(2709 S. K. m. 38) (765 S. K. m. 2, 11, 13, 15, 20, 25, 31, 33, 34, 35, 59, 77, 102, 125, 230, 240) (5252 S. K. m. 6, 9, 12) (5237 S. K. m. 2, 7, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 191) (4721 S. K. m. 407, 471) (1412 S. K. m. 402) (5271 S. K. m. 98) (YİBK. 04.12.1929 T. 1929/33 E. 1929/18 K.) (YİBK. 23.02.1938 T. 1937/23 E. 1938/9 K.) (YİBK. 30.06.1995 T. 1993/1 E. 1995/1 K.) (5. CD. 13.10.2005 T. 2005/15077 E. 2005/21208 K.)
Dava: Hükümlü Mehmet Emin Doğan'ın Devletin hakimiyeti altında bulunan topraklardan bir kısmını Devlet idaresinden ayırmaya matuf fiil işlemek suçu sebebiyle TCY. nın 125 ve 59. maddeleri uyarınca müebbet ağır hapis cezası ile cezalandırılmasına, 31. madde uyarınca sürekli olarak kamu hizmetlerinden yasaklanmasına, 33. madde hükmü gereğince ceza süresince kanuni kısıtlılık altında bulundurulmasına ait Erzurum Devlet Güvenlik Mahkemesince 19.11.1999 tarih ve 241-323 sayı ile verilen hüküm Yargıtay 9. Ceza Dairesince 11.05.2000 tarih ve 676-1408 sayı ile onanmak suretiyle kesinleşmiştir.
Hükümlü hakkında 5237 sayılı Kanun hükümleri uyarınca uyarlama yapılmasının istenilmesi üzerine;
Erzurum 2. Ağır Ceza Mahkemesince duruşma yapılmaksızın 01.06.2005 tarih ve 250 D.İş sayılı ek karar ile, önceki kanunun lehe olduğu kabul edilerek hükümlünün cezasında değişiklik yapılmasına yer olmadığına karar verilmiştir.
Kendiliğinden temyize tabi olan bu hüküm, hükümlünün de başvurusu üzerine dosyayı inceleyen Yargıtay 9. Ceza Dairesince 23.11.2005 tarih ve 6815-8944 sayı ile;
5252 sayılı Türk Ceza Yasasının Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Yasanın 9. maddesinin amaç ve kapsamı nazara alındığında Kanunun tanıdığı yetkiye dayanılarak evrak üzerinden inceleme yapılması suretiyle karar verilmesinde usul ve kanuna aykırılık görülmemiştir.
Yapılan incelemeye, mahkemenin inceleme sonuçlarına uygun olarak oluşan kanaat ve takdirine, incelenen dosya kapsamına göre, hükümlünün yerinde görülmeyen diğer itirazlarının reddine, Ancak;
765 sayılı TCK. nun 31 ve 33. maddelerinin ağır hapis cezasının yasal sonucu olarak uygulanabileceği hükümlü hakkında daha önce tayin edilen müebbet ağır hapis cezasının 5252 sayılı Türk Ceza Yasanın Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Yasanın 6. maddesi uyarınca müebbet hapis cezasına dönüştürülmesinin gerekmesi bu itibarla da ağır hapis cezasının yasal sonucu olan TCK. nun 31, 33. maddelerinin uygulama olanağı olmadığı gibi 5252 sayılı Kanunun 9. maddesinin 3. fıkrası uyarınca lehe olan hüküm önceki ve sonraki kanunların ilgili tüm hükümleri olaya uygulanarak ortaya çıkan sonuçların birbiriyle karşılaştırılması suretiyle belirleneceğinden suç ve cezaların tespitine ait 765 sayılı TCK. hükümleri uygulanarak tayin edilen sonuç ceza ile 1.6.2005 gününde yürürlüğe giren 5237 sayılı TCK. nun suç ve yaptırımlara ait hükümleri karşılaştırılarak lehe kanunun tespiti ve daha sonra da tedbir, erteleme ve hapis cezasının kanuni sonucu olarak belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılmaya ait hükümleri düzenleyen 647 sayılı Kanun ile 765 sayılı Kanunun konuya ait hükümleri ile 5237 sayılı Kanunun infaza ait 50-60 maddeleri karşılaştırılmak suretiyle, bu konudaki lehe hükmün belirlenmesi gerekmekte olup bu halde da hükümlü hakkında tayin edilen hürriyeti bağlayıcı cezanın yasal sonucu olarak 5237 sayılı TCK. nun 53. maddesinin uygulanmasında zorunluluk bulunması gerekçesiyle bozulmuştur.
Yargıtay C.Başsavcılığı ise 03.01.2006 tarih ve 169880 sayı ile;
765 sayılı TCK. nun 31. maddesinde ceza mahkumiyetinin sonucu olarak düzenlenen kamu hizmetlerinden yasaklanma cezası, 01.06.2005 gününde yürürlüğe giren 5237 sayılı TCK. nun sistematiğinde, Yaptırımlar başlıklı Üçüncü kısmın Güvenlik tedbirleri başlıklı ikinci bölümünde, Belirli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma başlıklı 53. madde içerisinde, mahkum edilen hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar uygulanmak üzere ve eski kanunun 20, 25, 31, 33, 34 ve 35. maddelerini kapsayacak şekilde tek madde halinde düzenlenmiştir. Ceza Mahkumiyetinin sonucu olarak hak yoksunluğuna ait 765 ve 5237 sayılı TCK. larında yer alan düzenlemeler arasında, infazın şekli ile kısıtlanan hak çeşitleri dışında fark bulunmamaktadır.
5252 sayılı Türk Ceza Yasasının Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Yasanın 9/3. maddesinde yer alan, lehe olan hüküm, önceki ve sonraki kanunların ilgili tüm hükümleri olaya uygulanarak, ortaya çıkan sonuçların birbirleriyle karşılaştırılması suretiyle belirlenir, şeklindeki hüküm ile Yüksek Yargıtay'ın 765 sayılı TCK. nun 2/2. maddesine ait olarak süre gelen uygulamalarına göre; suçun işlendiği tarihte yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanun arasında lehte olan yasayı tayin hususunda, önceki ve sonraki yasanın ayrı ayrı ve her birinin lehte ve aleyhteki hükümleri ile kül halinde ele alınarak, ceza ehliyetine, suç unsurlarına, yasal lütuflara, takip şartlarına, cezaya etkili nedenlere, cezai sonuçlara ilişkin hükümlere de bakılmak suretiyle her iki yasaya göre ayrı ayrı somut olarak cezanın tayini ile sanık lehine olan yasanın belirlenmesi ve sanık lehine sonuç doğuran yasanın tüm halinde uygulanması gerekmektedir. Lehte yasanın belirlenmesi sırasında önceki ve sonraki kanunların ilgili tüm hükümlerinin, olaya uygulanması suretiyle yapılacak değerlendirme sonunda, varılan sonuçlardan ceza türü ve miktarına göre daha hafif olanın yer aldığı kanun, lehe olarak kabul edilmeli, buna göre; kıyaslamada hapis cezalarının süresi bakımından az olan, bunlarda eşitlik halinde, hapis cezası yanında para cezası öngörülmeyenin, para cezalarında da eşitlik bulunması halinde, fer'i cezalardan hafif olanın yer aldığı yasanın lehe olarak kabul edilmesi gerektiği, bu sıralama içerisinde hapis cezası hafif ise sair kıyaslamaların yapılmasına ihtiyaç olmayıp, daha az hapis cezası öngören yasanın ilgili maddelerinin tüm halinde uygulanması suretiyle hüküm kurulmasının gerekeceği, daha açıkçası, hapis cezasının süresi bakımından hafif olması halinde, sair cezalara bakılmadan bu yasanın lehe kabulü ile tüm halinde uygulanması yoluna gidilmelidir.
Asıl ceza miktarı ve türü dışında ön görülen fer'i ceza veya hak yoksunlukları bakımından ayrıca bir değerlendirme yapılması, önceki kanun ile sonraki kanunun tüm halinde uygulanması ilkesine aykırı biçimde, her iki yasanın lehte olan hükümleri alınarak karma, üçüncü bir yasanın ortaya çıkmasına yol açacak ve yasa koyucunun amacının dışına çıkılmış olacaktır.
