Sprawa C-404/03
Postępowanie karne
przeciwko
Olivierowi Dupuyowi i Hervé Rouvre’owi
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez tribunal de grande instance du Mans)
Substancje i preparaty niebezpieczne – Sykatywy (środki wysuszające) zawierające ołów – Zakaz wprowadzania do obrotu – Dyrektywy 76/769/EWG i 94/60/WE
Streszczenie wyroku
Zbliżanie ustawodawstw – Ograniczenia we wprowadzaniu do obrotu i stosowaniu niektórych substancji i preparatów niebezpiecznych – Dyrektywa Rady 76/769 zmieniona dyrektywą 94/60 – Odstępstwo dla „farb artystycznych” – Stosowanie do sykatyw (środków wysuszających) – Wyłączenie
(Dyrektywa Rady 76/769, załącznik I pkt 31 lit. e) zmieniony dyrektywą 94/560 oraz dyrektywą 88/379)
Przepisy prawa wspólnotowego dotyczące ograniczenia we wprowadzaniu do obrotu substancji i preparatów niebezpiecznych, między innymi przepisy dyrektywy Rady 76/769 zmienionej przez dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 94/60, zabraniają wprowadzania do obrotu w celu sprzedaży niewyspecjalizowanemu kręgowi odbiorców zawierających związki ołowiu sykatyw klasyfikowanych jako toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości.
W szczególności nie może być stosowane wobec tych produktów odstępstwo od ograniczeń we wprowadzaniu do obrotu przewidziane pkt 31 lit. e) załącznika I dyrektywy 76/769 dotyczące „farb artystycznych” objętych dyrektywą 88/379 w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich odnoszących się do klasyfikacji, pakowania i etykietowania preparatów niebezpiecznych, gdyż nie ma możliwości rozciągnięcia tego odstępstwa na produkty, takie jak sykatywy (środki wysuszające), które są pozbawione właściwości barwiących.
(por. pkt 32, 34 oraz sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
z dnia 16 września 2004 r. (*)
Substancje i preparaty niebezpieczne – Sykatywy (środki wysuszające) zawierające ołów – Zakaz wprowadzania do obrotu – Dyrektywy 76/769/EWG i 94/60/WE
W sprawie C-404/03
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym,
złożony przez Tribunal de grande instance du Mans (Francja) postanowieniem z dnia 8 września 2003 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 29 września 2003 r., w postępowaniu karnym przeciwko
Olivierowi Dupuyowi,
i
Hervému Rouvre’owi,
TRYBUNAŁ (piąta izba),
w składzie: C. Gulmann, prezes izby, S. von Bahr i R. Silva de Lapuerta (sprawozdawca), sędziowie,
rzecznik generalny: F. G. Jacobs,
sekretarz: R. Grass,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu rządu francuskiego przez G. de Bergues’a i D. Petrauscha, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez F. Simonetti i U. Wölkera, działających w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący
Wyrok
1 Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni pkt 31, lit. e) załącznika I do dyrektywy Rady 76/769/EWG z dnia 27 czerwca 1976 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich odnoszących się do ograniczeń we wprowadzaniu do obrotu i stosowaniu niektórych substancji i preparatów niebezpiecznych (Dz.U. L 262, str. 201), zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 94/60/WE z dnia 20 grudnia 1994 r. (Dz.U. L 365, str. 1) (zwanej dalej „dyrektywą 76/769”).
2 Wniosek ten został złożony w ramach wszczętego przeciwko M. Dupuyowi i H. Rouvre’owi postępowania karnego w sprawie wprowadzania do obrotu pewnych produktów o wysokiej zawartości ołowiu.
Ramy prawne
Uregulowania wspólnotowe
3 Zgodnie z pierwszym motywem dyrektywy 76/769 „wszelkie reguły dotyczące wprowadzania do obrotu substancji i preparatów niebezpiecznych muszą mieć na celu ochronę społeczeństwa, szczególnie osób stosujących takie substancje i preparaty”.
4 Artykuł 1 ust. 2 i 3 tej dyrektywy stanowi:
„1. Bez uszczerbku dla stosowania innych odpowiednich przepisów wspólnotowych niniejsza dyrektywa ma na celu ograniczenie wprowadzania do obrotu i stosowania w Państwach Członkowskich Wspólnoty substancji i preparatów niebezpiecznych wymienionych w Załączniku.
