(5846 S. K. m. 13, 20, 25, 28, 46, 47)
Dava: Anane ile C...... Yayınlar Ltd. Şti. arasındaki davadan dolayı, mahkemesince verilen 12.7.1991 gün ve 90/602-663 sayılı hükmü bozan Dairenin 19.2.1993 gün ve 6362-1077 sayılı ilamı aleyhinde davacı vekili tarafından karar düzeltilmesi isteğinde bulunulmuş ve karar düzeltme dilekçesinin süresi içinde verildiği anlaşılmış olmakla; dosyadaki kağıtlar okundu, gereği konuşulup düşünüldü:
Karar: Davacı vekili, Fransa'da mukim olan müvekkiline ait ( Mefisto ) ismindeki tiyatro eserinin dava dışı ( Ö.İ. ) tarafından Türkçe tercümesinin yapıldığını, davalı yayıncının da müvekkilinin iznini almadan bu eseri yayınladığını ileri sürerek ( 2.000.000 ) liranın FSEK. uyarınca davalıdan tahsiline karar verilmesini talep ve dava etmiştir.
Davalı vekili, davanın reddini savunmuştur.
Mahkemece, davanın kabulüne dair tesis edilen kararın Dairemizce davalı yararına bozulması üzerine, davacı vekili karar düzeltme isteminde bulunmuştur.
Taraflar arasındaki uyuşmazlığın odaklaştığı husus, Fransa'da yerleşik davacı tarafından tiyatro eseri haline getirilen ( Mefisto ) isimli eserin 10 yıl içerisinde Türkçe'ye çevrilmemiş bulunduğundan FSEK.nun 28. maddesi hükmü uyarınca Türkçe'ye tercümesi serbest hak gelmesiyle, davalı yayıncının bu eseri Türkiye'de Türkçe olarak yayınlamasından dolayı davacı eser sahibinin davalıdan bir mali hak isteyip, isteyemeyeceği konusunda toplanmaktadır.
Edebi ve artistik eserlerin himayesi için düzenlenen Uluslararası Bern Sözleşmesi'nin 1896'da Paris'te düzeltilmiş şekli olan 5. maddesi esas alınarak düzenlenmiş bulunan FSEK.nun 28. maddesi hükmü uyarınca, "İlk defa Türkçe'den başka bir dille yayımlanmış olan bir ilim ve edebiyat eseri yayımlandığı tarihten itibaren 10 yıl içinde eser sahibi veya onun müsaadesi ile başka bir kimse tarafından Türkçe tercümesi yapılarak yayınlanmamış ise, 10 yılın geçmesiyle bu eserin Türkçe'ye tercümesi serbesttir. İşte bu hükmün asıl amacının yorumlanması davaya çözüm getirecektir.
Türkiye'nin de 28.8.1951 tarihinde çıkarılan 5777 sayılı Kanunla benimsediği ve katıldığı Bern Sözleşmesi esas alınarak FSEK. düzenlendiğine göre, anılan maddenin yorumunda bu düzenlemenin de esas alınması gerekir. Anılan sözleşmenin 5. maddesinin 1. fıkrasına göre; "Birlik memleketlerinden birinin tebaası olan muharrirler veya halefleri, orjinal eserlerinin Birlik memleketlerinden birinde intişarından itibaren 10 sene içinde diğer memleketlerde, bunlar tercüme etmek veya ettirmek hususunda inhisari bir hakka sahiptirler" işte bu hükmün karşıt anlamı bugünkü FSEK.nun 28. maddesi olarak kaleme alınmış bulunmaktadır. O halde, FSEK.nun 28. maddesindeki tercümenin serbest olduğuna ilişkin hükmü, bu maddeye esas alınan sözleşme hükmündeki yazarın tercüme bakımından üzerindeki inhisar hakkının sona erdiğinin keşfedilmiş olduğunun kabulü gerekir.