Yine, 5252 sayılı Türk Ceza Yasasının Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Yasanın ağır hapis cezalarının hapis cezasına dönüştürüldüğüne ait 6/1. maddesi uyarınca, 765 sayılı TCK. nun 31. maddesinde yazılı ağır hapis cezaları da hapis cezasına dönüştürülmüş bulunmaktadır, ayrıca anılan maddede, ağır hapis cezasına mahkumiyetin yasal sonucu olarak yer alan düzenlemenin 765 sayılı TCK. nun 50. maddesinde de, hapis cezasının sonucu olarak, geçici olarak kamu hizmetlerinden yasaklanma cezası şeklinde, yer aldığı gözetildiğinde, 765 sayılı TCK. nun sair maddeleri gibi 31. maddesinin de uygulanma imkanı bulunduğu görülmektedir.
Buna göre, dava konusu olaya ait olarak, Yerel Mahkeme tarafından suç gününe göre lehte olan yasası tayin bakımından yapılan değerlendirme sonunda, 765 sayılı TCK. nun hükümlü lehine olduğu sonucuna varılarak, bu yasanın ilgili maddelerinin tüm halinde uygulanması suretiyle kurulan önceki hükümde değişiklik yapılmasına yer olmadığına ait ek kararda, 5252 sayılı Yasanın 9/3. maddesine ve Yüksek Yargıtay'ın süre gelen uygulamalarına aykırı bir husus bulunmamaktadır.
Nitekim, Yüksek Yargıtay 5. Ceza Dairesinin 13.10.2005 tarih ve 2005/15077 E. 21208 K. Sayılı, 5237 sayılı Kanunun sanıklar lehine bulunduğu ifade edilerek aynı kanunun 53. maddesine göre, hak yoksunluğu tayini suretiyle uygulama yapılarak hükmün karıştırılması, gerekçesiyle hükmün bozulmasına ait ilamı ile Yüksek Yargıtay 1. Ceza Dairesinin, 765 sayılı TCK hükümleri lehe kabul edilmesine rağmen 5237 sayılı Yasanın 53. maddesiyle ayrıca uygulama yapılmak suretiyle yasaların karma olarak uygulanması yönündeki içtihatları da bu konudaki itirazımızı destekler mahiyette bulunmuştur.
4721 sayılı Türk Medeni Kanununun, Bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı bir cezaya mahkum olan her ergin kısıtlanır şeklindeki 407 ve kısıtlılığın hapis halinin sona ermesi ile kendiliğinden ortadan kalkacağına ait 471. maddesi hükümleri uyarınca, bir yıl veya daha uzun süreli mahkumiyetin yasal sonucu olan kısıtlılığın, 04.12.1929 tarih ve 33-18 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararında da belirtildiği üzere, ceza hükümlülüğünün sonucu olduğu, ilamda ayrıca açıklanmasına ve hükmedilmesine gerek olmadığından, 765 sayılı TCK. nun 33. maddesinin anılan yasa hükümleri doğrultusunda, hükmün infazı sırasında nazara alınabileceği kabul edilmiştir.
5252 sayılı Yasa hükümleri ile Yüksek Yargıtay'ın uygulamaları karşısında, Yüksek Dairenin, 765 sayılı TCK. nun 31. maddesinin uygulama imkanı kalmadığı ve lehe yasanın tespitinde, önceki ve sonraki kanunların suç ve cezaların tespitine ait hükümleri karşılaştırılarak lehe yasanın tespitinden sonra cezaların kanuni sonuçlarını düzenleyen hükümler ile infaza ait hükümlerinin karşılaştırılması suretiyle lehe yasa tespitinin iki aşamalı olarak yapılması gerektiğine ilişkin, bozma kararındaki gerekçelere katılmak mümkün görülmemiştir. görüşü ile itiraz yasayoluna başvurarak, Özel Daire bozma kararının kaldırılmasına, Yerel Mahkeme hükmünün onanmasına karar verilmesini talep etmiştir.
Dosya Birinci Başkanlığa gönderilmekle Ceza Genel Kurulunca okundu, gereği konuşulup düşünüldü.
TÜRK MİLLETİ ADINA
CEZA GENEL KURULU KARARI
Özel Daire ile Yargıtay C. Başsavcılığı arasındaki uyuşmazlık, ağır hapis cezasını gerektiren eylemler yönünden uyarlama yargılamasında, 765 sayılı Kanunun lehe olduğu kabul edilerek, bu kanun uyarınca uygulama yapılan hallerde, 765 sayılı TCY. nın 31 ve 33. maddelerinin varlığını sürdürüp, sürdürmediği noktasında toplanmaktadır.
Uyuşmazlıkla ilgili olarak doğru bir sonuca ulaşabilmek için, 765 ve 5237 sayılı Yasalardaki yaptırım sistemi, bu sistemin dayandığı esaslar ve lehe kanun uygulamasında dikkate alınacak hususlar, 5237 sayılı Kanunun 7/3. maddesindeki hüküm ve 5252 sayılı Kanunun 6. maddesi hükmünün ağır hapis cezasını gerektiren eylemler yönünden doğurduğu sonuçların birlikte değerlendirilmesinde zorunluluk bulunmaktadır.
5252 sayılı Türk Ceza Yasası'nın Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkındaki Yasa'nın, 12. maddesi ile 1 Haziran 2005 gününde bütün ek ve değişiklikleri ile birlikte yürürlükten kaldırılan 765 sayılı Türk Ceza Kanununun 11. maddesinde cezalar, cürümlere ve kabahatlere mahsus olmak üzere düzenlenmiş olup, cürümlere mahsus cezalar; ağır hapis, hapis, ağır para cezası ve kamu hizmetlerinden mahrumiyet, kabahatlere mahsus cezalar ise; hafif hapis, hafif para cezası ve belli bir meslek sanatın tatili biçiminde sıralanmış, ayrıca 647 sayılı Kanunun 1. maddesinde de cezalar, infaz yönünden üçlü ayrıma tabi tutulmuştur.
Öğretide de, cezalar asli, fer'i ve mütemmim olmak üzere ayırtılıp adlandırılmış, asli cezanın, kanun koyucunun o suça mahsus ve doğrudan doğruya suçun karşılığı olmak üzere koyduğu yaptırım olduğu konusunda genel bir uzlaşı sağlanmış ancak, fer'i ve mütemmim cezalar konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bir kısım yazarca, fer'i cezanın herhangi bir hükme ve hakim kararına gerek olmaksızın asli cezaya eklenen ceza olduğu, mütemmim cezaların ise, hakimin hükmünde ayrıca gösterilmesinin zorunlu bulunduğu, sair bir kısım yazarca ise; yukarıdaki tanımların tam aksine olarak, asıl cezaya eklenen ve infazı hükmedilmesine bağlı olan cezanın fer'i, hükme gerek kalmaksızın, mahkumiyetin kanuni sonucu olarak, kendiliğinden mahkumiyete eklenen cezaların ise mütemmim cezalar olduğu belirtilmiştir.
Yargısal kararlarda da, memuriyetten yoksunluk, kamu hizmetlerinden yasaklılık, belli bir meslek ve sanatın tatili veya kanuni kısıtlılığı gerektiren sair hallerde, başka bir anlatımla 765 sayılı Kanunun 20, 25, 31, 33, 34 ve 35. maddelerinin uygulanma koşullarını gösteren kararlarda, kavram birliği bulunmamakla birlikte ek ceza, mütemmim ceza ve fer'i ceza terimlerine yer verilmiştir.
765 sayılı Kanunun 11 ve 25. maddelerinde düzenlenmiş bulunan ve kabahatlere özgü bir ceza olan Muayyen bir meslek ve sanatın tatili, kesinleşen cezanın siyasi bir hizmete seçilmeye veya memuriyete engel olduğu taktirde, seçilmişliğin veya memuriyetin ortadan kalkacağına ait 34. madde hükmü ile, yine resmi sıfat yada yapılması için dairesinden ruhsatname veya şahadetname verilmesine bağlı olan meslek ve sanatın kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlarda kamu hizmetlerinden yasaklanma koşullarını düzenleyen 35. madde hükmünün uygulanma koşullarının belirlenmesinin uyuşmazlığın çözümüne herhangi bir katkısı bulunmayacağından, konuyla ilgili olarak 765 sayılı Kanunun 20, 31 ve 33. maddelerinin uygulanma koşulları ile sonuçlarının irdelenmesinde yarar bulunmaktadır.
765 sayılı TCY. nın 20. maddesinde, geçici ve sürekli kamu hizmetlerinden yasaklılık cezasının kapsamı 6 bent halinde gösterilip, geçici yasaklılığın süresinin 3 aydan 3 yıla kadar olduğu belirtilmiştir.
