WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
z dnia 14 listopada 2013 r. ( *1 )
„Azyl — Karta praw podstawowych Unii Europejskiej — Artykuł 4 — Rozporządzenie (WE) nr 343/2003 — Artykuł 3 ust. 1 i 2 — Ustalenie państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrywanie wniosku o udzielenie azylu złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego — Artykuły 6—12 — Kryteria służące ustaleniu odpowiedzialnego państwa członkowskiego — Artykuł 13 — Klauzula mająca zastosowanie w przypadku bezskuteczności zastosowania innych kryteriów”
W sprawie C‑4/11
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Hessischer Verwaltungsgerichtshof (Niemcy) postanowieniem z dnia 22 grudnia 2010 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 5 stycznia 2011 r., w postępowaniu:
Bundesrepublik Deutschland
przeciwko
Kavehowi Puidowi,
TRYBUNAŁ (wielka izba),
w składzie: V. Skouris, prezes, K. Lenaerts, wiceprezes, R. Silva de Lapuerta, M. Ilešič, L. Bay Larsen (sprawozdawca) i M. Safjan, prezesi izb, J. Malenovský, E. Levits, A. Ó Caoimh, J.C. Bonichot, D. Šváby, M. Berger i A. Prechal, sędziowie,
rzecznik generalny: N. Jääskinen,
sekretarz: K. Malacek, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 22 stycznia 2013 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
—
w imieniu rządu niemieckiego przez N. Grafa Vitzthuma, działającego w charakterze pełnomocnika,
—
w imieniu K. Puida przez U. Schlung‑Muntau, Rechtsanwältin,
—
w imieniu rządu belgijskiego przez T. Materne’a, działającego w charakterze pełnomocnika,
—
w imieniu Irlandii przez D. O’Hagana, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez D. Conlana Smytha, barrister,
—
w imieniu rządu greckiego przez A. Samoni‑Rantou, M. Michelogiannaki, T. Papadopoulou, F. Dedousi oraz G. Papagianni, działające w charakterze pełnomocników,
—
w imieniu rządu francuskiego przez G. de Bergues’a oraz B. Beaupère‑Manokhę, działających w charakterze pełnomocników,
—
w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez L. D’Ascię, avvocato dello Stato,
—
w imieniu rządu polskiego przez M. Szpunara, działającego w charakterze pełnomocnika,
—
w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez C. Murrell, działającą w charakterze pełnomocnika,
—
w imieniu rządu szwajcarskiego przez O. Kjelsena, działającego w charakterze pełnomocnika,
—
w imieniu Komisji Europejskiej przez M. Condou‑Durande oraz W. Bogensbergera, działających w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 18 kwietnia 2013 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 343/2003 z dnia 18 lutego 2003 r. ustanawiającego kryteria i mechanizmy określania państwa członkowskiego właściwego dla rozpatrywania wniosku o azyl, wniesionego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego (Dz.U. L 50, s. 1, zwanego dalej „rozporządzeniem”).
2
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Bundesrepublik Deutschland, reprezentowaną przez Bundesamt für Migration und Flüchtlinge (federalny urząd ds. migracji i uchodźców, zwany dalej „Bundesamt”), a K. Puidem, obywatelem irańskim, w przedmiocie wydanej przez Bundesamt decyzji o uznaniu za niedopuszczalny złożonego przez K. Puida wniosku o przyznanie mu azylu i o zarządzeniu wydalenia go do Grecji.
Ramy prawne
3
Artykuł 3 ust. 1 i 2 rozporządzenia stanowi:
„1. Państwa członkowskie rozpatrują wniosek każdego obywatela państwa trzeciego, który składa wniosek jakiemukolwiek państwu członkowskiemu na granicy lub na jego terytorium. Wniosek jest rozpatrywany przez jedno państwo członkowskie, którym jest państwo, które kryteria wymienione w rozdziale III wskazują jako odpowiedzialne.
2. W drodze odstępstwa od ust. 1 każde państwo członkowskie może rozpatrzyć wniosek o udzielenie azylu wniesiony do niego przez obywatela państwa trzeciego, nawet jeżeli za takie rozpatrzenie nie jest odpowiedzialne na podstawie kryteriów ustanowionych w niniejszym rozporządzeniu. W takim przypadku to państwo członkowskie staje się państwem członkowskim odpowiedzialnym za rozpatrzenie wniosku o udzielenie azylu w rozumieniu niniejszego rozporządzenia oraz przyjmuje zobowiązania związane z odpowiedzialnością [...]”.