[…]
3. Do celów niniejszej dyrektywy:
a) »substancje« oznaczają pierwiastki chemiczne i ich związki występujące w stanie naturalnym lub wytwarzane w przemyśle,
b) »preparaty« oznaczają mieszanki lub roztwory złożone z dwóch lub większej liczby substancji”.
5 Punkt 31 załącznika I do dyrektywy 76/769 (wprowadzony przez dyrektywę 94/60) określa warunki ograniczenia we wprowadzaniu do obrotu tych substancji w następujący sposób:
„Oznaczenie substancji, grup substancji lub preparatów
Warunki ograniczenia
31. Substancje wymienione w załączniku I do dyrektywy 67/548/EWG, klasyfikowane jako »substancje toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 1 lub substancje toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 2« i oznakowane oznakowaniem ryzyka R 60: »Może wywoływać ujemny wpływ na płodność« i/lub R 61: »Podczas ciąży może stanowić zagrożenie dla dziecka« oraz:
Substancje toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 1: patrz wykaz 5 w Dodatku
Substancje toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 2: patrz wykaz 6 w Dodatku
Nie mogą być stosowane w substancjach i preparatach wprowadzanych do […] obrotu [i przeznaczonych do sprzedaży szerokiemu kręgowi odbiorców] w indywidualnym stężeniu równym lub wyższym od:
[…]
Na zasadzie odstępstwa ten przepis nie ma zastosowania do:
[…]
e) farb artystycznych objętych dyrektywą 88/379/EWG”
6 Wskutek przyjęcia dyrektywy Komisji 97/10/WE z dnia 26 lutego 1997 r. dostosowującej po raz trzeci do postępu technicznego załącznik I do dyrektywy Rady 76/769/EWG (Dz.U. L 68, str. 24), pkt 31 lit. e) załącznika I do dyrektywy 76/769 stał się jego pkt 31 lit. d), zachowując to samo brzmienie.
7 Dyrektywa Rady 88/379/EWG z dnia 7 czerwca 1988 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich odnoszących się do klasyfikacji, pakowania i etykietowania preparatów niebezpiecznych (Dz.U. L 187, str. 14) została uchylona i zastąpiona przez dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 1999/45/WE z dnia 31 maja 1999 r. (Dz.U. L 200, str. 1).
8 W art. 2 tej ostatniej dyrektywy zostało zdefiniowanych kilka pojęć, między innymi – w ust. 1 – pojęcia „substancji” i „preparatów”, a w ust. 2 – pojęcie „niebezpieczny”. Nie określono jednak w żaden sposób pojęcia „farb artystycznych”.
Uregulowania krajowe
9 Przepisy dotyczące stosowania substancji niebezpiecznych zostały zawarte w arrêté interministériel, du 7 août 1997, relatif aux limitations de mise sur le marché et d’emploi de certains produits contenant des substances dangereuses (zarządzeniu międzyresortowym z dnia 7 sierpnia 1997 r. w sprawie ograniczeń we wprowadzaniu do obrotu i stosowaniu pewnych produktów zawierających substancje niebezpieczne) (JORF z dnia 17 sierpnia 1997 r., str. 12218). Artykuł 1 tego zarządzenia, zmienionego przez arrêté interministériel, du 13 octobre 1998, relatif aux limitations de mise sur le marché et d’emploi de substances et préparations dangereuses (zarządzenie międzyresortowe z dnia 13 października 1998 r. w sprawie ograniczeń we wprowadzaniu do obrotu i stosowaniu pewnych produktów zawierających substancje niebezpieczne) (JORF z dnia 6 listopada 1998 r., str. 16772), stanowi:
„Przepisy szczególne dotyczące substancji i preparatów klasyfikowanych jako kancerogenne, mutagenne i toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości
a) Zakres zastosowania:
Zabronione jest wprowadzanie do obrotu i przywóz przeznaczonych dla niewyspecjalizowanego kręgu odbiorców określonych poniżej substancji i preparatów:
– substancji klasyfikowanych jako kancerogenne kategorii 1 lub 2, znajdujących się w załączniku I do niniejszego zarządzenia;
– substancji klasyfikowanych jako mutagenne kategorii 1 lub 2, znajdujących się w załączniku II do niniejszego zarządzenia;
– substancji klasyfikowanych jako toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 1 lub 2, znajdujących się w załączniku III do niniejszego zarządzenia;
– preparatów zawierających jedną lub kilka wymienionych uprzednio substancji kancerogennych, mutagennych lub toksycznych ze względu na zaburzenia rozrodczości, w indywidualnym stężeniu równym lub wyższym od stężenia określonego w załączniku I do zarządzenia z dnia 20 kwietnia 1994 r. […] lub w tabeli VI zarządzenia z dnia 21 lutego 1990 r. […], gdy ograniczenie stężenia nie zostało ustalone w zarządzeniu z dnia 20 kwietnia 1994 r. […].