3679 sayılı Kanun ile 765 sayılı Kanunun 20. maddesinde yapılan değişikliğin aynı Kanunun 31. maddesindeki üç yıldan beş yıla kadar ağır hapis cezasına mahkumiyet halinde ceza süresi kadar kamu hizmetlerinden mahrumiyet cezasının süresini değiştirip değiştirmediği hususu 30.06.1995 tarih ve 1/1 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına konu olmuş, anılan İçtihadı Birleştirme Kararında;
Özgürlüğe ve mal varlığına yönelik olmayan ancak medeni ehliyeti kaldıran nitelikte yani kişinin vatandaşlık haklarının bir kısmını kullanabilmesini veya bu haklara sahip olmasını etkileyen bir ceza olan kamu hizmetlerinden yasaklılık TCY'nın 11. maddesinde cürümlere mahsus ceza olarak öngörülmüştür.
Kamu hizmetlerinden yasaklılık cezası, özgürlüğü bağlayıcı ceza ile birlikte hükmolunan tamamlayıcı ceza (md. 20) yada ceza hükümlülüğünün sonucu olan ek-fer'i ceza (md.31) niteliğindedir. Bu ceza süreli (geçici) veya sürekli (ömür boyu) olsa da aynı tür cezadır. Yani Ceza Kanununun 20. ve 31. maddelerinde yer alan kamu hizmetlerinden yasaklılık cezası tek ve aynı kavramdır.
......
....Ceza Kanununun 20. maddesinde yapılan değişiklik sonucu 31. maddede yer alan yasaklama cezasının üst sınırı da üç seneye indirilmiş olup, bu cezanın da mahkeme kararlarında mutlaka gösterilmesi gerekir. biçiminde açıklamalara yer verilmiştir.
Beş yıldan fazla ağır hapis cezasına mahkumiyet halinde, 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 471. maddesi hükmü de dikkate alınmak suretiyle, hapis hali sona erinceye kadar kanuni kısıtlılığı gerektiren 765 sayılı TCY. nın 33/1. maddesinin uygulanma koşullarını gösteren 4.12.1929 tarih ve 33-18 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararında, kanuni kısıtlılığın hükümlülüğün doğal sonucu olması nedeniyle, hükümde ayrıca açıklanmasına ve gösterilmesine gerek bulunmadığı belirtilmiştir.
Bu açıklamalar ışığında 765 sayılı Kanunun 20, 31 ve 33. maddelerinin uygulanma koşullarını şu biçimde özetlemek mümkündür;
Anılan Kanunun 20. maddesinde yer alan ve cürümlere mahsus tamamlayıcı bir ceza niteliğindeki kamu hizmetlerinden yasaklılık cezasının, hangi hallerde uygulanacağı maddede 6 bent halinde sınırlı bir biçimde sayılmış ve aynı madde uyarınca bu cezanın sürekli ya da yasada belirtildiği hallerde 3 aydan 3 yıla kadar olmak üzere süreli olması hükme bağlanmıştır.
TCY. nın 31. maddesinde düzenlenen, 30.06.1995 tarih ve 1/1 sayılı İçtihadı Birleştirme kararında da fer'i ceza olduğu vurgulanan, kamu hizmetlerinden yasaklanma cezası, 5 yıldan fazla ağır hapis cezasına mahkumiyet halinde, bu mahkumiyetin doğal sonucu olarak sürekli, 3 yıldan 5 yıla kadar ağır hapse mahkumiyet halinde ise, ceza süresince, ancak üç yılı geçmemek üzere kamu hizmetlerinden yoksunluğu gerektirmektedir.
765 sayılı TCY. nın 33. maddesi uyarınca 5 seneden fazla ağır hapse mahkumiyet halinde hükümlü, mahkumiyetin doğal sonucu olarak hapis hali sona erinceye kadar kanuni kısıtlılık altında bulundurulacağından, bu kısıtlılığın hükümde ayrıca açıklanmasına ve gösterilmesine de gerek bulunmamaktadır.
765 sayılı TCY. sındaki 20, 31 ve 33. maddelerinin uygulanması koşulları bu biçimde belirtildikten sonra, 5237 sayılı TCY.nın yaptırım sisteminin değerlendirilmesi gerekmektedir.
1 Haziran 2005 gününde yürürlüğe giren 5237 sayılı Yasada cürüm-kabahat, asli-fer'i ceza ayrımı kaldırılarak, yaptırım olarak cezalar ve güvenlik tedbirlerine yer verilmiştir.
5237 sayılı TCY. nın Birinci Kitap, Üçüncü Kısım, Birinci Bölüm, 45 ila 60. maddelerinde; suç karşılığı olarak uygulanabilecek yaptırımlar, ceza ve güvenlik tedbirleri olarak belirlenmiş, bir kısım kabahatlerin ceza kanunundan çıkarılması, bir kısım kabahatlerin de suç olarak düzenlenmesi nedeniyle, ağır ve hafif hapis ile ağır ve hafif para cezası ayrımı kaldırılarak, ceza olarak yalnızca hapis ve adli para cezası öngörülmüş, hapis cezası da süresi ve infaz koşulları dikkate alınmak suretiyle, ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve süreli hapis cezası biçiminde üçlü bir ayrıma tabi tutulmuş, ayrıca süreli hapis cezası da kısa ve uzun süreli olmak üzere ikili bir ayrıma tabi tutularak kısa süreli hapis cezası yerine uygulanabilecek seçenek yaptırımlara yer verilmiştir.
5237 sayılı TCY. nın 2. maddesinde güvenlik tedbirleri yönünden de yasallık ilkesinin geçerli olduğu vurgulandıktan sonra, Birinci Kitap, Üçüncü Kısım, İkinci Bölüm de, Güvenlik Tedbirleri düzenlenmiş, Kanunun 53. maddede Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, 54. maddede Eşya müsaderesi, 55. maddede Kazanç müsaderesi, 56. maddede Çocuklara özgü güvenlik tedbirleri, 57. maddede Akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirleri, 59. maddede Sınır dışı edilme ve 60. maddede Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirleri ile ilgili düzenlemelere yer verilmiştir. Kuşkusuz güvenlik tedbirleri anılan maddelerde sayılanlarla da sınırlı olmayıp, özel yasalarda da, yasallık ilkesine uyulmak koşuluyla farklı güvenlik tedbirlerine yer verilmesi olanaklıdır.
5237 sayılı Kanunun 53. maddesinde;
(1) Kişi, kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkumiyetin yasal sonucu olarak;
a- Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden; bu kapsamda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğinden veya Devlet, il, belediye, köy veya bunların denetim ve gözetimi altında bulunan kurum ve kuruluşlarca verilen, atamaya veya seçime tabi tüm memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmekten,
b- Seçme ve seçilme ehliyetinden ve sair siyasi hakları kullanmaktan,
c- Velayet hakkından; vesayet veya kayyımlığa ilişkin bir hizmette bulunmaktan,
d- Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmaktan,
e- Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı, kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra etmekten,
Yoksun bırakılır.
(2) Kişi, işlemiş bulunduğu suç dolayısıyla mahkum olduğu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar bu hakları kullanamaz.
(3) Mahkum olduğu hapis cezası ertelenen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri açısından yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanmaz. Mahkum olduğu hapis cezası ertelenen hükümlü hakkında birinci fıkranın (e) bendinde söz konusu edilen hak yoksunluğunun uygulanmamasına karar verilebilir.
(4) Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında birinci fıkra hükmü uygulanmaz.
(5) Birinci fıkrada sayılan hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlar dolayısıyla hapis cezasına mahkumiyet halinde, ayrıca, cezanın infazından sonra işlemek üzere, hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Bu hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlar dolayısıyla yalnızca adli para cezasına mahkumiyet halinde, hükümde belirtilen tarih sayısının yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Hükmün kesinleşmesiyle icraya konan yasaklama ile ilgili süre, adli para cezasının tamamen infazından itibaren işlemeye başlar.
(6) Belirli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkumiyet halinde, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere, bu meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir. Yasaklama ve geri alma hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer ve süre, cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar. şeklindeki hüküm ile, 765 sayılı Kanunun 20, 25, 31, 33, 34 ve 35. maddelerinde yer alan hak mahrumiyetleri ve kısıtlılıklar tek bir madde altında toplanmıştır.
Anılan madde ile getirilen sistem ve uygulama koşulları madde gerekçesinde; İşlediği suç dolayısıyla toplumda kişiye karşı duyulan güven sarsılmaktadır. Bu nedenle, suçlu kişi özellikle güven ilişkisinin varlığını gerekli kılan belirli hakları kullanmaktan yoksun bırakılmaktadır. Madde metninde, işlediği suç dolayısıyla kişinin hangi hakları kullanmaktan yoksun bırakılacağı belirlenmiştir.