Oysa, eser sahibinin, eseri üzerindeki tercüme yani işleme hakkı, o eser üzerindeki haklardan yalnızca birini teşkil eder. Bilindiği üzere, eser sahibinin eser üzerindeki hakları FSEK.nun 13 ile 25. maddeleri arasında manevi ve maddi olarak tek tek sayılmış olup, tercüme ( işleme ) hakkı bunlardan sadece birini teşkil eder. Anılan hükümde açık bir şekilde bu haklardan sadece işleme ( tercüme ) hakkı serbest bırakıldığına göre, serbestliğin sadece bir işleme şekli olan tercümeye inhisar ettiğinin kabulü gerekir. Bu yorum tarzı, anılan Yasa'nın yorum kuralı getiren 55. maddesine uygun olduğu gibi, asıl eser sahibinin temel hakları ile ilgili aynı Yasanın 6, 8/son fıkra, 20. maddeleri de bu yorum tarzını gerektirmektedir. Esasen bu hükümler Bern Sözleşmesi hükümleri esas alınarak düzenlendiğine göre, aynı Sözleşmenin 5. maddesi esas alınarak düzenlenmiş bulunan 28. maddesinin yorumlanmasında da dikkate alınması zorunludur.
Bu açıklamalara göre, davacı asıl eser sahibinin izinsiz olarak yasa gereği tercüme edilen ( işlenen ) eseri üzerinde devam eden ve malı haklarından olan yayım hakkı için, eserinin tercümesini yayımlayan davalıdan bilirkişi raporunda da değinildiği üzere münasip bir ivaz isteme hakkı bulunduğunun kabulü isabetli bulunmaktadır. Kaldı ki asıl eser sahibinin o eser üzerindeki yaratıcı emeği bulunduğu dikkate alındığında, hakkaniyet ilkesi ve menfaatler durumu da bu kabul şeklini gerektirmektedir.
O halde, bu düşüncelere uygun olan mahkeme kararının onanması gerekirken, bozulmuş olması yerinde görülmediğinden, davacı vekilinin karar düzeltme isteminin kabulüne karar verilmesi gerekmiştir.
Sonuç: Yukarıda açıklanan nedenlerle davacı vekilinin karar düzeltme isteminin kabulü ile mahkeme kararının bozulmasına ilişkin Dairemizin 19.2.1993 gün ve 1991/6362 esas ve 1993/1077 sayılı karar kaldırılarak, hükmün ONANMASINA, ödediği karar düzeltme harcının isteği halinde karar düzeltme isteyene iadesine, ilk temyizden dolayı 19.000 lira temyiz ilam harcından peşin harcın mahsubu ile temyiz edenden alınmasına, 11.6.1993 tarihinde oybirliği ile karar verildi.
KARŞI OY YAZISI
FSEK.nun 26/1. maddesi hükmünce, Eser sahibine tanınan mali haklar zamanla mukayyettir. 46 ve 47. maddelerdeki haller dışında koruma süresinin bitiminden sonra herkes, sahibine tanınan mali haklardan faydalanabilir.
Türkçe'ye tercüme hususundaki koruma süresi aynı Yasanın 28. maddesinde belirlenmiştir. Bu maddeye göre, ( ilk defa Türkçe'den başka bir dilde yayınlanmış olan bir ilim ve edebiyat eseri; yayınlandığı tarihten itibaren 10 yıl içinde eser sahibi veya onun müsaadesi ile başka bir kimse tarafından Türkçe tercümesi yapılarak yayınlanmamış ise 10 yılın geçmesi ile bu eserin Türkçe'ye tercümesi serbesttir ).
