywczych.
17 Uznawszy, że rozstrzygnięcie sporu zależy od wykładni prawa wspólnotowego i oceny ważności dyrektywy 1999/4, Rechtbank van Koophandel te Hasselt postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy art. 2 dyrektywy 1999/4/CE [...] należy interpretować w ten sposób, że do wyrobów wymienionych w załączniku do tej dyrektywy można stosować wyłącznie wymienione tam nazwy, pod którymi produkty są sprzedawane, a nie można stosować obok nich również innych nazw (takich jak oznaczenia handlowe lub nazwy fantazyjne), czy też należy go interpretować tak, że nazwy, pod którymi produkty są sprzedawane, wymienione w załączniku do dyrektywy stosować można wyłącznie do wyrobów, o których mowa w tym załączniku, ale obok tych nazw, pod którymi wyroby są sprzedawane, można stosować również inne nazwy (takie jak oznaczenia handlowe lub nazwy fantazyjne)?
2) Gdyby Trybunał [...] opowiedział się za tym, że art. 2 dyrektywy 1999/4/ WE [...] należy interpretować w ten sposób, że do wyrobów wymienionych w załączniku do tej dyrektywy można stosować wyłącznie wymienione tam nazwy, pod którymi produkty są sprzedawane, a nie można stosować obok nich również innych nazw (takich jak oznaczenia handlowe lub nazwy fantazyjne), to czy nie wynikałoby z tego, że dyrektywa ta jest sprzeczna z art. 28 Traktatu WE, który wprowadza zakaz ograniczeń ilościowych w przywozie oraz wszelkich środków o skutku równoważnym między Państwami Członkowskimi Wspólnoty Europejskiej, z uwagi na to, że dla wyrobów, które odpowiadają definicji ekstraktu kawy, znajdującej się w załączniku do tej dyrektywy, przy takiej interpretacji:
– wyklucza stosowanie nazw innych niż »ekstrakt kawy« lub »kawa instant«, takich jak na przykład nazwa »kawa«;
– zastrzega w ten sposób stosowanie nazwy »kawa« dla jednej jedynej postaci »kawy«, tj. dla kawy w ziarnach;
– oraz zamyka w ten sposób sztucznie rynek kawy w stosunku do konkurencyjnych wyrobów, będących innymi postaciami kawy niż ziarno kawy, takich jak m.in. ekstrakt kawy lub kawa instant?
3) Czy art. 18 ust. 1 i art. 18 ust. 2 dyrektywy 2000/13/WE należy interpretować w ten sposób, że przepisy krajowe dotyczące etykietowania i prezentacji środków spożywczych oraz ich reklamy, zakazujące stosowania pewnych wzmianek, takich jak »odniesienia do odchudzania« oraz »odniesienia do zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów« na etykietach, przy prezentacji lub w reklamie, mimo że dyrektywa nie zakazuje takich wzmianek, stanowią naruszenie tej dyrektywy, biorąc pod uwagę fakt, że w jej ósmym motywie mowa jest o tym, że najbardziej właściwe jest etykietowanie stwarzające najmniej przeszkód w wolnym handlu, a wobec tego tych przepisów krajowych nie wolno stosować?
4) Czy art. 18 ust. 2 dyrektywy 2000/13/WE należy interpretować w ten sposób, że przez »ochronę zdrowia publicznego« rozumieć należy niezharmonizowane krajowe przepisy, dotyczące etykietowania i prezentacji środków spożywczych oraz ich reklamy, zakazujące zamieszczania pewnych wzmianek, takich jak »odniesienia do odchudzania« oraz »odniesienia do zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów«?
5) Czy art. 28 Traktatu WE należy interpretować w ten sposób, że przepisy krajowe dotyczące etykietowania i prezentacji środków spożywczych oraz ich reklamy, które nie zostały zharmonizowane na szczeblu wspólnotowym i które wobec tego stanowią odstępstwo od dyrektywy 2000/13/WE w zakresie, w jakim zakazują stosowania pewnych wzmianek na etykietach, przy prezentacji lub w reklamie, takich jak »odniesienia do odchudzania«, oraz »odniesienia do zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich lub atestów« należy uznać za środki o skutku równoważnym lub za ograniczenia ilościowe w przywozie między Państwami Członkowskimi Wspólnoty Europejskiej, w zakresie w jakim przepisy te:
– po pierwsze, nakładają dodatkowy obowiązek przy przywozie środków spożywczych w celu doprowadzenia do ich zgodności z prawem krajowym i stwarzają w ten sposób przeszkody w handlu między Państwami Członkowskimi,
oraz
– po drugie, nie obowiązują wszystkich zainteresowanych podmiotów gospodarczych, wykonujących działalność na terytorium kraju, w tym znaczeniu, że istnieją całkiem porównywalne produkty (takie jak produkty kosmetyczne), które nie podlegają tym, ani z resztą żadnym przepisom równoważnym; oraz czy należy uznać, że przepisy te nie mogą być stosowane przez sąd krajowy?”