Ancak, bu hak yoksunluğu süresiz değildir. Cezalandırılmakla güdülen asıl amaç, işlediği suçtan dolayı kişinin etkin pişmanlık duymasını sağlayıp tekrar topluma kazandırılması olduğuna göre, suça bağlı hak yoksunluklarının da belirli bir süreyle sınırlandırılması gerekmiştir. Bu nedenle, madde metninde söz konusu hak yoksunluklarının mahkum edilen cezanın infazı tamamlanıncaya kadar devam etmesi öngörülmüştür. Böylece, kişi mahkum olduğu cezanın infazının gereklerine uygun davranarak bunun tamamlanmasıyla kendisinin tekrar güven duyulan bir kişi olduğu konusunda topluma da bir mesaj vermektedir. Bu bakımdan hak yoksunluklarının en geç cezanın infazının tamamlanması aşamasına kadar devam etmesi, suç ve ceza politikasıyla güdülen amaçlara daha uygun düşmektedir.
Bu sistemde süresiz bir hak yoksunluğu söz konusu olmadığı için, yasaklanmış hakların geri verilmesinden artık söz edilemeyecektir.
Maddenin üçüncü fıkrasında mahkum olduğu hapis cezası ertelenen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkilerini kullanabileceği belirtilmiştir. Ayrıca, dördüncü fıkrada, kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında mahkum oldukları cezaya bağlı herhangi bir hak yoksunluğunun doğmadığı hüküm altına alınmıştır.
Maddenin beşinci fıkrasında, belirli bir hak ve yetkinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen kasıtlı suçlar dolayısıyla mahkumiyet halinde, mahkum edilen cezanın infazından sonra da etkili olmak üzere bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına ayrıca hükmedilmesi öngörülmüştür. Bu halde mahkemenin belirli bir hak ve yetkiyle ilgili olarak vereceği yasaklama kararı bir güvenlik tedbiri niteliği taşımaktadır.
Altıncı fıkrada, belirli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkumiyet halinde, yine güvenlik tedbiri olarak, belirli bir süre için bu meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebileceği öngörülmüştür. biçiminde açıklanmıştır.
Görüldüğü gibi 765 sayılı Kanunun 20, 25, 31, 33, 34 ve 35. maddelerinde düzenlenen hak mahrumiyetleri Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma başlığı altında yeni sistemde güvenlik tedbiri olarak düzenlenmiş olup, esasen güvenlik tedbiri olarak adlandırılan ve mahkumiyetin kanuni sonucu olan bu hak mahrumiyetleri, bu niteliğiyle ek-fer'i ceza niteliğini taşımaktadır. Maddenin 1. fıkrasında beş bent halinde düzenlenen bu yoksunluklar, mahkumiyetin doğal sonucu olduğundan, kararda gösterilmemiş olsa bile hükümlü açısından kazanılmış hakka konu olamazlar, 1. fıkrada belirtilen hak yoksunlukları esasen 765 sayılı TCY. nın 20. maddesinde düzenlenen hak yoksunlukları ile paralellik arz etmekte ise de, 5237 sayılı TCY. nda hak yoksunlukları kural olarak hapis cezasının infazı ile sınırlandırılmış, infaz tamamlanmakla, herhangi bir yargı kararına gerek olmaksızın, bu hak yoksunluklarının kendiliğinden ortadan kalkacağı öngörülmüş, bu sebeple yeni sistemde memnu hakların iadesi müessesesine yer verilmemiştir. Kural hak yoksunluklarının infazın tamamlanmasıyla sona ermesi ise de, aynı maddenin 5. fıkrasındaki düzenleme uyarınca, 1. fıkrada sayılan hak ve yetkilerin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlarda, infazın sora ermesinden sonra da, kararda ayrıca hükmedilmesi koşuluyla, hak yoksunluğunun bir süre daha devam etmesi sağlanmıştır. Yine maddenin 3. fıkrası uyarınca mahkum olduğu hapis cezası ertelenen veya koşullu salıverilen hükümlü hakkında 1. fıkranın (c) bendinde yer alan kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkilerinin kullanılmasına ait yasaklama hükmü uygulanamayacak, ayrıca cezası ertelenen hükümlü hakkında, 1. fıkranın e bendindeki hak yoksunluğunun uygulanmamasına da karar verilebilecek, ancak kısa süreli hapis cezası ertelenenler ile suçu işlediği sırada 18 yaşını doldurmamış kişiler hakkında, 1. fıkradaki hak yoksunluğuna hiçbir biçimde karar verilemeyecektir.
Bu biçimde her iki yasadaki hak yoksunlukları açıklandıktan sonra, ceza kanunlarının zaman bakımından uygulanması ve lehe kanunun saptanmasında dikkate alınacak hususların da belirtilmesinde zorunluluk bulunmaktadır.
Ceza kanunlarının zaman bakımından uygulanmasına ait kurallar, yürürlükten kalkmış bulunan 765 sayılı Türk Ceza Kanununun 2. maddesinde;
İşlendiği zamanın kanununa göre cürüm veya kabahat sayılmayan fiilden dolayı kimseye ceza verilemez. İşlendikten sonra yapılan yasaya göre cürüm veya kabahat sayılmayan bir fiilden dolayı da kimse cezalandırılamaz. Eğer böyle bir ceza hükmolunmuşsa icrası ve yasal neticeleri kendiliğinden ortadan kalkar.
Bir cürüm veya kabahatin işlendiği zamanın yasası ile sonradan neşrolunan yasanın hükümleri birbirinden farklı ise failin lehinde olan yasa tatbik ve infaz olunur.
Şeklinde;
1 Haziran 2005 gününde yürürlüğe girmiş bulunan 5237 sayılı Türk Ceza Yasası'nın Zaman bakımından uygulama başlıklı 7. maddesinde ise;
(1) İşlendiği zaman yürürlükte bulunan yasaya göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz. İşlendikten sonra yürürlüğe giren yasaya göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı da kimse cezalandırılamaz ve hakkında güvenlik tedbiri uygulanamaz. Böyle bir ceza veya güvenlik tedbiri hükmolunmuşsa infazı ve yasal neticeleri kendiliğinden kalkar.
(2) Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan yasa ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklı ise, failin lehine olan yasa uygulanır ve infaz olunur.
(3) Hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç; infaz rejimine ait hükümler, derhal uygulanır.
(4) Geçici veya süreli kanunların, yürürlükte bulundukları süre içerisinde işlenmiş olan suçlar hakkında uygulanmasına devam edilir."
Biçiminde, yürürlükten kaldırılan 765 sayılı TCY. nın 2. maddesine benzer biçimde düzenlenmiştir.
Görüldüğü gibi, her iki maddede de; ceza hukukunun en önemli ilkesi olan, ceza hukuku kurallarının yürürlüğe girdikleri andan itibaren işlenen suçlara uygulanacağına ilişkin, ileriye etkili olma prensibi ile bu ilkenin istisnasını oluşturan, failin lehine olan kanunun geçmişe etkili olması, geçmişe etkili uygulama veya geçmişe yürürlük ilkesine yer verilmiştir.
Bu ilke uyarınca, suçtan sonra yürürlüğe giren ve fail lehine hükümler içeren yasa, hükümde ve infaz aşamasında dikkate alınmalıdır.
Gerek öğretide gerekse yargısal kararlarda;
Hapis cezasını öngören yasanın, adli para cezası kabul eden kanuna göre,
Aynı nev'i ceza içeren yasalardan;
Yukarı sınırları aynı, aşağı sınırı fazla olanın, aşağı sınırı az olan kanuna göre,
Aşağı sınırları aynı, yukarı sınırı fazla olanın, üst sınırı az olana göre,
Alt ve üst sınırlarının farklı olması halinde, üst sınırı fazla olanın, az olana göre,
Aleyhe olduğu,
Yine, şikayete tabi olan suçu, kamu adına kovuşturulması gereken suç haline getiren kanunun aleyhe, kamu adına kovuşturulan suçu, şikayete tabi suç haline getiren kanunun lehe, aynı cezaya ilave olarak güvenlik önlemi kabul eden kanunun aleyhe olduğu belirtilmiş ise de, bu kuralların her somut olayda, mutlak olarak aynı sonucu doğuracağının kabulü olanaksızdır. Ancak bazı somut durumlarda yetersiz de olsa bu ölçütler, yasalarda kısmi değişikliklerin yapıldığı dönemlerde benimsenilmesi gereken temel ilkeleri göstermesi bakımından önemlidir.