Ten zakaz wprowadzania do obrotu i przywozu produktów przeznaczonych dla niewyspecjalizowanego kręgu odbiorców nie dotyczy produktów przeznaczonych do użytku profesjonalnego.
[…]
Z zastrzeżeniem innych przepisów dotyczących etykietowania substancji i preparatów niebezpiecznych na opakowaniu ww. substancji i preparatów powinna się znajdować wyraźna i niedająca się usunąć informacja:
»tylko do użytku profesjonalnego […]«.
b) Wyłączenie:
Niniejszy zakaz wprowadzania do obrotu i przywozu produktów przeznaczonych dla niewyspecjalizowanego kręgu odbiorców nie ma zastosowania do następujących produktów przeznaczonych w swej ostatecznej formie dla końcowego użytkownika:
[…]
5º Farb artystycznych”.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
10 Oskarżeni w postępowaniu przed sądem krajowym: M. Dupuy i H. Rouvre, są odpowiednio prezesem i dyrektorem ds. administracyjnych i finansowych w spółce Colart International (zwanej dalej COLART), z siedzibą w Le Mans (Francja).
11 W rezultacie dochodzeń przeprowadzonych w dniach 23 listopada 1999 r., 3, 29 i 30 marca 2000 r., a także w dniu 19 kwietnia 2000 r. funkcjonariusze directions départementales de la concurrence, de la consommation et de la répression des fraudes (departamentalnych dyrekcji ds. konkurencji, ochrony konsumenta i zwalczania nadużyć) departamentów Nord, Oise i Sarthe (zwanych dalej „DDCCRF”) stwierdzili, że trzy produkty spółki COLART o nazwach „Siccatif de Courtrai blanc”, „Siccatif de Courtrai brun” i „Huile Noire” były produkowane i wprowadzane do obrotu z przeznaczeniem dla niewyspecjalizowanego kręgu odbiorców, podczas gdy zawartość w nich ołowiu uzasadniała sklasyfikowanie ich jako preparatów toksycznych ze względu na zaburzenia rozrodczości.
12 W ocenie DDCCRF te trzy produkty nie mogą w żaden sposób być przeznaczone do sprzedaży niewyspecjalizowanemu kręgowi odbiorców, a wprowadzać je do obrotu powinni wyłącznie specjaliści.
13 Oskarżonym w postępowaniu przed sądem krajowym zarzuca się nie tylko wprowadzenie tych produktów do obrotu z przeznaczeniem dla niewyspecjalizowanego kręgu odbiorców, lecz także wprowadzenie niektórych z ich klientów w błąd poprzez przedstawienie tych produktów jako objętych tylko zakazem samoobsługowej sprzedaży szerokiemu kręgowi odbiorców, podczas gdy produkty te były objęte zakazem wprowadzania do obrotu.
14 Z postanowienia sądu krajowego wynika, że oskarżeni w postępowaniu przed nim nie podważają ani zawartości ołowiu w spornych preparatach, ani zaklasyfikowania ich do kategorii preparatów toksycznych ze względu na zaburzenia rozrodczości, lecz twierdzą, że zarzucane im przestępstwa nie miały miejsca, ponieważ – choć prawdą jest, że zakazano samoobsługowej sprzedaży tych produktów – art. 1 rozporządzenia z dnia 7 sierpnia 1997 r. ustanawia odstępstwo dla „farb artystycznych”, które mogą być sprzedawane niewyspecjalizowanemu kręgowi odbiorców, z zastrzeżeniem pewnych ograniczeń w sprzedaży przewidzianych w Code de la santé publique (kodeks zdrowia publicznego).
15 Twierdzą oni ponadto, że ustanowione w zarządzeniu z dnia 7 sierpnia 1997 r. odstępstwo odpowiada transpozycji do prawa krajowego przepisów mających zastosowanie w tym zakresie dyrektyw europejskich, między innymi załącznika I do dyrektywy 76/769.
16 Ich zdaniem należy uznać sporne sykatywy za objęte przewidzianym przez dyrektywę 76/769 odstępstwem dla „farb artystycznych”. Wskazują oni bowiem, że produkty te muszą być koniecznie dodawane do farb używanych przez malarzy i że stanowią one wobec tego ich składnik w pełnym znaczeniu tego słowa, a nie rozpatrywany osobno „dodatek”.