Uwagi wstępne
18 Rząd belgijski, Parlament i Rada wyrażają wątpliwości co do charakteru produktu „DynaSvelte Café”, który mógłby stanowić przeszkodę do objęcia go zakresem dyrektywy. Komisja ze swej strony podkreśla, że jeżeli produkt ten nie jest środkiem spożywczym przeznaczonym do normalnego spożycia, lecz raczej środkiem spożywczym specjalnego przeznaczenia żywieniowego, nie będzie on objęty zakresem stosowania dyrektywy 2000/13.
19 Należy przypomnieć, że zgodnie z ustalonym orzecznictwem, w ramach współpracy między Trybunałem i sądami krajowymi ustanowionej w art. 234 WE, wyłącznie do sądu krajowego, przed którym toczy się spór i który zatem musi przyjąć na siebie odpowiedzialność za wydane orzeczenie, należy ocena, w świetle konkretnych okoliczności sprawy, zarówno niezbędności orzeczenia prejudycjalnego do wydania wyroku, jak i istotnego charakteru pytań skierowanych do Trybunału (zob. w szczególności wyroki z dnia 13 marca 2001 r. w sprawie C-379/98 PreussenElektra, Rec. str. I-2099, pkt 38 i z dnia 5 czerwca 2003 r. w sprawie C-438/01 Design Concept, Rec. str . I-5617, pkt 14).
20 W niniejszej sprawie należy odpowiedzieć na zadane pytania przyjmując za punkt wyjścia założenie poczynione przez sąd krajowy, iż produkt „DynaSvelte Café” jest środkiem spożywczym przeznaczonym do normalnego spożycia oraz że jest on objęty zakresem dyrektywy 1999/4.
W przedmiocie pierwszego pytania
21 W pierwszym pytaniu sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy przy sprzedaży wyrobów wymienionych w załączniku do dyrektywy 1999/4 można stosować wyłącznie wymienione tam nazwy, pod którymi produkty są sprzedawane, czy też obok tych nazw, pod którymi wyroby są sprzedawane, można stosować również inne nazwy, takie jak oznaczenia handlowe lub nazwy fantazyjne.
22 Należy od razu zaznaczyć, że dyrektywa 2000/13 ustanawia przepisy o charakterze ogólnym i horyzontalnym, którym podlegają wszystkie środki spożywcze, podczas gdy przepisy o charakterze wertykalnym i szczegółowym, dotyczące wyłącznie ekstraktów kawy i cykorii, przewidziane zostały dyrektywą 1999/4.
23 W tej sytuacji dyrektywa 1999/4 jest dyrektywą sektorową, w rozumieniu motywu piątego dyrektywy 2000/13 i powinna być interpretowana w świetle tej ostatniej.
24 Zgodnie z art. 2 lit. a) dyrektywy 1999/4 „nazwy handlowe [nazwy, pod którymi wyroby są sprzedawane], wymienione w Załączniku stosuje się tylko do wyrobów określonych w tym Załączniku i muszą one być stosowane w handlu do oznaczania tych wyrobów”.
25 Wynika z tego, że nazwy, pod którymi wyroby są sprzedawane, tj. „ekstrakt kawy”, „ekstrakt kawy rozpuszczalnej”, „kawa rozpuszczalna” lub „kawa instant”, wolno stosować wyłącznie do sprzedaży wyrobów, które podlegają dyrektywie 1999/4, a jednocześnie, że ich stosowanie jest obowiązkowe.
26 Zresztą, jak zauważyły Parlament i Komisja, art. 3 dyrektywy 2000/13 zawiera listę wzmianek, które bezwzględnie należy podać na etykietach środków spożywczych, w tym nazwy, pod którą produkt jest sprzedawany, nie wykluczając przy tym umieszczania innych wzmianek.