Lehe kanunun tespiti açısından bu ölçütlere yeni kriterler eklenmesi yönündeki görüş ve uygulamalar, öğreti ve yargısal kararlara da konu olmuş, değişen ceza mevzuatı karşısında dahi halen geçerliliğini koruyan 23.02.1938 tarih ve 23/9 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararında, Suçun işlendiği zamanın kanunu ile sonradan yürürlüğe giren kanun hükümlerinin farklı olması halinde, her iki kanunun birbirine karıştırılmadan, ayrı ayrı somut olaya uygulanıp, her iki kanuna göre hükmedilecek cezalar belirlendikten sonra, sonucuna göre lehte olanı uygulanmalı, şeklinde, lehe kanunun tespitinde başvurulacak yöntem ana hatlarıyla belirtilmiştir.
Öğretide de anılan İçtihadı Birleştirme Kararındaki ilkeler benimsenerek, uygulanma olanağı bulunan bütün yasaların leh ve aleyhteki hükümleri ile birlikte ayrı ayrı ele alınarak somut olaya göre sonuçlarının karşılaştırılması gerekeceği ve sonunda fail bakımından daha lehe sonuç veren kanunun belirlenip son hükmün buna göre verileceği görüşleri ileri sürülmüştür. (Ord. Prof. Dr. S. DÖNMEZER-Prof. Dr. S. ERMAN, Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, C.I, 11. Bası, sh.167 vd.; Ord. Prof. Dr. S. DÖNMEZER, Genel Ceza Hukuku Dersleri, sh.64 vd.; Prof. Dr. M.E.ARTUK-Doç. Dr. A.GÖKÇEN-Arş. Gör. A. C. YENİDÜNYA, Ceza Hukuku Genel Hükümler, C.I, sh.221 vd.)
1 Haziran 2005 gününde yürürlüğe giren, 5252 sayılı Türk Ceza Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Yasanın;
Lehe olan hükümlerin uygulanmasında usul başlıklı 9. Maddesinde;
(1) 1 Haziran 2005 gününden önce kesinleşmiş hükümlerle ilgili olarak, Türk Ceza Yasasının lehe olan hükümlerinin derhal uygulanabileceği hallerde, duruşma yapılmaksızın da karar verilebilir.
(2) Birinci fıkra hükmü, 1 Haziran 2005 gününden önce verilip de Yargıtay tarafından lehe olan hükümlerin uygulanması hususunda değerlendirme yapılması gerektiği gerekçesiyle bozularak mahkemesine gönderilen hükümler hakkında da uygulanır.
(3) Lehe olan hüküm, önceki ve sonraki kanunların ilgili tüm hükümleri olaya uygulanarak, ortaya çıkan sonuçların birbirleriyle karşılaştırılması suretiyle belirlenir.
(4) Kesin hükümle sonuçlanmış olan davalarda, sonradan yürürlüğe giren bir kanunla ilgili olarak lehe hükmün belirlenmesi ve uygulanması amacıyla yapılan yargılama bakımından dava zamanaşımına ait hükümler uygulanmaz.
Hükmüne yer verilmiş olup, anılan maddenin 3. fıkrasındaki;
Lehe olan hüküm, önceki ve sonraki kanunların ilgili tüm hükümleri olaya uygulanarak, ortaya çıkan sonuçların birbirleriyle karşılaştırılması suretiyle belirlenir. hükmü uyarınca, kesin yargı haline gelmiş bir hükümde değişiklik yargılaması yapılması, önceki hükümde sabit kabul edilen olaya her iki kanunun ilgili bütün hükümleri birbirine karıştırılmaksızın uygulanmak suretiyle ayrı ayrı sonuçlar belirlenmesini ve bunların karşılaştırılmasını gerekli kılmaktadır. Lehe kanunun saptanması için, maddi olaya eski yasalar ile yeni kanun yekdiğerinin hiçbir hükmü karıştırılmadan bir tüm halinde uygulanacak ve uygulama sonucunda ortaya çıkan sonuçlar birbirleriyle karşılaştırılacaktır. Ancak bu karşılaştırmada, hükmün tesisi aşamasında uygulanması gereken normlarla, hükmün infazına ait normlar birlikte değil, ayrı ayrı değerlendirmeye tabi tutulacaktır. Bu değerlendirmede hüküm tesisi aşamasında uygulanması gereken düzenlemelerin aynı kanun kapsamında bulunup bulunmadığına bakılmaksızın, yalnızca bir kanun değil bir müesseseyle ilgili düzenlemelerin yer aldığı yasalar birlikte değerlendirilecektir.
Görüldüğü gibi; kesin yargı haline gelmiş bir hükümde sonradan yürürlüğe giren ve lehte hükümler içeren kanuna dayalı bulunan değişiklik yargılaması, her iki kanunun ilgili bütün hükümleri, önceki hükümde sabit kabul edilen olaya uygulanmak suretiyle belirlenmeli, bu belirleme herhangi bir inceleme, araştırma, kanıt tartışması ve takdir hakkının kullanılmasının gerekmediği;
Eylemin suç olmaktan çıkarılması,
Ceza sorumluluğunun kaldırılması,
Önceki hükümle belirlenen cezanın bir değerlendirme ve takdir gerektirmemesi gibi hallerde,
Evrak üzerinde;
Sonraki kanun ile;
Suçun unsurlarının veya özel hallerinin değiştirilmiş olması,
Cezanın tayininde 5237 sayılı TCY. nın 61 inci maddesi gözetilerek cezanın tayin ve takdirinin gerekmesi,
Önceki hükümde cezanın asgari haddin üzerinde tayini sebebiyle bu olguların 5237 sayılı Kanunun 61. maddesi uyarınca tartışılmasının gerekmesi,
Artırım ve indirim oranlarının belirlenmesinin takdiri gerektirmesi,
Seçimlik cezalardan birinin tercihinin söz konusu olması,
Seçenek yaptırımların ya da cezanın kişiselleştirilmesini gerektiren hallerin değerlendirilmesinin gerekmesi,
Durumlarında ise duruşma açılarak değerlendirme yapılmasını zorunlu kılmaktadır.
Değerlendirme yapılırken hükmün gerekçe bölümünde yukarda belirtilen ilkelere uygun olarak, her iki kanuna göre uygulama ve sonuçları gerekçeleriyle birlikte belirtilmeli, lehe kanunun hangisi olduğu saptandıktan sonra, hüküm fıkrasında; lehe olduğu kabul edilen kanun ilgili bütün hükümleriyle birlikte olaya uygulanmak suretiyle hüküm tesis edilmelidir.
Ancak duruşma açılarak yargılama yapılsa da, bu yargılamanın sonraki kanunun lehe hükümlerinin saptanması ve uygulanma koşullarının bulunup bulunmadığının belirlenmesi ile sınırlı ve kendine özgü bir yargılama olduğu unutulmamalı, lehe kanunun tespiti amacıyla yapılan yargılamada, mahkemelerce önceki karar dışına çıkılmamalı, kesinleşen karardaki suça uygulanması olanağı bulunan 5237 sayılı Kanun hükümlerinin tamamının uygulanması suretiyle bulunacak cezaların karşılaştırılıp, lehe kanunun saptanması ile yetinilmelidir.
Bu kapsamda 5237 sayılı TCY. nın 7. maddesinin 3. fıkrasındaki; Hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç; infaz rejimine ait hükümler, derhal uygulanır. hükmünün de, yukarda belirtilen ilkelere bir istisna getirip getirmediğinin değerlendirilmesinde zorunluluk bulunmaktadır. Anılan fıkra ilk düzenlenişinde; Güvenlik tedbirleri hakkında, infaz rejimi yönünden hüküm zamanında yürürlükte bulunan yasa uygulanır. biçiminde iken, 29.06.2005 tarih ve 5377 sayılı Kanunun 2. maddesi ile yukarıdaki biçimde değiştirilmiş, değişikliğin amacı ise gerekçesinde; Yeni Türk Ceza Yasasının benimsediği yaptırım sisteminde amaç hükümlüyü ıslah ederek yeniden topluma kazandırmak, hükümlünün toplum açısından oluşturduğu tehlikeyi azaltmak olduğuna göre, aralarında bir ayırım yapmaksızın, ceza ve güvenlik tedbirlerinin infazı bakımından derhal uygulama kuralı benimsenmiştir. Bu kuralı açık bir biçimde ifade edebilmek için, Yasanın 7 nci maddesinin üçüncü fıkrasında değişiklik yapılması gereği hasıl olmuştur. Ancak, bu düzenlemede hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrüre ait hükümler bakımından, bu kuraldan ayrılınmıştır. Yasanın sisteminde bir ceza infaz rejimi olarak kabul edilen hapis cezasının ertelenmesi ile koşullu salıverilme ve mükerrirlere özgü infaz rejimi bakımından, birinci ve ikinci fıkralardaki zaman bakımından uygulama kuralları uygulanacaktır. biçiminde belirtilmiştir.