4
Artykuł 5 ust. 1 rozporządzenia brzmi następująco:
„Kryteria określania [służące ustaleniu] państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrywanie wniosku o udzielenie azylu stosuje się w kolejności, w jakiej są one wymienione w [rozdziale III]”.
5
W celu ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego w rozumieniu art. 3 ust. 1 rozporządzenia jego rozdział III ustanawia listę obiektywnych kryteriów, pozostających ze sobą w stosunku hierarchicznym.
6
Artykuł 6 rozporządzenia wskazuje państwo członkowskie odpowiedzialne za rozpatrywanie wniosku o udzielenie azylu, gdy osoba ubiegająca się o azyl jest nieletnim pozbawionym opieki.
7
Artykuły 7 i 8 rozporządzenia mają zastosowanie do osób ubiegających się o azyl, których członek rodziny został upoważniony do zamieszkiwania w państwie członkowskim na stałe jako uchodźca lub których wniosek o udzielenie azylu nie został w tym państwie po raz pierwszy rozpatrzony co do istoty.
8
Artykuł 9 rozporządzenia dotyczy osób ubiegających się o azyl będących w posiadaniu ważnego dokumentu pobytowego bądź ważnej wizy, bądź też wizy, która wygasła.
9
Kryterium ustanowione w art. 10 ust. 1 rozporządzenia jest następujące:
„W przypadku gdy ustalono [...], że osoba ubiegająca się o azyl przekroczyła niezgodnie z przepisami granicę lądową, morską lub powietrzną państwa członkowskiego, przybywając z państwa trzeciego, państwo członkowskie, do którego w ten sposób wjechała ta osoba, jest odpowiedzialne za rozpatrywanie wniosku o udzielenie azylu [...]”.
10
Kryterium wskazane w art. 11 rozporządzenia ma zastosowanie, pod pewnymi warunkami, gdy osoba ubiegająca się o azyl wjechała na terytorium państwa członkowskiego, w którym jest zwolniona z obowiązku posiadania wizy.
11
Artykuł 12 rozporządzenia odnosi się do wniosków o udzielenie azylu złożonych w międzynarodowym obszarze tranzytowym lotniska państwa członkowskiego.
12
Artykuł 13 tego rozporządzenia przewiduje, że w przypadku gdy nie można wyznaczyć żadnego państwa członkowskiego na podstawie powyższych kryteriów, odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku o udzielenie azylu jest pierwsze państwo członkowskie, w którym wniosek został złożony.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
13
Kaveh Puid, urodzony w 1979 r., przybył do Grecji w posiadaniu fałszywych dokumentów tożsamości samolotem obsługującym trasę z Teheranu (Iran) do Aten (Grecja) w dniu 20 października 2007 r. Po spędzeniu w Grecji czterech dni podjął swoją podróż, udając się do Frankfurtu nad Menem (Niemcy), gdzie złożył wniosek o udzielenie azylu.
14
W związku z tym do dnia 25 stycznia 2008 r., w celu zagwarantowania wydalenia, zostało zarządzone umieszczenie go w ośrodku detencyjnym. Następnie skarżący wniósł skargę do Verwaltungsgericht Frankfurt am Main (sądu administracyjnego we Frankfurcie nad Menem), żądając w szczególności zobowiązania Bundesrepublik Deutschland do przejęcia odpowiedzialności za rozpatrzenie jego wniosku o udzielenie azylu na podstawie art. 3 ust. 2 rozporządzenia. Sąd ten zarządził, że K. Puid nie zostanie wydalony do Grecji przed dniem 16 stycznia 2008 r.
15
W dniu 14 grudnia 2007 r. Bundesamt uznał, że złożony przez skarżącego wniosek o udzielenie azylu jest niedopuszczalny, i zarządził jego wydalenie do Grecji. W uzasadnieniu wskazał mianowicie, że zgodnie z art. 3 ust. 2 rozporządzenia to Republika Grecka jest państwem członkowskim odpowiedzialnym za rozpatrzenie tego wniosku o udzielenie azylu, i nie stwierdził względów, które mogłyby skłonić Bundesrepublik Deutschland do zastosowania art. 3 ust. 2 rozporządzenia. W dniu 23 stycznia 2008 r. K. Puid został wydalony do Grecji.