17 Nie podważając wcale, iż sporne produkty powinny – w celu ich zastosowania – zostać wymieszane z farbami, prokurator twierdzi jednak, że mające zastosowanie akty należy interpretować w sposób literalny i że sykatywy nie należą do kategorii farb, lecz dodatków.
18 W tych okolicznościach Tribunal de grande instance du Mans (sąd pierwszej instancji w Le Mans) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy przepisy prawa wspólnotowego dotyczące ograniczenia we wprowadzaniu do obrotu substancji i preparatów niebezpiecznych – między innymi przepisy dyrektyw 76/769 i 94/60 […] – zabraniają wprowadzania do obrotu, w celu sprzedaży niewyspecjalizowanemu kręgowi odbiorców, zawierających związki ołowiu sykatyw klasyfikowanych jako toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości, czy też zezwalają na zastosowanie wobec tych produktów odstępstwa przewidzianego w tym zakresie dla »farb artystycznych«?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
19 Poprzez swoje pytanie sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy zawierające związki ołowiu sykatywy sklasyfikowane jako toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości mogą zostać zakwalifikowane do kategorii „farb artystycznych” wchodzącej w zakres stosowania dyrektywy 76/769, a zatem czy są objęte związanym z tą kategorią odstępstwem od zakazu wprowadzania do powszechnego obrotu produktów toksycznych ze względu na zaburzenia rozrodczości.
Uwagi przedstawione Trybunałowi
20 Komisja podnosi w pierwszej kolejności, że wskazane w tym odstępstwie pojęcie „farby artystyczne” należy rozumieć jako obejmujące używane przez artystów preparaty, które już posiadają zasadnicze właściwości farby, między innymi jej właściwości barwiące. Nie jest wykluczone, że sam artysta dodaje jeszcze czegoś do tego preparatu, lecz czyni to w taki sposób, iż dodatek ten nie wpływa na zasadnicze właściwości farby. Komisja twierdzi zatem, że „farby artystyczne” w znaczeniu pkt 31 załącznika I do dyrektywy 76/769 oznaczają te preparaty, które zawierają już stanowiący zasadniczą właściwość farby składnik barwiący.
21 W opinii Komisji sykatywy to preparaty zawierające składniki metaliczne, dodane w celu zainicjowania, przyśpieszenia lub intensyfikacji procesu wchłaniania tlenu przez powłokę farby lub też w celu wyeliminowania czynników utrudniających jej twardnienie. Sykatywy są używane przede wszystkim w obrazach olejnych, skracając czas ich schnięcia oraz przyśpieszając proces utleniania się oleju. Wybór sykatywy i jej zastosowane stężenie są ważnymi czynnikami wpływającymi na trwałość warstwy malarskiej.
22 Zdaniem Komisji sykatywy nie nadają używanej przez artystę farbie właściwości barwiącej i nie są one w malarstwie artystycznym stosowane regularnie. Mogą one jednak okazać się niezbędne do użycia pewnych farb, między innymi tych bardzo wolno schnących.
23 Uwzględniając te uwagi i zgodnie z zasadą literalnej wykładni odstępstw Komisja twierdzi, że sykatywy są dodatkami, których nie można traktować jako „farb artystycznych” i wobec których nie można stosować związanego z tymi farbami odstępstwa, a także że są one przeznaczone do użytku profesjonalnego.
24 Rząd francuski twierdzi, że odstępstwo mające na podstawie dyrektywy 76/769 zastosowanie do „farb artystycznych” stanowi wyjątek i powinno być – zgodnie z orzecznictwem Trybunału – interpretowane w sposób literalny. Taki sposób wykładni jest wynikiem konieczności osiągnięcia celu w postaci ochrony zdrowia publicznego, do którego dąży między innymi dyrektywa 76/769. Skoro zatem ta dyrektywa nie zawiera dodatkowych wskazówek, odstępstwo należy stosować jedynie wobec farb artystycznych – bez możliwości rozciągnięcia go na produkty umożliwiające zastosowanie tych farb.
Odpowiedź Trybunału
25 Z pkt 31 załącznika I do dyrektywy 76/769 wynika, że „substancje wymienione w załączniku I do dyrektywy 67/548/EWG, klasyfikowane jako »substancje toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 1 lub substancje toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 2«” nie mogą – jeśli przekroczą pewne stężenia – być stosowane w substancjach i preparatach przeznaczonych do sprzedaży szerokiemu kręgowi odbiorców.