Görüldüğü üzere; ilk düzenlemede, güvenlik tedbirleri hakkında, infaz rejimi yönünden hüküm zamanında yürürlükte bulunan yasanın uygulanacağına ait düzenleme, infaz rejimi yönünden derhal uygulama ilkesine aykırı olarak, ileride yapılacak değişikliklerin uygulanmasını engelleyecek ve yalnızca güvenlik tedbirlerinin infaz rejimi ile sınırlı bir biçimde iken, sonraki düzenleme ile bu kural, güvenlik tedbirlerinin infaz rejimine, cezaların infaz rejimi de eklenmek ve derhal uygulama ilkesi benimsenmek suretiyle genişletilmiştir. Ancak burada dikkate alınması gereken husus, bu kuralın ceza veya güvenlik tedbirinin kendisi ile ilgili olmayıp, infaz rejimi ile sınırlı olduğudur, zira gerek cezalar, gerekse güvenlik tedbirleri yönünde 7. maddenin 1 ve 2. fıkralarında yer alan kurallar geçerli olup, 3. fıkra yalnızca infaz rejimi ile sınırlıdır. Yine anılan fıkrada, hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrür yeni ceza sisteminde, bir infaz rejimi kurumu olarak düzenlendiğinden, doğabilecek adaletsizlikleri gidermek açısından, bu üç kurum yönünden derhal uygulama ilkesine istisna getirilmiş, maddenin ilk 2 fıkrasındaki temel kuralların bunlar yönünden geçerliliği benimsenmiş dolayısıyla lehte olanın uygulanabilmesi olanaklı sayılmıştır.
5252 sayılı Türk Ceza Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Yasanın 6. maddesi ile ilgili düzenlemeye gelince, anılan madde başlangıçta tek bir fıkra halinde; Özel ceza kanunları ile ceza içeren kanunlarda ön görülen ağır hapis cezaları, hapis cezasına dönüştürülmüştür. biçiminde iken, 11.05.2005 tarih ve 5349 sayılı Kanunun 2. maddesi ile; (1) Kanunlarda öngörülen ağır hapis cezaları, hapis cezasına dönüştürülmüştür.
(2) 1 Haziran 2005 gününden önce işlenmiş olan suçlarla ilgili olarak 765 sayılı Türk Ceza Yasasının 13 ve 15 inci maddelerinin uygulanması zarureti bulunan hallerde;
a- Ağır hapis iken, birinci fıkra uyarınca hapse dönüştürülen cezalar, kanunlarında aksine bir hüküm yoksa alt sınır bir yıl, üst sınır yirmidört yıl olarak,
b- Hapis cezalarında kanunlarında aksine bir hüküm yoksa alt sınır yedi gün, üst sınır beş yıl olarak,
Uygulanır. biçiminde yeniden düzenlenmiştir.
Görüldüğü gibi başlangıçtaki hüküm, yalnızca Özel ceza kanunları ile ceza içeren kanunlardaki ağır hapis cezasının dönüştürülmesi ile sınırlı iken, sonradan yapılan düzenlemeyle bütün yasaları kapsar hale gelmiştir. 5252 sayılı Kanunun 12. maddesi ile 765 sayılı Türk Ceza Yasası'nı bütün ek ve değişiklikleri ile yürürlükten kaldıran kanun koyucu, yürürlükten kaldırdığı bir yasadaki yaptırım sisteminin değiştirilmesini başlangıçta gereksiz görmüş, ancak, bu hükmün 765 sayılı Yasadaki ağır hapis cezalarını kapsayıp kapsamadığı, kapsadığı kabul edildiği taktirde, 5237 sayılı Kanunun 49. maddesi uyarınca kanunlarda aksi belirtilmeyen hallerde, ağır hapis cezalarının üst sınırını 20 yıla indirip indirmediği, yine yeni sistemde cezaların içtimaı sistemine yer verilmemiş olmakla birlikte, 765 sayılı Kanunun lehe kanun olması sebebiyle uygulandığı hallerde, 77. maddede ağır hapis için ön görülen üst sınırı, hapis cezasının sınırına indirip indirmediği yönünde bir kısım duraksamaların doğması üzerine, kanun koyucu 5349 sayılı Kanun ile yaptığı değişiklikle, amacının 765 sayılı Yasalardaki yaptırım sistemini dışlamak olmadığını, ancak ağır hapisten dönüştürülen hapis cezasının, anılan Kanunun 15. maddesinde belirtilen hapis cezası türünden farklılık arzettiğini, bunun aynı Kanunun 13. maddesindeki sınırlama ve sonuçlara tabi olduğunu açıkça ortaya koymuş bulunduğundan, ağır hapis cezası gerektirmekte iken anılan hüküm uyarınca yaptırımı hapis cezasına dönüştürülen eylemler yönünden 765 sayılı Kanunun 31 ve 33. maddelerinin uygulanma olanağı kalmadığını ileri sürmek yasakoyucunun iradesiyle bağdaşmamaktadır.
Diğer yönden, ağır hapis cezalarını içeren bütün hükümlerdeki yaptırımların hapis cezasına bu kapsamda 31 ve 33. maddelerdeki ağır hapsinde hapse dönüştürüldüğünün kabulü, tüm hürriyeti bağlayıcı cezalarda 31 ve 33. maddelerinin uygulanması sonucu doğurur şeklindeki bir görüşte de, isabet yoktur. Zira bu düzenlemenin, yalnızca yaptırımı, ağır hapis cezası iken 5252 sayılı Kanunun 6. maddesi uyarınca hapis cezasına dönüşen suçlarla sınırlı olduğu ve ceza yasalarının aleyhe hükümlerinin geçmişe yürürlü olamayacağına ait evrensel hukuk ilkesi nazara alındığında diğer türden hapis cezalarına uygulanmasına kanuni olanak bulunmadığı tartışılmaz açıklıkla ortadadır.
Kuşkusuz yeni sistemde, süresiz hak mahrumiyetlerine yer verilmemesi bu hallerde, gerekli bulunan yasak hakların iadesi kurumunun da yeni sistemde yer almaması sonucunu doğurmuş ve bu sebeple 765 sayılı Kanunun 31 ve 33. maddelerinin uygulanmasının yeni mevzuat yönünden memnu hakların iadesi evresinde sorun yaratma olasılığı, çözüm bekleyen bir sorun olarak ortaya çıkmakta ise de yargının yasaların kendisine verdiği hak ve yetkiler çerçevesinde hareket etme sorumluluğu vardır. Kanun koyucunun açık, net ve duraksatmaz şekilde ortaya koyduğu karma uygulama yasağını, memnu hakların iadesinde çıkabilecek olası sorunları giderebilmek gailesiyle aşmak ve kanun koyucunun yerine geçemez. 765 sayılı Kanunun asli ceza sistemini 5237 sayılı Kanunun güvenlik tedbiri hükmüyle birlikte karma yöntemle uygulamak yeni bir kanun düzenlemek olacaktır ki yargıcın böyle bir yönteme girişmek hak ve yetkisi bulunmamaktadır.
Bu açıklamalar ışığında somut olay değerlendirildiğinde;
Devletin hakimiyeti altında bulunan topraklardan bir kısmını Devlet idaresinden ayırmaya matuf fiil işlemek suçundan hükümlü Mehmet Emin Doğan'ın, 765 sayılı TCY. nın 125 ve 59. maddeleri uyarınca müebbet ağır hapis cezası ile cezalandırılmasına, 31. madde uyarınca sürekli olarak kamu hizmetlerinden yasaklanmasına, 33. madde hükmü gereğince ceza süresince kanuni kısıtlılık altında bulundurulmasına ait Erzurum Devlet Güvenlik Mahkemesince verilen 19.11.1999 tarih ve 241-323 sayılı hüküm, Özel Dairece onanmak suretiyle kesinleşmiş, hükümlü hakkında 5237 sayılı Kanun hükümleri uyarınca uyarlama yapılmasının istenilmesi üzerine; Erzurum 2. Ağır Ceza Mahkemesince duruşma yapılmaksızın 01.06.2005 tarih ve 250 D.İş sayılı ek karar ile, yeni kanuni düzenlemenin hükümlü lehinde olmadığından bahisle cezasında değişiklik yapılmasına yer olmadığına karar verilmiştir. Ancak, 5252 sayılı Kanunun 6/1. maddesi gereğince müebbet ağır hapsin, müebbet hapse dönüştürülmesine karar verilmesi gerektiğinin nazara alınmaması kanuna aykırıdır.
