(1475 S. K. m. 13) (2821 S. K. m. 13, 15, 31, 51)
Dava: Taraflar arasındaki "Sendikal Tazminat" davasından dolayı yapılan yargılama sonunda; Ankara 4. İş Mahkemesi'nce davanın kabulüne dair verilen 25.11.1991 gün ve 1990/1686 E. 1991/1260 K. sayılı kararın incelenmesi davalı vekili tarafından istenilmesi üzerine; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 30.4.1992 gün ve 1991/16855 E. 1992/4794 K. sayılı ilamı:
( ... 1- Dava söz konusu edilen taahhütnamede 1.1.1990 tarihinden itibaren ( ikramiye hariç ) her ay ödenecek ve orada yazılı miktarın bir ücret zammı veya mütkesep hak olarak değil, sadece ileride ücrete yapılacak ilk zammı müteakip aylık ücretten kesilmek kaydı ile avans olarak alındığı belirtilmiştir. Buna göre sözü edilen avansın, ilerde ücretlere yapılacak zamdan mahsup edilmek üzere verilen bir ücret zammı olduğu açıktır. O dava konusu haklara karar vermek gerekirken, yazılı şekilde aksine hüküm tesisi isabetsiz olup bozmayı gerektirmiştir.
2- Davacının hizmet akdi üyesi bulunduğu sendikanın işyerinde çoğunluğa sahip olduğunun tespitinden epeyce sonra feshedilmiştir. İşverenin tespite karşı itirazı da reddedilerek, tespit kesinleşmiştir. Başkaca somut bir olayda ortaya konulup ispat edilmediğine göre, bilirkişilerin varsayımına dayanan mütalaaları esas alınarak sendikal tazminata karar verilmesi doğru değildir. Sendikal tazminat isteğinin reddine karar vermek gerekir... ) gerekçesiyle bozularak dosya yerine geri çevrilmekle, yeniden yapılan yargılama sonunda, mahkemece önceki kararda direnilmiştir.
Hukuk Genel Kurulu'nca incelenerek direnme kararının süresinde temyiz edildiği anlaşıldıktan ve dosyadaki kağıtlar okunduktan sonra gereği görüşüldü:
Karar: Davacı vekili; müvekkili işçinin davalıya ait işyerinde uzun bir süreden beri çalışmakta iken, işyerinde reorganizasyon çalışması yapıldığı ve işçi fazlalığı bulunduğu gerekçesi ile işine son verildiğini, oysa asıl fesih nedeninin müvekkilinin sendikaya üye kaydedilmesi olduğunu, zira işyerinde reorganizasyon veya otomasyon çalışması yapılmadığını, işverenin büyük çoğunluğu sendikaya üye olan öteki işçilerle birlikte müvekkilinin 3. ve 5. fıkralarına aykırı olduğunu ileri sürerek 600.000 TL. sendikal tazminatın davalıdan tahsiline karar verilmesini istemiştir.
Davalı vekili ise; müvekkili şirketin faaliyet alanına giren elektronik sanayiinde meydana gelen teknolojik gelişmeler sonucu işyerinde bilgisayar kontrollü üretim robotları ve otomatik tezgahların devreye sokularak reorganizasyona gidildiğini, böylece işçiler tarafından yapılan işleri makinalarla gerçekleştirilmesi olanağı sağlandığını, öte yandan 1988 yılına kadar harp içinde olan İran'dan alınan siparişlerin barış nedeniyle önemli ölçüde azaldığını, beşyüz milyon sipariş bedeli HF/SSB telsiz sistemi işinin üstlenilmesi ihtimali de olduğu için ekonomik sıkıntılara rağmen başlangıçta işçi çıkarma yoluna başvurulmadığını, fakat işin yabancı bir firmaya ihalesi üzerine bir süre daha beklendikten sonra ve reorganizasyon nedeniyle ortaya çıkan istihdam kapasitesinde gözönünde tutularak personel tenkisatı yapıldığını, işlerine son verilen işçilerin yasal haklarının teslim edildiğini, işyerinde yapılacak inceleme ile reorganizasyon sonucu işçi fazlalığı meydana geldiğinin ve bu yüzden personel tenkisatına gidildiğinin anlaşılacağını, sendika üyeliği nedeniyle işçi çıkarmanın söz konusu olmadığını savunmuştur.