FSEK.nun 1950 yılında yayınlanan Gerekçesinde aynen: ( Tasarının maddeleri Bern Sözleşmesi'nin akit devletlere hareket serbestisi bıraktığı bütün hallerde, bu imkandan memleketimizin özel ihtiyaçlarına uygun bir şekilde faydalanılmıştır ( Mesela: Tasarının 8, 10,19, 28, 29, 31-47, 48-65, 70-89. maddeleri ). Bu bakımdan yabana ülkelerde yayınlanmış olan ilim ve edebiyat eserlerinin Türkçe'ye tercüme edilmesi meselesinin halli bilhassa dikkate şayandır. Her ne kadar Bern Sözleşmesi'ne iştirak eden bütün devletler tercüme hakkını da kayıtsız şartsız olarak tanımak mecburiyetinde iseler de sözleşmenin 25. maddesinin 3. fıkrasına göre, iltihak eden memleket, sözleşmenin bugünkü metninin 8. maddesi yerine tercümeleri ilgilendirdiği nispette, 1986'da Paris'te yeniden gözden geçirilmiş olan 1986 yılı Birlik Sözleşmesi'nin 5. maddesinin hükümlerini ikame etmek istediğini iltihak Beyannamesinde bildirebilir. Bu yabana eser sahiplerine mahfuz tutulan tercüme hakkı, asıl eserin menşe memleketinde yayınlamasından itibaren 10 yıllık bir süre içinde eser sahibi tarafından kullanılmamışsa hükümden düşer. Demek oluyor ki, memleketimiz 1951 tarihinde Bern Sözleşmesi'ne mezkur kayıt dairesinde katılacak olursa, 1941 yılına kadar menşe memleketinde neşredilmiş olup da tercüme hakkını doğrudan doğruya eser sahiplerince kullanılmadığı bütün yabancı eserler, izinsiz ve karşılıksız olarak Türkçe'ye çevrilebilecektir. İşte bu esas, tasarının 28 ve 89. maddelerinde ifadesini bulmuştur ) denilmiştir.
Yine gerekçenin V. maddesinin 6. bendinde aynen: ( ...koruma süresi eser sahibinin ölümünden itibaren elli yıl ile tahdit edilmiştir. Memleketimizde yayınlanmış ve Türkçe'den başka bir dilde yazılmış olan ilim ve edebiyat eserlerinin resmi dil olan Türkçe'ye çevrilmesini hızlandırmak maksadı ile 28. madde hükmü teklif edilmiştir ) ifadeleri yer almıştır.
Yasa tasarısına ilişkin ( Adalet Komisyonu Raporu ) da, gerekçedeki ifadeleri aynen benimsenmiştir.
Gerek FSEK.nun 28. maddesi metninden, gerekse yasanın gerekçesinden anlaşıldığı üzere kanun koyucu, Türkçe'den başka bir dilde yazılmış olan ilim ve edebiyat eserlerinin Türkçe'ye çevrilmesini hızlandırmak amacı ile, yabancı dilde yazılan eserin, yayınlandığı tarihten itibaren 10 yıl içinde eser sahibi tarafından Türkçe tercümesi yapılarak yayınlanmamış ise, 10 yılın geçmesi ile bu eserin Türkçe'ye tercümesini serbest bırakmakla, yabancı eserin tercüme ve yayınlanmasını, eser sahibinin mali himaye hakkı dışında bırakmayı amaçlamıştır. Her ne kadar 28. maddede ( Türkçeye tercümesi serbesttir ) ifadesi ile yetinilmişse de, bir önceki cümlede ( Türkçe tercümesi yapılarak yayınlanmamış ise ) ibaresi kullanılmış olmakla, tercüme ve yayınlanma işlemlerinin birlikte nazara alındığı anlaşılmaktadır. Esasen yabancı eserin sadece Türkçe'ye tercüme edilmesi bir fayda sağlamaz. Kanun koyucunun amacı, yabancı eserlerin Türkçe'ye tercüme edilmesini ve yayınlanmasını hızlandırmak suretiyle Türkiye'nin istifadesine sunmaktır. Türkçe'ye tercüme edilecek eserlerde eser sahibinin mali haklarının saklı kalacağı şeklindeki düşünce ve yorum yasanın ruh ve amacına aykırılık teşkil eder.
Açıklanan nedenlerle, davacı vekilinin karar düzeltilmesi isteminin reddi gerekeceği düşüncesinde olarak, sayın çoğunluğun onama kararına katılmıyoruz.
Full & Egal Universal Law Academy