16
Niemniej jednak w międzyczasie w dniu 25 grudnia 2007 r. K. Puid wniósł skargę do Verwaltungsgericht Frankfurt am Main, domagając się stwierdzenia nieważności tej decyzji Bundesamt i zobowiązania Bundesrepublik Deutschland do uznania się za odpowiedzialną za rozpatrzenie wniosku o udzielenie azylu.
17
Wyrokiem z dnia 8 lipca 2009 r. Verwaltungsgericht Frankfurt am Main stwierdził nieważność decyzji Bundesamt i orzekł, że wykonanie nakazu wydalenia było niezgodne z prawem. W uzasadnieniu wyroku Verwaltungsgericht wskazał, że rozstrzygnięcie to wynika z faktu, iż Bundesrepublik Deutschland była zobowiązana do przejęcia odpowiedzialności na podstawie art. 3 ust. 2 rozporządzenia w związku, w szczególności, z warunkami przyjmowania osób ubiegających się o azyl i z procedurami rozpatrywania wniosków o udzielenie azylu w Grecji.
18
Bundesrepublik Deutschland, reprezentowana przez Bundesamt, odwołała się od tego wyroku do Hessischer Verwaltungsgerichtshof.
19
W tych okolicznościach postanowieniem z dnia 22 grudnia 2010 r. Hessischer Verwaltungsgerichtshof postanowił zawiesić postępowanie i przedstawić Trybunałowi cztery pytania prejudycjalne celem ustalenia zakresu art. 3 ust. 2 rozporządzenia w sytuacji, gdy sytuacja panująca w państwie członkowskim odpowiedzialnym za rozpatrywanie wniosku o udzielenie azylu na podstawie kryteriów określonych w rozdziale III zagraża prawom podstawowym odnośnej osoby ubiegającej się o azyl.
20
W dniu 20 stycznia 2011 r. Bundesamt zgodził się rozpatrzyć wniosek K. Puida o udzielenie azylu na podstawie art. 3 ust. 2 rozporządzenia. Następnie decyzją z dnia 18 maja 2011 r. nadał mu status uchodźcy.
21
Hessischer Verwaltungsgerichtshof uważa jednak, że złożony przezeń wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym pozostaje uzasadniony, ponieważ K. Puid posiada interes prawny w ustaleniu zgodności z prawem decyzji z dnia 14 grudnia 2007 r. na potrzeby rozstrzygnięcia w przedmiocie żądania odszkodowania z tytułu umieszczenia go w ośrodku detencyjnym.
22
Pismem z dnia 21 grudnia 2011 r. sekretarz Trybunału przekazał sądowi odsyłającemu wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r. w sprawach połączonych C-411/10 i C-493/10 N.S. i in., Zb.Orz. s. I-13905, i wezwał go do sprecyzowania, czy w świetle tego wyroku podtrzymuje on swoje odesłanie prejudycjalne.
23
Postanowieniem z dnia 1 czerwca 2012 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 8 czerwca 2012 r., Hessischer Verwaltungsgerichtshof wycofał swoje trzy pierwsze pytania, uznając, że wystarczająca odpowiedź na nie została udzielona w ww. wyroku w sprawach połączonych N.S. i in. Sąd odsyłający uważa jednak, że w celu doprecyzowania zakresu tego wyroku w odniesieniu do możliwości powoływania się przez osobę ubiegającą się o azyl na drodze sądowej na obowiązek państwa członkowskiego, w którym osoba ta się znajduje, zbadania złożonego przez nią wniosku o udzielenie azylu, należy utrzymać następujące pytanie:
„Czy zobowiązanie państwa członkowskiego do skorzystania z uprawnienia przewidzianego w art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 343/2003 rodzi po stronie osoby ubiegającej się o azyl możliwe do dochodzenia na drodze prawnej prawo podmiotowe do domagania się przejęcia przez to państwo członkowskie odpowiedzialności za rozpatrzenie wniosku o udzielenie azylu?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
24
Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający pyta w istocie, czy osoba ubiegająca się o azyl może powoływać się przed sądem krajowym na zobowiązanie państwa członkowskiego, w którym złożyła wniosek o udzielenie azylu, do rozpatrzenia tego wniosku na podstawie art. 3 ust. 2 rozporządzenia, gdy sytuacja panująca w państwie członkowskim, które kryteria określone w rozdziale III wskazują jako odpowiedzialne za rozpatrzenie tego wniosku, zagraża prawom podstawowym tej osoby ubiegającej się o azyl.