26 Z punktu tego wynika także, że na zasadzie odstępstwa zakaz ten nie ma zastosowania do objętych dyrektywą 88/379 „farb artystycznych”.
27 Tymczasem ani ta ostatnia dyrektywa, ani zastępująca ją dyrektywa 1999/45 nie wyjaśniają znaczenia, jakie należy nadać pojęciu „farby artystyczne”.
28 W tych okolicznościach należy w pierwszej kolejności określić zasadnicze właściwości, które nadają substancji lub preparatowi charakter farby. Jak słusznie zauważyła Komisja, pojęcie „farb artystycznych” powinno być interpretowane jako dotyczące preparatów używanych przez artystów i posiadających już zasadnicze właściwości farby, między innymi jej właściwości barwiące.
29 Natomiast sykatywy, które nie zawierają żadnego składnika barwiącego ani nie mają żadnych właściwości barwiących, i z których stosowania jedyną korzyścią jest przyśpieszenie procesu utleniania oleju, nie mogą być uznane za „farby artystyczne” w rozumieniu pkt 31 załącznika I do dyrektywy 76/769. Przewidziane przez ten załącznik odstępstwo dotyczy jedynie preparatów zawierających już składnik barwiący, który stanowi zasadniczą właściwość farby.
30 Należy następnie podkreślić, że odstępstwo to stanowi wyjątek od ogólnego zakazu wprowadzania do powszechnego obrotu produktów klasyfikowanych jako „toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 1 lub toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 2”.
31 Z orzecznictwa Trybunału wynika zaś, że ze względu na cel w postaci ochrony zdrowia publicznego, do którego dąży dyrektywa 76/769, ustanowiony przez nią zakaz dotyczący produktów klasyfikowanych jako „toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 1 lub toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości kategorii 2” podlega wykładni rozszerzającej, a ustanowiony przez nią wyjątek dla farb artystycznych – wykładni zawężającej (zob. podobnie wyrok z dnia 1 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑286/02 Bellio F.lli, dotyczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 46).
32 Ponieważ sykatywy nie zostały w szczególny sposób wymienione w ramach odstępstw przewidzianych w pkt 31 załącznika I dyrektywy 76/769 i ponieważ dyrektywa ta nie zawiera żadnych dodatkowych wyjaśnień, odstępstwo to może być stosowane tylko wobec produktów wchodzących w zakres pojęcia „farb artystycznych”, gdyż nie ma możliwości rozciągnięcia go na produkty pozbawione właściwości barwiących lub też których celem jest jedynie umożliwienie zastosowania takiej farby.
33 Tak zawężająca wykładnia zakresu odstępstwa znajduje potwierdzenie w przedstawionym w motywie pierwszym dyrektywy 76/769 jej celu podstawowym. Jako że celem podstawowym jest ochrona społeczeństwa, a szczególnie osób stosujących substancje i preparaty niebezpieczne, ogólną zasadą, którą należy stosować przy wdrażaniu niniejszej dyrektywy jest zakaz wszystkich produktów o szkodliwym oddziaływaniu na zdrowie, od której to zasady zostały dopuszczone pewne – przewidziane przez tę dyrektywę w sposób szczególny – odstępstwa.
34 W tych okolicznościach na postawione pytanie należy odpowiedzieć w ten sposób, że przepisy prawa wspólnotowego dotyczące ograniczenia we wprowadzaniu do obrotu substancji i preparatów niebezpiecznych, między innymi przepisy dyrektywy 76/769, zabraniają wprowadzania do obrotu w celu sprzedaży niewysp ecjalizowanemu kręgowi odbiorców zawierających związki ołowiu sykatyw klasyfikowanych jako toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości.
W przedmiocie kosztów
35 Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów
TRYBUNAŁ (piąta izba)
orzeka, co następuje:
1) Przepisy prawa wspólnotowego dotyczące ograniczenia we wprowadzaniu do obrotu substancji i preparatów niebezpiecznych, między innymi przepisy dyrektywy Rady 76/769/EWG z dnia 27 lipca 1976 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich odnoszących się do ograniczeń we wprowadzaniu do obrotu i stosowaniu niektórych substancji i preparatów niebezpiecznych, zmienionej przez dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 94/60/WE z dnia 20 grudnia 1994 r., zabraniają wprowadzania do obrotu w celu sprzedaży niewyspecjalizowanemu kręgowi odbiorców zawierających związki ołowiu sykatyw klasyfikowanych jako toksyczne ze względu na zaburzenia rozrodczości.
Podpisy
* Język postępowania: francuski.
Top