Yerel mahkemece, işyerinde reorganizasyona gidildiğinin ispatlanmadığı, yeni teknolojilerin getirildiğinin iddia edilmediği, büyük çoğunluğu sendikalı olan işçilerle birlikte davacının işine son verilmesinden sendikaya üye olması nedenine dayandığı, işverenlikçe işyerinde sendikal hareketin önlenmek istendiği vurgulanarak davanın kabulüne karar verilmiştir.
Öncelikle belirtmek gerekir ki, davacı sadece sendikal tazminatın tahsili isteğinde bulunmuş ve mahkeme de, bu isteği aynen hüküm altına almıştır. Avans adı altında yapılan ücret zammı ile ilgili bir istek ve bu konuda verilmiş bir karar söz konusu olmadığı için, Özel Daire bozma ilamının 1. bendi zuhule müstenittir.
Sendikal tazminat konusuna gelince; davacı işçinin 14.11.1983 tarihinde idari personel olarak işe başladığı, 18.11.1989 tarihinde sendikaya üye olduğu, bu sendikanın 20.12.1989 tarihinde işyerinde çoğunluk tespiti için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na başvurduğu, bakanlıkça da 2.1.1990 tarihinde sendikanın işyerinde çoğunluğa sahip olduğunun tespit edildiği, bunun üzerine işverenin 10.1.1990 tarihinde Ankara 1. İş Mahkemesi'nde yetki itirazında bulunduğu, bu itiraz davası devam ederken 6.3.1990 tarihli yazıyla 2.5.1990 tarihi itibariyle davacının hizmet aktinin feshedildiği, ayrıca 500 sendikalı ve 34 sendikasız işçinin de işine son verildiği, 5.4.1990 tarihinde işverenin açtığı itiraz davasının reddedildiği ve 30.5.1990 tarihide de bu kararın Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nce onanarak kesinleştiği konularında taraflar arasında bir uyuşmazlık yoktur. Uyuşmazlık, sadece davacının hizmet akdinin sendikaya üye olması nedeniyle feshedilip edilmediği noktasında toplanmaktadır. 2821 sayılı Sendikalar kanunu'nun konu ile doğrudan ilgili 31. maddesinin 3. fıkrasında "işveren, bir sendikaya üye olan işçilerle sendika üyesi olmayan işçiler.. arasında ... çalıştırmaya son verilmesi bakımından herhangi bir ayırım yapamaz" ve 25.5.1988 günlü, 3449 sayılı Kanunla değişik 1. fıkrasında da "işçiler, sendikaya üye olmaları ve olmamaları, iş saatleri dışında veya işverenin rızası ile iş saatleri içinde, işçi sendika ve konfederasyonlarının faaliyetlerine katılmalarından dolayı işten çıkarılamaz veya herhangi bir nedenle farklı muameleye tabi tutulamazlar" kurallarına yer verildikten sonra 6. fıkrasında aynen" işverenin, 3. ve 5. fıkra hükümlerine aykırı hareket etmesi halinde, işçinin ücretinin bir yıllık tutarından az olmamak üzere bir tazminata hükmedilir..." denilmektedir. Bu kurallara göre, işçilerin salt sendikaya üye olmaları nedeniyle işlerine son verilemez. Aksi halde işveren, işçinin ücretinin bir yıllık tutarından az olmamak üzere bir tazminat ödemek zorunda kalır.