25
W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że z orzeczeń wydanych w dniach 22 grudnia 2010 r. i 1 czerwca 2012 r. przez sąd odsyłający wynika, iż pytanie to jest oparte na założeniu, zgodnie z którym w sytuacji takiej jak zaistniała w postępowaniu głównym państwo członkowskie, w którym osoba ubiegająca się o azyl złożyła swój wniosek o jego udzielenie, byłoby zobowiązane do skorzystania z przyznanego mu przez art. 3 ust. 2 rozporządzenia uprawnienia do przejęcia odpowiedzialności.
26
Przepis ten nie może jednak posłużyć za podstawę do sformułowania takiego założenia.
27
W tej kwestii należy przypomnieć, że zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia wniosek o udzielenie azylu jest rozpatrywany przez jedno państwo członkowskie, a jest nim państwo, które kryteria wymienione w rozdziale III wskazują jako odpowiedzialne.
28
Jednakże art. 3 ust. 2 rozporządzenia przewiduje w drodze odstępstwa od art. 3 ust. 1, że każde państwo członkowskie może rozpatrzyć wniosek o udzielenie azylu wniesiony do niego przez obywatela państwa trzeciego, nawet jeżeli nie jest odpowiedzialne za takie rozpatrzenie na podstawie kryteriów ustanowionych w tym rozporządzeniu.
29
O ile Trybunał przypomniał w pkt 107 ww. wyroku w sprawach połączonych N.S. i in., że w sytuacji takiej jak ta, której dotyczył ten wyrok, państwo członkowskie przystępujące do ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego ma określoną w art. 3 ust. 2 rozporządzenia możliwość rozpatrzenia samemu wniosku o udzielenie azylu, o tyle nie stwierdził on, aby było ono do tego zobowiązane.
30
Należy natomiast podkreślić, że Trybunał orzekł, iż na państwach członkowskich ciąży obowiązek niedokonania przekazania osoby ubiegającej się o azyl do państwa członkowskiego, które kryteria określone w rozdziale III wskazują jako odpowiedzialne, jeżeli państwa te nie mogą pominąć faktu, iż systemowe nieprawidłowości w zakresie procedury azylowej i warunków przyjmowania osób ubiegających się o azyl w tym państwie członkowskim stanowią poważne i udowodnione powody, aby przypuszczać, że wnioskodawca zetknie się z rzeczywistym niebezpieczeństwem bycia poddanym nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu w rozumieniu art. 4 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zob. podobnie ww. wyrok w sprawach połączonych N.S. i in., pkt 94, 106).
31
Do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy takie systemowe nieprawidłowości istniały w chwili wykonywania decyzji o wydaleniu K. Puida do Grecji.
32
Jeżeli chodzi o kwestię, czy państwo członkowskie, które nie może dokonać przekazania osoby ubiegającej się o azyl do państwa członkowskiego uznanego początkowo na podstawie rozporządzenia za odpowiedzialne, ma obowiązek rozpatrzenia samemu wniosku, należy przypomnieć, że rozdział III rozporządzenia zawiera pewną liczbę kryteriów oraz że zgodnie z art. 5 ust. 1 rozporządzenia kryteria te stosuje się w kolejności, w jakiej są one wymienione w rzeczonym rozdziale (ww. wyrok w sprawach połączonych N.S. i in., pkt 95).
33
W związku z tym, jak orzekł już Trybunał, z zastrzeżeniem przewidzianej w art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 343/2003 możliwości rozpatrzenia samemu wniosku, brak możliwości przekazania osoby ubiegającej się o azyl do państwa członkowskiego uznanego początkowo za odpowiedzialne zgodnie z kryteriami zawartymi w rozdziale III tego rozporządzenia powoduje, że na państwie członkowskim, które miało dokonać tego przekazania, ciąży obowiązek dalszej analizy kryteriów określonych w tym rozdziale w celu sprawdzenia, czy któreś z dalszych kryteriów umożliwia zidentyfikowanie innego państwa członkowskiego jako odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie azylu (ww. wyrok w sprawach połączonych N.S. i in., pkt 96, 107).
34
W przypadku gdy nie jest to możliwe, zgodnie z art. 13 rozporządzenia odpowiedzialne za rozpatrywanie takiego wniosku jest pierwsze państwo członkowskie, w którym wniosek został złożony (zob. podobnie ww. wyrok w sprawach połączonych N.S. i in., pkt 97).
35
Wynika z tego jednakże, że państwo członkowskie, w którym znajduje się osoba ubiegająca się o azyl, musi czuwać, by sytuacja naruszenia praw podstawowych wspomnianej osoby nie uległa pogorszeniu w związku z przewlekłością procedury ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego. W razie potrzeby państwo to samo powinno rozpoznać wniosek zgodnie z warunkami przewidzianymi w art. 3 ust. 2 rozporządzenia (ww. wyrok w sprawach połączonych N.S. i in., pkt 98, 108).
36
W świetle powyższych rozważań na przedstawione pytanie należy odpowiedzieć, że gdy państwa członkowskie nie mogą pominąć faktu, iż systemowe nieprawidłowości w zakresie procedury azylowej i warunków przyjmowania osób ubiegających się o azyl w państwie członkowskim uznanym początkowo za odpowiedzialne zgodnie z kryteriami zawartymi w rozdziale III tego rozporządzenia stanowią poważne i udowodnione powody, aby przypuszczać, że osoba ubiegająca się o azyl zetknie się z rzeczywistym niebezpieczeństwem bycia poddaną nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu w rozumieniu art. 4 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego, państwo członkowskie przystępujące do ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego jest zobowiązane do nieprzekazania osoby ubiegającej się o azyl do państwa członkowskiego uznanego początkowo za odpowiedzialne i, z zastrzeżeniem skorzystania z możliwości rozpatrzenia samemu wniosku o udzielenie azylu, do dalszej analizy kryteriów określonych w tym rozdziale w celu ustalenia, czy inne państwo członkowskiego może zostać wskazane jako odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku o udzielenie azylu na podstawie któregoś z tych kryteriów lub, gdy nie jest to możliwe, na podstawie art. 13 tego samego rozporządzenia.
37
W takiej sytuacji brak możliwości przekazania osoby ubiegającej się o azyl do państwa członkowskiego wskazanego początkowo jako odpowiedzialne nie oznacza natomiast sam w sobie, że państwo członkowskie przystępujące do ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego jest zobowiązane do rozpatrzenia samemu wniosku o udzielnie azylu na podstawie art. 3 ust. 2 rozporządzenia.
W przedmiocie kosztów
38
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
Gdy państwa członkowskie nie mogą pominąć faktu, iż systemowe nieprawidłowości w zakresie procedury azylowej i warunków przyjmowania osób ubiegających się o azyl w państwie członkowskim uznanym początkowo za odpowiedzialne zgodnie z kryteriami zawartymi w rozdziale III rozporządzenia Rady (WE) nr 343/2003 z dnia 18 lutego 2003 r. ustanawiającego kryteria i mechanizmy określania państwa członkowskiego właściwego dla rozpatrywania wniosku o azyl, wniesionego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego, stanowią poważne i udowodnione powody, aby przypuszczać, że osoba ubiegająca się o azyl zetknie się z rzeczywistym niebezpieczeństwem bycia poddaną nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu w rozumieniu art. 4 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego, państwo członkowskie przystępujące do ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego jest zobowiązane do nieprzekazania osoby ubiegającej się o azyl do państwa członkowskiego uznanego początkowo za odpowiedzialne i, z zastrzeżeniem skorzystania z możliwości rozpatrzenia samemu wniosku o udzielenie azylu, do dalszej analizy kryteriów określonych w tym rozdziale w celu ustalenia, czy inne państwo członkowskiego może zostać wskazane jako odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku o udzielenie azylu na podstawie któregoś z tych kryteriów lub, gdy nie jest to możliwe, na podstawie art. 13 tego samego rozporządzenia.
W takiej sytuacji brak możliwości przekazania osoby ubiegającej się o azyl do państwa członkowskiego wskazanego początkowo jako odpowiedzialne nie oznacza natomiast sam w sobie, że państwo członkowskie przystępujące do ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego jest zobowiązane do rozpatrzenia samemu wniosku o udzielnie azylu na podstawie art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 343/2003.
Podpisy
( *1 ) Język postępowania: niemiecki.
Top