27 Co więcej, art. 5 ust. 2 dyrektywy 2000/13 stanowi, że nazwa, pod którą dany produkt jest sprzedawany, nie może być zastąpiona znakiem towarowym, oznaczeniem handlowym lub nazwą fantazyjną, lecz nie zakazuje ich jednoczesnego stosowania.
28 Artykuł 2 dyrektywy 1999/4 nie zabrania więc podania nazwy fantazyjnej lub znaku towarowego obok obowiązkowej nazwy, pod którą produkt jest sprzedawany. Tego typu zakaz ograniczałby zakres informacji dla konsumentów na temat cech produktów, będących przedmiotem sporu przez sądem krajowym oraz byłby sprzeczny z jednym z celów wymienionych w siódmym motywie dyrektywy 2000/13.
29 Należy zatem odpowiedzieć na pytanie pierwsze, że art. 2 dyrektywy 1999/4 należy interpretować w ten sposób, iż nie jest wykluczone, by przy sprzedaży wyrobów wymienionych w załączniku do tej dyrektywy można było stosować inne nazwy, takie jak oznaczenia handlowe lub nazwy fantazyjne, obok nazw, pod którymi produkty są sprzedawane.
W przedmiocie drugiego pytania
30 Kwestia ważności art. 2 dyrektywy 1999/4 została podniesiona przez sąd krajowy jedynie na wypadek, gdyby w odpowiedzi na pierwsze z pytań Trybunał zinterpretował go tak, że zakazuje on stosowania do wyrobów wymienionych w załączniku do tej dyrektywy innych nazw obok nazw, pod którymi produkty są sprzedawane.
31 Zważywszy na odpowiedź na pierwsze pytanie, nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na drugie.
W przedmiocie trzeciego, czwartego i piątego pytania
32 W pytaniach tych, które należy rozpatrywać łącznie, sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy przepisy art. 28 WE oraz art. 18 ust. 1 i 2 dyrektywy 2000/13 sprzeciwiają się uregulowaniom krajowym zakazującym odniesień do „odchudzania” oraz do „zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów” na etykietach, przy prezentacji i w reklamie środków spożywczych.
33 Z postanowienia odsyłającego wynika, że arrêté royal z dnia 17 kwietnia 1980 r. zakazuje stosowania spornych wzmianek nie tylko w reklamie środków spożywczych, lecz również przy ich etykietowaniu.
34 Jednakże, jak orzekł Trybunał w wyroku z dnia 12 grudnia 1990 r. SARPP (C-241/89, Rec. str . I-4695, pkt 15), przepisy dyrektywy dotyczące etykietowania różnią się w zasadniczej kwestii od przepisów dotyczących reklamy. Ze względu na swój ogólny i horyzontalny charakter dyrektywa pozwala Państwom Członkowskim na utrzymanie lub przyjęcie dodatkowych przepisów oprócz zasad ustanowionych przez nią samą. W zakresie etykietowania granice właściwości pozostawionej w ten sposób Państwom Członkowskim zostały wyznaczone w samej dyrektywie, która w sposób wyczerpujący wylicza w art. 18 ust. 2 powody mogące uzasadnić zastosowanie niezharmonizowanych przepisów krajowych zakazujących handlu środkami spożywczymi zgodnymi z dyrektywą. Artykuł 18 dyrektywy 2000/13 nie ma jednak zastosowania do reklamy. Zatem kwestię czy w tej dziedzinie prawo wspólnotowe sprzeciwia się stosowaniu dodatkowych przepisów krajowych, oprócz zasad ustanowionych dyrektywą, rozpatrywać należy w świetle przepisów Traktatu dotyczących swobodnego przepływu towarów, a w szczególności art. 28 WE i 30 WE.
35 Aspekty przepisów krajowych dotyczące etykietowania i reklamy środków spożywczych należy zatem rozpatrzyć oddzielnie.
W przedmiocie etykietowania środków spożywczych
36 Artykuł 2 ust. 1 lit a) i b) dyrektywy 2000/13 zakazuje umieszczania wszelkich informacji odnoszących się do chorób ludzi, bez względu na to, czy mogą one wprowadzić konsumenta w błąd czy nie, jak również informacji, które choć nie zawierają żadnych odniesień do chorób, lecz raczej na przykład do zdrowia, to jednak wprowadzają w błąd (zob. wyroki z dnia 23 stycznia 2003 r. w sprawie C-221/00 Komisja przeciwko Austrii, Rec. str. I-1007, pkt 35 i w sprawach połączonych C-421/00, C-426/00 i C-16/01 Sterbenz i Haug, Rec. str. I-1065, pkt 28).
37 Ponadto art. 18 ust. 1 dyrektywy 2000/13 nie zezwala Państwom Członkowskim na przyjmowanie środków zakazujących handlu środkami spożywczymi, które spełniają wymogi ustanowione w tej dyrektywie.
38 Z powyższych rozważań wynika, że środki spożywcze, na których etykietach znajdują się niewprowadzające w błąd informacje dotyczące zdrowia, należy uważać za zgodne z przepisami dyrektywy 2000/13, a Państwa Członkowskie nie mogą zakazać ich sprzedaży posługując się argumentami opartymi na potencjalnej nieprawidłowości takiego etykietowania (ww. wyroki, Komisja przeciwko Austrii, pkt 37 i Sterbenz i Haug, pkt 30).
39 Jak zauważono w pkt 34 niniejszego wyroku, dyrektywa 2000/13 zezwala niemniej jednak Państwom Członkowskim na stosowanie niezharmonizowanych przepisów krajowych zakazujących handlu środkami spożywczymi zgodnymi z tą dyrektywą, jeżeli są one uzasadnione na mocy art. 18 ust. 2, bez konieczności poddawania ich ocenie z punktu widzenia art. 28 WE i 30 WE. Wśród wyliczonych tam powodów znajdują się między innymi zdrowie publiczne i zdrowie konsumentów.
40 Tam gdzie sporne przepisy arrêté royal z dnia 17 kwietnia 1980 r. wprowadzają całkowity zakaz odniesień do „odchudzania” i do „zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów” – niezależnie od możliwości wprowadzenia przez nie konsumenta w błąd i w zakresie w jakim nie dotyczą chorób ludzi – należy je uznać za krajowe przepisy niezharmonizowane, których zgodność z prawem wspólnotowym zależy od powodów ich wydania oraz poszanowania zasady proporcjonalności.
41 Chociaż bowiem art. 2 ust. 1 dyrektywy 2000/13 zakazuje zarówno wszelkich informacji na temat zapobiegania, leczenia lub uzdrawiania chorób ludzi, nawet jeśli nie mogą one wprowadzić nabywcy w błąd, jak i wprowadzających w błąd informacji odnoszących się do zdrowia, to trzeba stwierdzić, że ochrona zdrowia publicznego – nawet gdyby przyjąć, że istnieje możliwość wystąpienia związanego z nim zagrożenia w konkretnej sytuacji – nie może usprawiedliwiać istnienia reżimu tak mocno ograniczającego swobodny przepływ towarów, jak ten ustanowiony przepisami krajowymi, będącymi przedmiotem sporu w niniejszej sprawie (zob. podobnie ww. wyroki w sprawie Komisja przeciwko Austrii, pkt 48 oraz w sprawie Sterbenz i Haug, pkt 37).
42 Istnieją bowiem mniej restrykcyjne środki wyeliminowania takiego marginalnego zagrożenia dla zdrowia, do których należy dla przykładu obowiązek producenta lub dystrybutora danego produktu polegający na dostarczeniu, w razie wątpliwości, dowodów na prawdziwość danych powołanych na etykietach (zob. wyroki z dnia 28 stycznia 1999 r. w sprawie C-77/97 Unilever, Rec. str. I-431, pkt 35 oraz ww. wyrok w sprawie Sterbenz i Haug, pkt 38).
43 Całkowity zakaz umieszczania na etykietach środków spożywczych pewnych informacji dotyczących odchudzania lub zaleceń lekarskich bez zbadania, dla każdego przypadku oddzielnie, rzeczywistej możliwości wprowadzenia przez nie nabywcy w błąd, doprowadziłby do niemożności swobodnej sprzedaży w Belgii środków spożywczych opatrzonych takimi informacjami, nawet gdyby informacje te nie wprowadzały w błąd.
44 Rozwiązanie takie wykraczałoby poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celu ochrony konsumentów przed wprowadzaniem w błąd, a zatem nie może być uzasadnione na mocy art. 18 ust. 2 dyrektywy 2000/13.
45 Ponadto w przypadkach, gdzie owe wzmianki znajdują naukowe uzasadnienie, dostarczają one konsumentom istotnych informacji, które mogą właśnie skłonić ich do kupna i spożycia danego produktu lub odwieść ich od tego.
46 Wreszcie, odnośnie potencjalnych trudności w ustaleniu w niektórych przypadkach wprowadzającego w błąd charakteru danej wzmianki, należy przypomnieć, że to do sądów krajowych należy w każdej budzącej wątpliwości sytuacji wyrobienie sobie poglądu na ten temat, biorąc pod uwagę przypuszczalne oczekiwania przeciętnego konsumenta, właściwie poinformowanego, dostatecznie uważnego i rozsądnego (zob. w szczególności wyrok z dnia 4 kwietnia 2000 r. w sprawie C-465/98 Darbo, Rec. str. I-2297, pkt 20 i ww. wyrok w sprawie Sterbenz i Haug, pkt 43).
47 Należy więc odpowiedzieć na pytania trzecie, czwarte i piąte, w zakresie etykietowania środków spożywczych, że art. 18 ust. 1 i 2 dyrektywy 2000/13 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisom krajowym, takim jak przepisy będące przedmiotem sporu w niniejszej sprawie, zakazującym odniesień do „odchudzania” oraz do „zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów” zarówno na etykietach środków spożywczych, jak i przy ich prezentacji.
W przedmiocie reklamy środków spożywczych
48 Odnosząc się do aspektów prawa krajowego dotyczących reklamy środków spożywczych, należy zauważyć, że przepisy te są identyczne z przepisami odnoszącymi się do etykietowania, przy czym art. 2 ust. 1 dyrektywy 2000/13, któremu podlega etykietowanie, stosuje się, na mocy art. 2 ust. 3 lit. b), również do reklamy.
49 W tych okolicznościach, w świetle tego, co już zostało powiedziane w pkt 36 i 40 niniejszego wyroku, należy uznać, że całkowity zakaz wzmianek dotyczących „odchudzania” oraz o „zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów” w reklamie środków spożywczych jest unormowaniem niezharmonizowanym przez dyrektywę 2000/13.
50 Swobodny przepływ towarów między Państwami Członkowskimi jest podstawową zasadą Traktatu WE, która wyraża się poprzez ustanowiony w art. 28 WE zakaz ograniczeń ilościowych w przywozie oraz wszelkich środków o skutku równoważnym.
51 Trybunał orzekł już, że po to aby przepisy krajowe ograniczające lub zakazujące pewnych metod sprzedaży nie były objęte zakresem art. 28 WE, nie mogą one mieć charakteru uniemożliwiającego dostęp do rynku produktów pochodzących z innego Państwa Członkowskiego lub utrudniać go bardziej, niż czynią to w stosunku do produktów krajowych (wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. w sprawach połączonych C-267/91 i C-268/91 Keck i Mithouard, Rec. str . I-6097, pkt 17).
52 Należy natomiast stwierdzić, że dostęp na rynek belgijski środków spożywczych, legalnie wyprodukowanych i sprzedawanych w innych Państwach Członkowskich, w których, zgodnie z przepisami dyrektywy 2000/13, można stosować wzmianki na temat niewprowadzających w błąd informacji dotyczących zdrowia, zostałby ograniczony. Nie można bowiem wykluczyć tego, że dla jakiegoś określonego podmiotu gospodarczego konieczność zrezygnowania z określonej strategii reklamowej, którą uważa on za szczególnie skuteczną, może stanowić przeszkodę w przywozie (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie SARPP, pkt 29).
53 Ponadto całkowity zakaz reklamy obejmującej cechy produktu potencjalnie bardziej utrudnia dostęp do rynku nowym produktom pochodzącym z innych Państw Członkowskich, niż produktom krajowym, z którymi konsument jest lepiej zaznajomiony (zob. podobnie wyrok z dnia 8 marca 2001 r. w sprawie C-405/98 Gourmet International Products, Rec. str. I-1795, pkt 21).
54 Zakaz wprowadzony przez przepisy krajowe stanowi więc przeszkodę w handlu wewnątrz Wspólnoty objętą zakresem art. 28 WE.
55 Przeszkoda taka może być usprawiedliwiona jedynie względami interesu ogólnego wymienionymi w art. 30 WE, wśród których znajduje się ochrona zdrowia i życia ludzi, lub jednym z nadrzędnych wymogów, mających na celu między innymi ochronę konsumentów. Musi ona również właściwie zapewniać osiągnięcie zamierzonego celu oraz nie wykraczać poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia (zob. podobnie wyrok z dnia 9 lipca 1997 r. w sprawach połączonych C-34/95 do C-36/95 De Agostini i TV-Shop, Rec. str. I‑3843, pkt 45).
56 Względy powołane na uzasadnienie aspektów dotyczących reklamy w spornych przepisach krajowych oraz względy, które miały uzasadnić przepisy dotyczące kwestii etykietowania mają identyczny zakres, tj. ochronę zdrowia ludzi i zwalczanie informacji wprowadzających w błąd. Z powodów wskazanych w pkt od 41 do 46 niniejszego wyroku, argumenty te nie mogą zostać uznane za słuszne.
57 Niemniej jednak – w odróżnieniu od uregulowań prawa krajowego, które w zakresie etykietowania naruszają dyrektywę 2000/13 i których nie wolno stosować ani do przywożonych, ani do krajowych środków spożywczych – jeżeli przepisy krajowe w zakresie reklamy są sprzeczne z art. 28 WE i 30 WE, stosowanie tych przepisów zakazane jest wyłącznie w stosunku do produktów sprowadzanych z zagranicy, nie zaś do produktów krajowych (ww. wyrok w sprawie SARPP, pkt 16).
58 Ponieważ z postanowienia odsyłającego wynika, że spór przed sądem krajowym nie dotyczy przywożonych środków spożywczych, do sądu krajowego należy ustalenie, w jakim zakresie prawo krajowe nakazuje, by krajowy podmiot gospodarczy korzystał z takich samych praw, jakie podmiot gospodarczy z innego Państwa Członkowskiego wywiódłby w takiej samej sytuacji z prawa wspólnotowego (zob. podobnie wyrok z dnia 5 grudnia 2000 r. w sprawie C-448/98 Guimont, Rec. str . I‑10663, pkt 23).
59 Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, należy odpowiedzieć na trzecie, czwarte i piąte z zadanych pytań, że w zakresie reklamy środków spożywczych art. 28 WE i 30 WE powinny być interpretowane w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisom krajowym zakazującym, w stosunku do reklamy środków spożywczych przywożonych z innych Państw Członkowskich, odniesień do „odchudzania” oraz do „zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów”.
W przedmiocie kosztów
60 Koszty poniesione przez rząd belgijski, Parlament, Radę oraz Komisję, które przedstawiły uwagi Trybunałowi, nie podlegają zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.
Z powyższych względów
TRYBUNAŁ (druga izba),
stanowiąc w przedmiocie pytań, przedłożonych mu przez Rechtbank van Koophandel te Hasselt orzeczeniem z dnia 28 czerwca 2002 r., orzeka, co następuje:
1) Artykuł 2 dyrektywy 1999/4/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 lutego 1999 r. odnoszącej się do ekstraktów kawy i ekstraktów cykorii należy interpretować w ten sposób, iż nie jest wykluczone, by przy sprzedaży wyrobów wymienionych w załączniku do tej dyrektywy można było stosować inne nazwy, takie jak oznaczenia handlowe lub nazwy fantazyjne, obok nazw, pod którymi produkty są sprzedawane.
2) Artykuł 18 ust. 1 i 2 dyrektywy 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 marca 2000 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich w zakresie etykietowania, prezentacji i reklamy środków spożywczych należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisom krajowym, takim jak przepisy będące przedmiotem sporu w niniejszej sprawie, zakazującym odniesień do „odchudzania” oraz do „zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów” zarówno na etykietach środków spożywczych, jak i przy ich prezentacji.
3) Artykuły 28 WE i 30 WE należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisom krajowym zakazującym, w stosunku do reklamy środków spożywczych przywożonych z innych Państw Członkowskich, odniesień do „odchudzania” oraz do „zaleceń, zaświadczeń, oświadczeń lub opinii lekarskich bądź atestów”.
Timmermans
Puissochet
Cunha Rodrigues
Schintgen
Colneric
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 15 lipca 2004 r.
Sekretarz
Prezes drugiej izby
R. Grass
C. W. A. Timmermans
* Język postępowania: niderlandzki.
Top