İnceleme konusu olayda; davacının 18.11.1989 tarihinde sendikaya üye olduğu, işçi sendikasının toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi alabilmek için 20.12.1989 tarihinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına başvurduğu, Bakanlıkça da sendikanın çoğunluğa sahip olduğunun tespit edildiği, işverenin açtığı itiraz davasının görülmesi evresinde davacının hizmet akdinin 2.5.1990 tarihi itibariyle feshedildiği, aynı tarihlerde 500 sendikalı işçinin de işlerine son verildiği, sendikasız işçilerden ise sadece 34'ünün hizmet akitlerinin feshedilmesiyle yetinildiği, bütün bu nedenlerle işverenin işyerinde sendikal hareketi önlemek istediği düşünülebilirse de, sorunun tam bir çözüme kavuşturulabilmesi için, 1988 yılında sona eren İran-Irak savaşından sonra davalı şirketin yurt dışından aldığı siparişlerin önemli ölçüde azalması, yüksek bedelli HF/SSB telsiz sistemi işinin davalı şirketçe üstlenilmemesi ve özellikle elektronik sanayiinde meydana gelen teknolojik gelişmeler sonucu işlerinde reorganizasyon çalışması yapılarak işçi fazlalığının meydana gelip gelmediği ve dolayısıyla de işçi tenkisatına gidilmesi gereksinimi doğup doğmadığı konuları üzerinde önemle durulup incelenmesi gerekir. dosya içinde bulunan ve işyerinde henüz sendikal bir örgütlenmenin söz konusu olmadığı 1988 ve 1989 yıllarında davalı Şirket Genel Müdürlüğü'nce işçilere yapılan yazılı duyurularda, ekonomik sıkıntılara ve özellikle HF/SSB telsiz ihalesinin kazanılamamasına karşın işçilerin açıkta bırakılmak istenilmediği, işyerinde ihtiyacın çok üzerinde personel çalıştırılmasının neden olduğu güçlüklerin açılmasına çalışılacağı, fiyatlara zam yaparak personel ücretlerini artırma olanağı bulunmadığı, ücretlerin yetersizliği nedeniyle bir kısım işçiler tarafından yapılan yemek boykotunun kimseye bir yarar sağlamadığı açıklanmıştır. Fazla işçi çalıştırmaktan doğan sıkıntıların basına da yansıdığı, davalı şirketin içinde bulunduğu ekonomik ve mali güçlüklerin çeşitli gazete fotokopilerinden anlaşılmaktadır.
Davalı şirket, gerek 24.9.1990 havale tarihli cevap dilekçesinde ve gerekse yargılamanın muhtelif evrelerinde mahkemeye verdiği dilekçelerde, teknolojik gelişmeler sonucu işyerinin reorganizasyona tabi tutulmasının kaçınılmaz bir hale geldiğini, üretim yöntemmelirin değişmesi ve otomasyona gidilmesi nedeniyle işçi fazlalığının ortaya çıktığını, başlangıçta işçileri çıkartma yoluna başvurulmadığını ve fakat zamanla bunun kaçınılmaz hale geldiğini, bütün bu durumların iş idaresinden anlayan bir bilirkişi kurulu aracılığıyla işyerinde yapılacak inceleme ile belirlenebileceğini savunmuştur. Mahkemece hükme dayanak yapılan 15.10.1991 tarihli bilirkişi raporunda da dünyada elektronik sanayiinin hızla geliştiği, teknolojik gelişmeleri takip edebilmek için işyerinde otomasyon ve reorganizasyona gidilmesinin ve böylece işçilik maliyetlerinin küçültülmesinin gerekli olduğu açıklanmıştır. Bu duruma rağmen yerel mahkeme kararında, davalı tarafça reorganizasyon olgusunun ispatlanmadığının ve yeni teknolojilerin geldiği veya getirildiğinin iddia edilmediğinin belirtilmiş olması hatalıdır. Kararda ayrıca, işçi sendikasının işyerinde çoğunluğa sahip olduğunun anlaşılmasından sonra davalı işverenin itiraz davası açmasının, sendikalaşmaya engel olmak için zaman kazanma amacıyla yapıldığına işaret edilmektedir ki, bu görüşün 2821 sayılı Sendikalar Kanunu'nun 15. maddesi karşısında benimsenmesi olanağı yoktur. İşveren doğal olarak anılan maddede kendisine tanınmış olan itiraz davası açma hakkını kullanmış ve başka bir şey de yapmış değildir. Ayrıca belirtmek gerekir ki, çoğunluk tespiti için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na yapılan başvuru tarihinden sonraki gelişmelerin toplu sözleşme yapma yetkisine olumsuz bir etkisi olamaz. Zira Sendikalar Kanununun 13. ve sonraki maddelerine göre tüm değerlendirmelerin başvuru tarihi itibariyle yapılması gerekmektedir. Daha sonra sendika üyelerinin azalması, hatta hiç kalmaması halinde bile, tarafların toplu sözleşme görüşmelerin sürdürmeleri olanağı mevcuttur.
Yerel mahkeme kararında, işyerinden çıkarılan işçilerin büyük çoğunluğunun sendikalı, çok az bir kısmının da sendikasız olduğu belirtilmekte ise de, salt bu durum sendikalı-sendikasız işçi ayırımı yapıldığını göstermez. Bundan başka, sendika üyesi işçilerin dörtte çünün işlerine son verilmesinin işyerinde uygulanmakta olan greve olumsuz bir etkisi de olamaz. Sendikalar Kanunu'nun 51. maddesinin son fıkrası, işçilerin sendikadan ayrılmaları halinde uygulanabilir. Ayrıca belirtmek gerekir ki, sendikalı işçilerden büyük çoğunluğunun işyerinde çalışmalarını sürdürdüğü de anlaşılmaktadır. Öte yandan az miktarda da olsa sendikasız işçilerden de işlerine son verilenlerin bulunduğu da bir vakıadır. Açıklanan bu nedenlerle, salt olarak sayısal verilere ve bilirkişilerin varsayımına dayanan düşünceleri esas alınarak hüküm kurulması doğru değildir. Bu durumda yapılacak iş, elektronik sanayiinden ve iş idaresinden anlayan uzman bilirkişiler aracılığıyla mahallinde inceleme yapılarak, işçilerin hizmet sözleşmelerinin feshedildiği tarihten önceki evreden itibaren işyerinde reorganizasyona gidilip gidilmediğinin, yeni üretim sistemlerinin uygulanarak ne derece otomasyona yer verildiğini, böyle bir otomasyona gidilmişse bunun sonucu olarak personel tensikatı yapılması gereksinimi doğup doğmadığının, çıkarılan işçilerin yerine yeni işçilerin alınıp alınmadığının, alınmışsa işe giriş tarihlerinin belirlenmesi; şayet reorganizasyon olgusu gerçekleşmiş ise davalının iyiniyetli olduğunun kabulü ve bunun sonucu olarak davanın reddine, aksi halde ise kabulüne karar vermek gerekirken hiçbir araştırma ve inceleme yapılmadan, salt bilirkişilerin varsayımlarına dayanan düşünceleri esas alınarak önceki kararda direnilmesi doğru değildir. O halde, usul ve Yasa'ya uygun olmayan direnme kararı bozulmalıdır.
Sonuç: Davalı vekilinin temyiz itirazlarının kabulü ile, direnme kararının Özel Daire bozma kararında ve yukarıda gösterilen nedenlerden dolayı BOZULMASINA, 21.10.1992 günü yapılan ilk görüşmede çoğunluk sağlanamadığı için 4.11.1992 gününde yapılan ikinci görüşmede oyçokluğuyla karar verildi.
KARŞI OY :
Davacı, davalıya ait işyerinde çalışırken sendikaya üye olduğunu, işverenin reorganizasyon bahanesi ile kendisini ve sendika üyesi birçok işçiyi işten çıkardığını, işçiler arasında sendikalı-sendikasız ayırımı yaptığını ileri sürerek, Sendikalar Kanununun 31. maddesi uyarınca bir yıllık ücretli tutarında tazminat istemiştir.
Davalı ise, işletmede üretim yöntemlerinin değiştiğini, bilgisayar kontrollü üretim robotları ve otomatik tezgahların devreye sokulduğunu; 1988 yılına kadar İran'dan alınan siparişlerin barış nedeniyle azaldığını; ancak, büyük bir ihalenin beklentisi içinde işçi çıkarılmadığını, ihaleyi yabancı bir firmanın kazandığını ve reorganizasyona ihtiyaç duyularak bazı işçilerin iş akitlerinin feshedildiğini; davacının sendika üyesi olup olmadığını bilmediğini, fesih tarihinde sendikanın yetkisinin henüz kesinleşmediğini savunmuştur.
Mahkeme, davayı kabul etmiştir.
Yerel mahkemenin kararı, Özel Dairece; "iş akdinin yetki tespitinden epeyce sonra feshedildiği, somut olayın ortaya konup kanıtlanamadığı ve bilirkişi raporunun varsayımlara dayandığı" gerekçesiyle sendikal tazminat isteğinin reddi gerektiğinden bahisle bozulmuş; mahkemece önceki kararda direnilmiştir.
Bilindiği gibi, hukukumuzda fesih serbestisi ilkesi geçerlidir. İşveren, belirsiz süreli hizmet akdini, feshi ihbar önellerine uymak veya işçinin bu önellere ilişkin ücretini peşin ödemek suretiyle her zaman feshedebilir ( İşk. m.13 ). Ancak, her hak gibi fesih hakkının da objektif iyi niyet kuralları çerçevesinde kullanılması gerekir. Aksi takdirde yapılan fesih, bir hakkın kötüye kullanılması teşkil eder ve işçi tazminat isteyebilir ( İşk. m.13/c III. Sen. K.m.31/son )
Hemen belirtelim ki, işyerinin ekonomik ve teknik gerekleri, işletmenin reorganizasyonu amacıyla yapılan işten çıkarmalarda, kural olarak fesih hakkının kötüye kullanıldığından söz edilemez. Yeter ki, bu sebepler gerçekleşmiş olsun.
Kural bu olmakla birlikte, işletmenin ekonomik ve teknik gerekleri haklı olarak bazı işçilerin işten çıkarılmalarını gerektirse bile, işverenin, sadece sendikalı işçilerin işine son vermesi, bireysel sendika özgürlüğüne, eşit davranma ilkesine ve iyi niyet kurallarına aykırı düşer. Nitekim, yasa koyucu da, işverence kötüye kullanılabilecek olan sendikalı olma durumunu gözönünde tutarak, sendikalı-sendikasız işçi ayırımını yasaklamış ve işçinin bireysel sendika üzgürlüğünü işten çıkarılma yönünden de tazminat yaptırımıyla güvence altına almıştır. ( S.Süzek, İş Akdini Fesih Hakkının Kötüye Kullanılması, sh. 135 vd. Ankara-1976; A. Ekonomi, İş Hukuku, Cilt 1, sh. 156 vd.. İstanbul 1984; N. Çelik , İş Hukuku Dersleri, 10. Bası, sh.136, İstanbul-1990 C. Tuncay, İş Hukukunda Eşit Davranma İlkesi, sh.215, İstanbul-1982; M. Kutal, Yargıtay Dergisi, Özel sayı, C. 15, s.1-4, Ocak-Ekim 1989, Sh.493 vd.; F.Demir, Sendikalar hukuku, T. Belediye-İş Sendikası, Eğitim Dizisi-8, sh. 194, İstanbul-1989; Ö. Eyrenci, Sendikalar Hukuku, Banksis Yayınları No. 3, sh.136 vd. İstanbul-1984 ).
Gerçekten, 2821 sayılı Sendikalar Kanununun 31. maddesinde, "işveren, bir sendikaya üye olan işçilerle sendika üyesi olmayan işçiler veya ayrı sendikalara üye olan işçiler arasında ... çalıştırmaya son verilmesi bakımından herhangi bir ayırım yapamaz." Ayrıca, "işçiler sendikaya üye olmalarından veya üye olmamalarından.. dolayı işten çıkarılamaz" denilmekte ve bu hükümlere aykırılık hukuki yaptırma bağlanmaktadır.
Somut olayda, toplanan deliller, dosyadaki bilgi ve belgeler incelendikte özet olarak:
1-Davacının doldurduğu iş isteme formundaki, herhangi bir sendika ve fedarasyona üyelikte bulundunuz mu? Halen üyemisiniz? Sorularına olumsuz yanıt verdiği ve 1983 yılında işe alındığı, muhasebe kısmında bilgisayar operatörü olarak çalıştığı, başarılı bir işçi olduğu,
2-İşverenin, 1989 yılının ilk aylarında yaptığı duyuruda, 1987-1988 yıllarının sıkıntılı geçtiğini, bir firma işçi çıkardığı halde kendilerinin böyle bir uygulamayı kat'i surette düşünmediklerini ve düşünmeyeceklerini açıkladığı,
3-İşyerinde, ilk kez 1989 yılının Kasım ayında sendikal örgütlenmenin başladığı ve Otomobil-İş Sendikasının 20 Aralık 1989 günü yetki tespiti için Bakanlığa başvurduğu,
4-İşverenin, 2 Ocak 1990 günlü yetki tespit yazısına karşı 10 Ocak 1990 tarihinde İş Mahkemesinde itiraz ettiği,
5-Üye kayıt fişlerinin, 1 Şubat 1990 günü mahkemeye sunulduğu,
İşverenin, 21 Şubat 1990 tarihinde, reorganizasyon çalışmaları sebebiyle işyerini kapattığını ve ücretli izinli sayılacaklarını işçilere duyurduğu,
tespitlere göre, işyerinde 2598 işçinin çalıştığı ve bu işçilerden 1339'nun Otomobil-İş Sendikasına üye oldukları,
İşverenin, 2 Mart 1990 tarihli noter ihtarnameleri ile 534 işçinin işine topluca son verdiği, bunlardan 500'ünün sendikalı olduğu,
Davacının çalıştığı muhasebe kısmında görev yapan 63 işçiden 15 işçinin sendika üyesi olup, bunlardan 11 işçinin işten çıkarıldığı, sendikasız işçilerden çıkarılan olmadığı,
6-Ayrıca, 27 Kasım 1989/18.12.1989 tarihleri arasında 160 işçinin sendikadan ayrıldıkları,
7-Bu olayların basına da yansıdığı, TBMM.'ne araştırma önergesi verildiği, işten çıkarmada sendikalaşmanın ön planda tutulduğu ve sendikaya üyelerinin cezalandırıldığının ileri sürüldüğü,
8-İş Mahkemesindeki çoğunluk tespitine itiraz davasının 5.4.1990 günü reddine karar verilip, Yargıtay'ca 30.5.1990 tarihinde onandığı ve sendikanın yetkisinin kesinleştiği,
9-Mahkemece dinlenen tanıkların olayları doğruladıkları ve işçilerin sendikal nedenle işten çıkarıldıklarını, işyerinde 1-2 yıllık işçiler olduğu halde, daha kıdemli kalifiyle işçilerin çıkarıldığını, onların yarım kalan işlerini başkalarının tamamladığını, işverenin sendikalaşmayı iyi karşılamadığını bildirdikleri, görülmektedir.
İşte, gerek bu gelişmeler ve gerekse toplanan bütün deliller, yukarıda açıklanan ilkelerin ışığında, birlikte karşılaştırılıp değerlendirildiğinde; işçi sendikasının işyerinde gerekli çoğunluğa sahip olduğu saptandıktan sonra, davacı ile birlikte işten çıkarılan 534 işçiden, 500 işçinin sendikaya üye olan işçilerden seçilmesi, işverenin, işten çıkarmada açıkça sendikalı-sendikasız işçi ayırımı yaptığını, Sendikalar Kanununun 31/3,5. maddesi hükmüne ve eşit işlem yapma borcuna aykırı davrandığını, kötüniyetli olduğunu göstermeye yeterlidir. Böyle olunca artık, işletmenin ekonomik ve teknik gereklerinin varlığını araştırmaya da gerek kalmamaktadır. Öte yandan işveren, işçi çıkarırken sendikal nedenle bir ayırım yapmadığını gösterir herhangi bir delille de dayanmamıştır.
Kaldı ki, olayların kronolojik akışı, işyerindeki gelişmeler ve yapılan açıklamalar işçi çıkarmanın işyeri gereklerinden doğmadığını, sendikal nedenlere dayandığını, bu konuda ileri sürülen savunmanın da somut olgulara dayanmayan, ciddi ve inandırıcı olmaktan uzak, soyut bir savunmadan ibaret kaldığı anlaşılmaktadır.
Bütün bu nedenlerle, yerel mahkeme kararının onanması gerektiği görüşünde olduğumuzdan, çoğunluğun bozma kararına ve gerekçelerine katılamıyoruz. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy