(818 S. K. m. 61, 63, 64, 213) (743 S. K. m. 2, 4)
Dava: Taraflar arasındaki alacak davasının yapılan yargılaması sonunda ilamda yazılı nedenlerden dolayı davanın reddine yönelik olarak verilen hükmün süresi içinde davacı tarafından temyiz edilmesi üzerine; dosya incelendi, gereği konuşulup düşünüldü:
Karar: Davacı, davalıların miras bırakanı Sadık'a ait tapulu taşınmazdaki payı, taşınmazın tapusuz olduğunu sanarak 1976 yılında Noterden satış vaadi senediyle satın aldığını, ancak davalılar aleyhine açtığı tapu iptali ve tescil davasının aleyhine sonuçlandığını belirterek, taşınmazın 1976 yılından beri karşı tarafça kullanılması ve paranın değerinin yükselmesi nedeniyle 100.000.000 TL.'nin dava tarihinden itibaren yasal faiziyle davalılardan müştereken ödetilmesini istemiştir.
Davalı, davacının 1976 yılında iştirak halindeki bir yeri noter senediyle satın alıp, o tarihten beri kullanmak suretiyle ödediği paranın karşılığını kat kat çıkardığını, davacının dayandığı satışın geçersiz olması nedeniyle açtığı davaları kaybettiğini, satış bedeli olan 20.000 TL.yi taraflar arasında görülen men'i müdahale davasında mahkeme veznesine yatırdıklarını belirterek, haksız davanın reddine karar verilmesini istemiştir.
Mahkemece, davanın reddine karar verilmiş, hüküm davacı tarafından temyiz edilmiştir.
Davacının, davalıların miras bırakanından satın aldığı taşınmazın tesciline ilişkin dava, sözleşmesinin geçersiz olduğundan bahisle reddedilerek kesinleşmiştir. Taraflar arasındaki sözleşmenin geçersizliği bu şekilde sabit olduğuna göre, davacının geçersiz sözleşmeyle davalı tarafa ödediği paranın ifanı imkansızlaştığı, yani tescil davasının reddedilerek kesinleştiği tarihte ulaşacağı değeriyle iade etmesi gerekir. Bu değer davalı tarafın haksız olarak zenginleştiği değerdir. Davalı taraf tapu verileceği güvenini verdiği için kötü niyetlidir ve bu zenginleştirmenin iadesi gerekir. Hukuken geçersiz olan sözleşmeler taraflarına geçerli sözleşmelerde olduğu gibi hak ve borç doğurmaz. Bu durumda taraflar arasındaki uyuşmazlığın haksız iktisap kurallarına uygun çözümlenmesi ve tasfiye edilmesi gerekir. Hukuken geçersiz sözleşmeden kaynaklanan bu nitelikteki bir uyuşmazlığın haksız iktisap kurallarına göre sağlıklı çözümlenip tasfiye edilebilmesi için öncelikle haksız iktisabın kapsamını tespitteki ilke ve esasların açıklanmasında yarar görülmüştür.
Geçerli bir sebebe dayanmaksızın bir kişinin mal varlığından diğerinin mal varlığına kayan değerlerin iadesi "denkleştirici adalet" düşüncesine dayanır.
Denkleştirici adalet ilkesi ise, haklı bir sebep olmaksızın başkasının mal varlığından istifade ederek kendi mal varlığını artıran kişinin, elde ettiği bu kazanımı geri verme zorunda olduğunu ve gerçek bir eski hale getirme yükümlülüğü bulunduğunu ifade eder.
İlke böyle olmakla beraber iade edilecek zenginleşme miktarının tespit ve hesaplanmasında öğretide birlik olduğu söylenemez. İade edilecek zenginleşme miktar konusunda öğretide bu ayrık düşünceleri, kısaca "fakirleşme kadar olmalıdır" veya "fiili değer artışı, yani gerçek zenginleşme miktarı ne ise o olmalıdır" veyahut "ihlal edilen hakkın sahibine bahşettiği yarrlanma yetkisi ile bağdaşmayan her türlü zenginleşme miktarı kadar olmalıdır" şeklinde özetlemek mümkündür. Olayı çözümlerken öğretideki bu görüşlerden şüphesiz yararlanılmalıdır.
Bilindiği gibi ülkemizde yaşanan enflasyon, uzun yıllardan beri yüksek oranlarda seyretmekte ve paramızın değeri (alım gücü) de bununla ters orantılı olarak devamlı düşmektedir. Belli bir miktar paranın verildiği tarihteki alım gücü ile alım miktar paranın aradan geçen zamana bağlı olarak iade günündeki alım gücünün farklı ve çok daha az olduğu bir gerçektir.
Bugüne kadar uygulanan kurallara göre geçersiz sözleşme gereğince alıcının akit tarihinde verdiği paranın aynı miktarda iadesine karar verilmesi, gerçek hayatta büyük sıkıntılara, tutarsızlıklara, adalete karşı var olması gereken güvenin sarsılmasına neden olmuş, kamu vicdanında haklı eleştiri konusu yapılmıştır. Hukuk kuralları, gerçek hayata uygun olduğu, toplumun adalet ihtiyacına cevap verebildiği sürece hayatiyetini devam ettirip, saygınlık sağlar ve hukuk kuralı olma özelliğini korur. O nedenle hukuk kuralları, görevli organlarca değiştirilinceye bu konuda yeni düzenlemeler yapılıncaya kadar zedelenmeden gerçek hayata uygun olarak yorumlanıp uygulanmalıdır. Bu görevin ise yargıya ait olduğunda duraksamaya yer yoktur. Nitekim gerek Yargıtay kararlarında ve gerekse öğretide bu görüşe paralel düşünceler bulunmaktadır. Bu düşüncelerin isimleri farklı ise de varılmak istenen sonuç aynıdır. Akit öncesi sorumluluk kurallarının geçersiz sözleşmelerde de uygulanması gerektirici, geçersiz sözleşmelerden dolayı olumsuz zararın istenebileceği, bu zarar kapsamında kaçırılan fırsat karşılığının da bulunduğu, olumsuz zararın bazı özel durumlarda olumlu zarar kadar dahi olabileceği, MK.nun 2. maddesine göre aktin geçersizliğinin ileri sürülemiyeceği hallerdeki zarar kavramları hep bu zaruretin sonucu ortaya konulan düşünce ve uygulamalardır. Yargının asıl görevi toplumun huzurunu sağlamaktır. Bunun için de uygulanması gereken kurallar, mevcut yasaların ışığında bu yasa hükümlerine aykırı düşmeyecek şekilde yorumlanıp uygulanmalıdır.
BK.nun 63 ve 64. maddeleri iade borcunun kapsamını fakirleşmenin değil, zenginleşmenin iyi veya kötü niyete dayalı olmasına göre bir ayrım yapmıştır. Haksız zenginleşmeyi iade tarihinde olması gereken durumuyla ve tam olarak iade olarak iade etmekle yükümlüdür. İade borcunun kapsamı tayin edilirken olumlu ve olumsuz zenginleşmenin tamamı dikkate alınmalıdır. Değişik bir anlatımla haksız zenginleşen kötü niyetli ise elden çıkardığı zenginleşmeyi de elde kalan zenginleşme ile birlikte iadeye mecbur tutulmuştur. Hemen belirtelim ki, zenginleşenin iyi niyetli sayılıp sayılmayacağı, zenginleşmeyi iyi veya kötü niyetle mi elden çıkartığı hususu MK.nun 3. maddesi hükmü uyarınca belirlenecektir. Haksız zenginleşen, elde ettiği yararın geçerli bir sebebe dayanmadığını ve iade ile yükümlü olduğunu biliyor veya bilebilecek durumda ise iyi niyetli sayılmayacaktır. Kural olarak iade alacacaklısı, iade borçlusu zenginleşenin iyi niyetli olmadığını ispat etmelidir. Ne varki, olayın özellikleri zenginleşenin iyiniyetli olmadığını açıkça gösteriyor ise ayrıca bu yönün ispatına gerek bulunmamalı, iddianın ispat edilmiş olduğu kabul edilmelidir.
Hukuken geçersiz sözleşmeler, haksız iktisap kuralları uyarınca tasfiye edilir iken, denkleştirici adalet kuralı hiçbir zaman gözardı edilmemelidir. Bu husus hem hakkaniyetin hem gerçek adaletin bir gereğidir. Bu bakımdan iadeye karar verilirken satış bedeli olarak verilen paranın alım gücünün ilk ödeme tarihindeki alım gücüne ulaştırılması ve o şekilde iadeye karar verilmesi uygun olacaktır. Aksi takdirde kısmi iade durumu oluşacak, iadesi dışınadik zenginleşme iade borçlusu yedinde haksız zenginleşme olarak kalacak, iade borçlularının iadede direnmelerine neden olacaktır. Ancak burada denkleştirme yapılırken bir hususa daha dikkat edilmelidir. İade alacaklısının geçersiz sözleşmenin ifa edilmiyeceğini öğrendiği tarihinde iade kapsamını tespitte önemli olduğu unutulmamalıdır. Zira geçersiz sözleşmenin artık ifa edilmiyeceğini bile bile haksız zenginleşmenin iadesini istemeyen alacaklı, zararının artmasına kendisi sebep olacağından bu artan zararını iade borçlusundan istiyememelidir.
Tüm bu açıklamalar ışığında somut olaya bakıldığında, davacının 12.1.1976 tarihli satış vaadi sözleşmesi ile, bu sözleşme hükümlerine uygun olarak davalıların miras bırakanına 20.000 TL. ödediği, buna karşılık davalıların miras bırakanının edimini yerine getirmediği, esasen taraflar arasındaki taşınmaz satışına ilişkin bu sözleşmenin, taraflar arasında görülüp kesinleşen tapu iptali tescil davası sonucu geçersiz kabul edildiği tartışmasızdır. Dava ise 24.1.1994 tarihinde açılmıştır. Davalıların aldığı satış bedeli nedeniyle haksız olaraz zenginleştiği, bu zenginleşmesini davacıya iade etmesi gerektiği de belirgindir. Sorun bu iadenin kapsamını tayindedir. Davalılar, geçersiz sözleşme yapmak, buna rağmen bu sözleşmede kararlaştırılan ödemeleri kabul ederek davacıya güven vermek suretiyle oluşan eylemlerinden dolayı kötü niyetlidir. Davacıda tescil davasının reddedilerek kesinleştiği 24.9.1993 tarih itibariyle bu geçersiz sözleşmenin ifa edilmeyeceğini bilen veya bilmesi gereken kişidir. Bu durum karşısında mahkemece yapılacak iş, davacının davalıların miras bırakanına 12.1.1976 tarihli geçersiz sözleşme nedeniyle ödemiş olduğu 20.000 TL.'nin 24.9.1993 tarihi itibariyle ulaşacağı alım gücünün (değerinin) ne olabileceği az yukarıda açıklanan ilke ve esaslar ışığında ve gerektiğinde konusunda uzman bilirkişi kurulundan nedenlerini açıklayıcı, taraf ve Yargıtay denetimine elverişli rapor alınarak belirlemek, belirlenecek ve bu değerden satış bedeli düşüldükten sonra bakiyesine de hükmetmekten ibarettir.
Mahkemece belirtilen hususlar gözardı edilerek davanın reddine karar verilmesi usul ve yasaya aykırı olup, bozmayı gerektirir.
Sonuç: Yukarıda açıklanan nedenlerle temyiz olunan hükmün davacı yararına (BOZULMASINA), peşin harcın istek halinde iadesine, 26.5.1997 gününde oybirliği ile karar verildi.
Full & Egal Universal Law Academy