Öte yandan, Özel Dairece, 5252 sayılı Kanunun 9/3. maddesine aykırı olarak, 5237 sayılı TCY. nın suç ve yaptırımlara ait hükümleri karşılaştırılarak lehe kanunun tespiti ve daha sonra da tedbir, erteleme ve hapis cezasının kanuni sonucu olarak belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılmaya ait hükümleri düzenleyen 647 sayılı Kanun ile 765 sayılı Kanunun konuya ait hükümleri ile 5237 sayılı Kanunun infaza ait 50-60. maddeleri karşılaştırılmak suretiyle, bu konudaki lehe hükmün belirlenmesi ve hükümlü hakkında tayin edilen hürriyeti bağlayıcı cezanın yasal sonucu olarak 5237 sayılı TCY. nın 53. maddesinin uygulanmasında zorunluluk bulunması gerektiğine ait bozması isabetli değildir.
Bu sebeplerle Yargıtay C.Başsavcılığı itirazının kabulü ile, Yargıtay 9. Ceza Dairesinin 23.11.2005 tarih ve 6815-8944 sayılı bozma kararının kaldırılmasına ve Yerel Mahkemenin 01.06.2005 tarih ve 250 D.İş sayılı ek kararının bozulmasına, ancak bu aykırılık konusunda halen yürürlükte 1412 sayılı CYUY. nın 322. maddesinin verdiği yetkiye dayanılarak, karar verilmesi olanaklı bulunduğundan ek karardaki ve önceki hükümdeki müebbet ağır hapis cezasının, 5252 sayılı Kanunun 6. maddesi uyarınca müebbet hapis cezasına dönüştürülmek ve önceki hükümdeki diğer hususların aynen bırakılması suretiyle düzeltilerek onanmasına karar verilmelidir.
Çoğunluk görüşüne katılmayan kurul üyelerinden;
Ersan Ülker ve Şükrü Türktemel;
Konuya ait üç görüş mevcuttur: 1- Blok uygulama yapılır, 765 sayılı Kanuna göre hükmolunan sonuç ceza sanık lehine ise bu cezaya bağlı olarak 31 ve 33 üncü maddeler de uygulanır. 5237 sayılı Kanuna göre hükmolunan cezanın lehe olması halinde ise buna bağlı olarak 5237 sayılı Kanunun 53 üncü maddesi uygulanır.
2- Cezalar kendi aralarında, cezanın sonuçları kendi aralarında, cezanın bireyselleştirilmesi ise kendi aralarında karşılaştırılarak lehe kanun bulunur.
3- Geçiş döneminde her iki hüküm de uygulanmaz.
Bu üç görüşün de haklı yanları bulunmaktadır. Bir çırpıda kaldırılıp atılması mümkün değildir. Bu sebeple bu görüşlerden mahkemeleri, Yargıtay'ı rahatlatacak, benzer kurumlara da uygulanacak, sanık aleyhine sonuç doğurmayacak bir görüş benimsenmelidir.
765 sayılı Kanuna göre asli ceza ve fer'i ceza olarak düzenlenen hak yoksunluğu 5237 sayılı Yasada güvenlik tedbirleri içerisinde yer almıştır. 765 sayılı Kanunun 11 inci maddesinde cürümlere ait cezalar arasında muayyen bir meslek ve sanatın tatili cezası da bulunmaktadır. 102 inci maddenin 3 üncü bendinde ise kamu hizmetinden sürekli yasaklama cezasının zaman aşımı on sene, geçici yasaklamanın zaman aşımı beş sene olarak düzenlenmiştir. Özel yasalarda olduğu gibi TCK. nun 230 ve 240 ıncı maddelerinde memuriyetten yoksun bırakma cezası bulunmaktadır ve Ceza Genel Kurulu bu konuda çözüm getirmemiştir.
5237 sayılı Kanunun 2 inci maddesinde ise Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz. Kanunda yazılı cezalardan ve güvenlik tedbirlerinden başka bir ceza ve güvenlik tedbirine hükmolunamaz. Denilerek güvenlik tedbirlerinin bir ceza olmadığı kabul edilmiştir. Ayrıca 45 ve devamı maddelerinde de ceza olarak hapis ve adli para cezaları sayılmış ve cezalar arasında güvenlik tedbirleri sayılmamıştır.
Nitekim iki ay kadar önce Yüksek kurul, 2005/140 esas sayılı çek dosyasında, çek keşide etmekten yasaklamanın bir güvenlik tedbiri olduğunu, hüküm olup karara temyiz edilebilir vasfını verdiğini kabul etmiştir.
O durumda cezalar, güvenlik tedbirine dönüştürülmüştür. Sanık lehine bir değişiklik olup, olmayan bir ceza ile sanığın mahkumiyeti kanunilik ilkesine, Anayasa'nın 38, 765 sayılı Kanunun 2, 5237 sayılı Kanunun 7 nci maddelerine aykırıdır. Nasıl ki bugün idam cezasına hükmedilemiyorsa, kaldırılmış bulunan ve 5252 sayılı Kanun ile bir başka cezaya dönüştürülmeyen fer'i ve asli cezaya da hükmolunamaz.
Blok uygulamadan bahsediliyor? Blok uygulama hangi aşamaya kadardır? Kesin bir sınırı var mıdır? Kırmızı çizgi neresidir? Yasalar ile belirlenmiş midir? Bu soruların da yanıtlanması gerekmektedir. Yasayı hazırlayanlardan Sn. İzzet Özgenç, Gazi Şerhinde, infazın da dikkate alınması gerektiğine ait görüşten Sn. Osman Şirin ve Sn. Keskin Kaylan'ın talebi üzerine vazgeçildiğini belirttikten sonra aynen şöyle demektedir. Bunun ortaya çıkardığı sonuca göre, tekrar ediyorum bunun ortaya çıkardığı sonuca göre, lehe yasanın belirlenmesinde bir yasanın hüküm tesis edilinceye kadar ki hükümleri kendi içerisinde bir tüm olarak somut olaya uygulamak gerekir. Buna karşılık, hüküm verdikten sonra ki infaz aşamasında uygulanabilecek olan yasa hükümlerini ise lehe yasanın belirlenmesinde ayrıca değerlendirmek gerekecektir. Böylece çapraz uygulamanın yolu açık tutulmuştur. Görüldüğü üzere açıkça hükümden bahsedilmekte, hükmün sonuçlarından söz edilmemektedir. Çapraz uygulama açıkça kabul edilmiştir. Bu halde infaz hükümleri blok uygulamada yer almamaktadır. Cezanın bireyselleştirilmesi yani paraya çevrilmesi ve ertelenmesi de bu uygulamanın dışındadır. Cezanın sonuçlarının da bu uygulama dışında olmasının hiçbir sakıncası yoktur. Aksine pek çok faydası bulunmaktadır. Örneğin;
a) 765 sayılı Kanunun 31, 33 üncü maddelerinin bugün için infazı mümkün değildir. Çünkü infaza ait bir hüküm bulunmamaktadır. Halbuki yeni TCK. nun 53/5 inci maddesi 5402 sayılı Denetimli Serbestlik ve Yardım Merkezleri ile Koruma Kurulları Yasasının 14 üncü maddesine göre infaz edilecektir.
b) Ömür boyu hak yoksunluğunun infazının nasıl olacağı tereddütlüdür. Çünkü yeni yasada ömür boyu hak yoksunluğu kabul edilmemiştir. Bu sebeple de yasak hakların geri verilmesi, yeni sistemde yer almamaktadır. Bu halde 31, 33 üncü maddelerin uygulanması halinde iyi halli olanların kanuni haklarına kavuşmaları mümkün değildir. Kıyas yoluyla yasak hakların iadesi de mümkün değildir. Çünkü kıyas, yasada hüküm bulunmayan hallerde, yasada mevcut olan bir başka benzer hükmün uygulanmasıdır. Burada ise mevzuatta bir hüküm bulunmamaktadır. Yürürlükten kalkan, hukuk gününde yerini alan bir hüküm kıyasa esas alınamaz. Yürürlükten kalkan bir hükme dayanılması kıyas değil, zorlayarak çözüm aramaktır.
Öte yandan infaz aşamasında CMUK. 402, CMK. 98 inci maddelerine göre karar istenmesi de çözüm değildir. Çünkü mahkeme, Yargıtay'ca onanan ve kesinleşen kararın infazını isteyecektir. Bu kararın infazından vazgeçilemez ve mahkumiyet süresi ile de sınırlanamaz.
TCK. nun 31 ve 33 üncü maddeleri cezanın infazı süresince uygulanır. biçiminde bir kanun çıkmazsa ömür boyu uygulanacaktır. Ancak böyle bir kanunun yürürlüğe girmesi ise kanuni boşluk olduğunu, bu boşluktan sanıkların yararlanması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Böyle bir kanun yürürlüğe girdikten sonraki olaylarda uygulanacaktır. Bundan sonra da bu maddeler olmadığına göre, uygulanamayacak bir kanun olarak kalacaktır. Yasadan söz edilmesi bile, kanuni boşluk olduğunu göstermektedir. Bu boşluk da sanık lehine yorumla, amaçsal yorumla doldurulmalıdır. Sanık aleyhine genişletici yorumla 31 ve 33 üncü maddelerin yürürlükte olduğu kabul edilemez. Böyle bir kabul 5237 sayılı Kanunun 2/son maddesine aykırıdır.
c) Hak ve adalet duyguları gözetilerek hak yoksunluğunun infaz süresine indirgenmesi zorunlu olacaktır. İnfaz aşaması gelsin o zaman düşünürüz de denemez. Çünkü 1 Haziran 2005 gününden beri yasak hakların iadesi talep olunmakta ve mahkemeler farklı kararlar vermektedirler. Bu kararlarda yazılı emir yoluyla yakında Yargıtay'a intikal edecektir. Mahkemelerin ağırlıklı görüşü, ek kararlar Yargıtay tarafından bilinerek onanmıştır. O durumda hak yoksunluğu ömür boyu sürecektir. biçimindedir.
d) Üçüncü görüş yani eski ve yeni yasadaki hak yoksunluğunun uygulanamayacağı görüşü görevi ihmal, görevde yetkiyi kötüye kullanmak suçlarında karşımıza çıkmaktadır. Bu suçlarda hükmolunan kamu hizmetinden yoksunluk cezası, ceza mevzuatından çıkartılmıştır. Yürürlük Yasasında bir hüküm yoktur. Mevzuattan çıkartılan idam, ağır hapis, ağır para cezası, hafif hapis ve hafif para cezası yeni cezalara dönüştürülmüştür. Fakat memurluktan yoksunluk cezası bir başka cezaya dönüşmediği için, kanunilik ilkesi uyarınca uygulanamayacak ve infaz edilemeyecektir. Bu husus da gözönünde tutulmalıdır.
e) Olayın terör suçları ile de ilgisi yoktur. Terör suçluları hakkında yeni bir ceza indirimi yapılmayacaktır. Terör suçları halen devam etmektedir. 1 Haziran 2005 gününde işlenen terör suçunda uygulanacak hüküm, 31 Mayısta işlenen suçta da uygulanacaktır. Kanun koyucu sosyal bir fayda görmediğinden cezayı veya tedbiri azaltmış veya kaldırmışsa bu hükümler uygulanacaktır. Tıpkı 3713, 4616, 4771 sayılı Yasalarda olduğu gibi.
f) Güvenlik tedbirleri yeni yasada bir ceza olarak kabul edilmemiştir. Cezanın sonucuna bağlı olduğu için, kararda gösterilmese bile infazda dikkate alınacaktır.
TCK. nun 7/3 üncü maddesine göre erteleme, koşullu salıverme, tekerrür hariç, infaz rejimine ait bütün hükümler derhal uygulanacaktır. Uygulanacak olan hükümler yalnızca disiplin hükümleri değildir. Para cezası, ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis, süreli hapis ve adli para cezası bu kanuna göre infaz edilecektir. 3 üncü fıkranın değişiklik gerekçesinde aralarında bir ayırım yapmaksızın, ceza ve güvenlik tedbirlerinin infazı bakımından derhal uygulanma kuralı benimsenmiştir. .....Kanunun sisteminde bir ceza infaz rejimi olarak kabul edilen hapis cezasının ertelenmesi ile koşullu salıverilme ve mükerrirlere özgü infaz rejimi bakımından, birinci ve ikinci fıkralardaki zaman bakımından uygulama kuralları uygulanacaktır. denilerek güvenlik tedbirlerinin derhal uygulanması kabul edilmiştir. Dolayısıyla 53 üncü madde, lehe veya aleyhe olduğuna bakılmaksızın derhal uygulanacaktır. Artık 31, 33 üncü maddelerin uygulanma olanağı kalmamıştır.
g) Kanunun görüşmeleri sırasında genel kurulda ileri sürülen, bu görüşün kabulünde 765 Sayılı Kanuna göre ağır hapis cezalarının içtimai sırasında hükmolunan sonuç 36 yıl cezanın, ağır hapsin kaldırılması sebebiyle hapse ait 25 yıla indirileceğine dair görüşün de haklı bir yanı bulunmadığı gibi olayla bir ilgisi de yoktur. Çünkü cezanın saptanmasında ve sonuç cezanın belirlenmesinde 765 ve 5237 Sayılı Kanun uygulanarak sonuçta lehe olan kanun uygulanacaktır. Yeni yasada içtimaı yoktur ve içtima sanık lehinedir. Ayrıca konu cezalara ait olmayıp cezaların sonucuna bağlı olan hak yoksunluklarına ilişkindir. Hak yoksunluğu ile verilen örneğin bir bağlantısı bulunmamaktadır.
Bu açıklamaların ışığında olaya bakıldığında, cezaların hesaplanmasından sonra cezaların sonuçları, cezanın bireyselleştirilmesi ve cezaların infazında çapraz uygulama yapılmalıdır. Cezaların infazı ve bireyselleştirilmesinde bu uygulama kabul edildiği durumda cezaların sonucunda kabul edilmemesi de kendi içerisinde bir çelişkiye neden olacaktır. Bu şekildeki kabul birçok sorunu çözecektir. Örneğin 765 sayılı Kanunun 230, 240 ıncı maddelerinde memuriyetten yoksun bırakma cezası, 5237 sayılı Kanunun 191 inci maddesinde düzenlenen uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanmak suçlarında sonuca ulaşmak kolaylaşacaktır. 191 inci maddede ceza artırılmış fakat denetimli serbestlik getirilerek yükümlülüklere uyma halinde cezanın infazından vazgeçilmiştir. Bu halde 765 sayılı Yasada yer alan ceza, 5237 sayılı Yasada yer alan denetimli serbestlik uygulanabilecektir. Bu karma bir uygulama değildir. Çünkü ceza yönünden 765 sayılı Kanun lehe olup uygulanmış, ceza ile ilgisi olmayan denetimli serbestlikte ise yeni kanun tatbik olunmuştur.
Ayrıca tartışmalı olan tekerrür konusu da bu görüşle çözüme kavuşmaktadır. 3. görüş tekerrürde de mevcuttur. Yarar görülmediği için kaldırılan bir hükümden ceza verilemeyeceği gibi, tekerrür konusunda TCK. nun 7/3 üncü maddesi uyarınca lehe olan hüküm uygulanacaktır. Adli Sicil Kanununun 9 uncu maddesi gereğince, ceza infaz edilmekle sabıka kaydı silinecektir.
Yargıtay'ın bir görevi de yasaları yorumlarken tereddütleri gidermek, 5237 Sayılı Kanunun 2. maddesinde belirtildiği biçimde sanık aleyhine genişletici yoruma neden olmamaktır. Çoğunluk görüşü, ceza mahkumiyetine bağlı fer'i cezaların infazını belirsiz hale getirmektedir. Uygulanmama sonucunu doğuracak biçimdedir. Tereddütlere ve bunun sonucu olarak da farklı kararlara, adaletsizliğe, uygulamada birlikten uzaklaşmaya neden olacaktır. Bu itibarla çoğunluk görüşüne katılamıyoruz. görüşüyle itirazın reddi yönünde oy kullanmışlardır.
Sonuç: Açıklanan nedenlerle,
1- Yargıtay C.Başsavcılığı itirazının kabulüne,
2- Yargıtay 9. Ceza Dairesinin 23.11.2005 tarih ve 6815-8944 sayılı bozma kararının kaldırılmasına,
3- Yerel Mahkemenin 01.06.2005 tarih ve 250 D.İş sayılı kararının BOZULMASINA,
4- 1412 sayılı CYUY. nın 322. maddesinin verdiği yetkiye dayanılarak, 01.06.2005 tarih ve 250 D.İş sayılı ek karardaki ve önceki hükümdeki müebbet ağır hapis cezasının 5252 sayılı Kanunun 6. maddesi uyarınca müebbet hapis cezasına dönüştürülmek ve önceki hükümdeki diğer hususlar aynen bırakılmak suretiyle düzeltilerek ONANMASINA,
5- Dosyanın mahalline gönderilmek üzere Yargıtay C.Başsavcılığına tevdiine, 07.03.2006 günü yapılan müzakerede oyçokluğu ile karar verildi. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy