(2762 S. K. m. 1, 4, 5, 6) (Lozan Anlaşması - Barış Antlaşması m. 42)
Dava: Taraflar arasında görülen davada;
Davacı, 30 parsel sayılı taşınmazı A.V. adına kayıtlı iken hibe suretiyle 1964 yılında davalı vakıf adına tescil edildiğini, 2762 sayılı Vakıflar Kanunu'nun muvakkat A maddesi uyarınca 1936 yılında verilen vakfıye yerine geçen beyannamesinde anılan taşınmazlar arasında çekişmeli taşınmazın bulunmadığını, hibede bulunan kişinin 1970 yılında mirasçısız öldüğünü, mirasının Hazine'ye ait olduğunu ileri sürerek tapu iptal tescil isteğinde bulunmuştur. Davalı, davanın reddini savunmuştur.
Mahkemece, dava konusu taşınmazın iktisabından vakfın amacını aşan bir durum bulunmadığı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir.
Karar, davacı vekili tarafından süresinde temyiz edilmiş olmakla; Tetkik Hakimi S.A'nın raporu okundu, düşüncesi alındı. Dosya incelendi, gereği görüşülüp düşünüldü:
Karar: Davacı Hazine, 527 ada 30 parsel sayılı taşınmazın A.V. adına kayıtlı iken bağış yoluyla davalı ... Hastanesi Vakfı'na temlik edildiğini, bu taşınmazın 1936 tarihli beyannamede yer almadığını ileri sürerek tapu kaydının iptali ile önceki malik mirasçısız öldüğünden Hazine adına tescil isteğinde bulunmuştur.
Mahkemece çekişmeli taşınmazın iktisabında vakfın amacını aşan bir durum bulunmadığından söz edilerek davanın reddine karar verilmiştir.
Davada ileri sürülen iddianın ve davalı tarafın savunmasının içeriğine göre, yanlar arasındaki uyuşmazlık Osmanlı İmparatorluğu döneminde kurulmuş, cemaat vakfı tüzel kişiliğini taşıyan vakfın mal edinip edinemeyeceği noktasında toplanmaktadır.
Bilindiği üzere vakıf, çok eski devirlerde bir din kurumu olarak ortaya çıkmış, geliştirilmiştir. İnsanların vakıf yoluyla sonraki nesillere iyi bir ad bırakmaları her devirde takdirle karşılanmıştır. Toplum yararına kullanıldığı sürece vakıf insanlığa büyük yararlar sağlamıştır. Hristiyanlıkta da vakıf yoluyla hizmetlerin kamu yararına yerine getirilmesi benimsenmiştir (Dr. Suat Bertan, Ayni Haklar Cilt 1, Sayfa 75). Esasen Müslüman kişilerin Müslüman olmayan ihtiyaç sahiplerine, Müslüman olmayan kişilerin de muhtaç durumdaki Müslüman kişilere mallarını vakfetmeleri geçerli sayılmıştır (Ömer Hilmi, Ahkamül Evkaf, Mesele 57).
Davaya konu ve benzeri cemaat vakıfların padişah fermanı (buyruğu) olarak emri mahsusa ile kuruldukları, vakfiyelerinin bulunmadığı bir gerçektir. Anılan vakıf türlerinin iki yoldan geliştiği, ilk olarak bağımsız bir vakıf kurulduğu, sonra da kurulu vakfa mal özgülendiği, böylece ana vakfın mal varlığının çoğaltıldığı bilinen bir olgudur. Genellikle İstanbul'un belli semtlerinde ana vakıf niteliğinde büyük bir hayri ya da dini vakıf kurulmuş, aynı cemaat hizmetinin görülmesine tahsis edilen diğer kurumlar da ana vakfın tüzel kişiliğine bağlanmışlardır. Ana vakfı emri mahsusa olarak ortaya çıkaran padişah fermanları, genel içerik taşımamış, belli ve muayyen yer ya da yerlere hasredilmiştir. Söz konusu irade cemaatlerin kuruluş zamanları itibariyle dini ve hayri işlevlerini özgürce yerine getirmelerine olanak tanımak şeklinde anlaşılmalı ve bu sınırlar içerisinde düşünülmelidir irade-i mahsusanın genişletilmesi günümüz mer-i hukukuna göre mümkün değildir. 1924 tarihli Lozan Sözleşmesinin 42. maddesinde öngörülen vakıflar ile dini ve hayri kurumların işlevlerinin değinilen sınırlar gözetilerek güvence altına alındığı da kabul edilmelidir.
Söz konusu, vakıflara tüzel kişilik tanınması üzerine cemaat ve hayır kurumlarına ait malların adlarına kayıt edilmesi için yasayla bir süre tayin edilmiştir. Bu süre, l1.09.1329 (1913) tarihli kanunla 6 ay uzatılmış; takiben 25.02.1329 (1913) tarihli kanun ile tekrar 6 ay süre tanınmış, en son Emval-i Gayri Menkullerin Tasarrufu Hakkındaki 30.03.1329 (1913) Tarihli Kanun'un 4. maddesi ile iki yıl süre verilmiştir.
05.06.1935 tarihinde yürürlüğe giren Vakıflar Kanunu'nun hükümet gerekçesinde ve yasanın 1. maddesinde cemaatlerce idare olunan vakıfların mülhak vakıf olduğu açıklanmıştır. Yasanın geçici (muvakkat) maddesiyle mevcut cemaat vakıfları için onları idare edenlere Vakıf Genel Müdürlüğü'nce beyanname verme yükümlülüğü getirilmiştir. Vakfiyesi olmayan cemaat vakıflarının 1936 yılında verilmiş beyannamelerinin taşınmaz mal varlıklarını belli etme ve sonradan mal edinme bakımından vakıfname niteliğinde kabul edilmesi bir zorunluluk olarak ortaya çıkmıştır. Bu itibarla bu tür vakıfların 1936 tarihinden sonra, nedeni ne olursa olsun taşınmaz mal edinemeyeceklerine ilişkin görüşler günümüze kadar uygulamaya yön vermiştir.
Yukarıda ayrıntılı olarak açıklanan düzenlemelerin ışığında somut olay incelendiğinde çekişmeli taşınmazın 1936 tarihli beyannamede yer almadığı, davalı vakfın başka yollarla da mal edinemeyeceği görülmektedir. Bu durumda bağış suretiyle taşınmaz mal temellükü ve tescilinin yolsuz nitelikte bulunduğu ve iptalinin gerekeceği kuşkusuzdur.
Ne var ki, Avrupa Birliği'ne uyum çalışmaları nedeniyle kabul edilen 4771 ve 4478 Sayılı Yasalar, 1936 tarihli beyannamede yer almayan malların da edinilebilmesi yolunu açmış, ancak bu imkanı kurallara ve koşullara bağlamıştır. 4778 Sayılı Yasanın 3. maddesi cemaat vakıfları, vakfiyeleri olup olmadığına bakılmaksızın Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün izniyle dini, hayri, sosyal, eğitsel, sıhhi ve kültürel alanlardaki ihtiyaçlarını karşılamak üzere taşınmaz mal edinebilirler ve taşınmaz malları üzerinde tasarrufta bulunabilirler hükmünü getirmiş, ikinci fıkrasında bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esasların Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün bağlı bulunduğu bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceğini açıklamıştır. 4928 Sayılı Yasanın 2. maddesi ise cemaat vakıflarının bu kanunun yürürlüğe girdiği tarihten (15.07.2003) itibaren onsekiz ay içerisinde 2762 Sayılı Yasanın birinci maddesinin yedinci fıkrası uyarınca tescil isteğinde bulunabileceğini bildirmiştir.
Yasa hükmünde sözü edilen ve 24.01.2003 tarihli Resmi Gazete'de yayınlanan cemaat vakıflarının taşınmaz mal edinmeleri, bunlar üzerinde tasarrufta bulunmaları ve tasarrufları altında bulunan taşınmaz malların bu vakıflar adına tescil edilmesi hakkındaki yönetmelik yukarıda izah edilen amaç ve kapsamı belirlemiş, 2762 Sayılı Yasanın 1. maddesine dayanılarak hazırlanan 4. maddesinde edinilebilecek taşınmaz malların kapsamının ... satın alma, vasiyet, hibe ve sair yollar... biçiminde olacağı; 5. maddesinde başvurunun Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne yapılacağı belirtilmiştir; a, b, c, d, e bentlerinde istenecek belgeler sayıldıktan sonra 6. maddesinde başvurunun gerektiğinde ilgili bakanlık, kamu kurum ve kuruluşlarının görüşü alınarak yetkili daire başkanlığının görüşü ile birlikte, Vakıflar Genel Meclisi'nce inceleneceği ve koşulların oluşması halinde vakfa yetki belgesi verileceği öngörülmüştür.
Yönetmeliğin anılan hükümlerinin yerine getirilmesi ve vakfın yetki belgesi alabilmesini sağlayacak olan işlemlerin idari nitelikte bulunduğu açıktır.
Hal böyle olunca, mahkemece öncelikle davalı vakfın belirtilen biçimde bir başvurusunun bulunup bulunmadığının saptanması, başvurusu yok ise yukarıda anılan düzenlemeler doğrultusunda başvuru imkanının tanınması vakıf adına tescilde yasal olanak bulunup bulunmadığının belirlenmesi ve sonucunun beklenmesi, ondan sonra bir karar verilmesi gerekirken, yazılı olduğu üzere hüküm kurulması doğru değildir.
Sonuç: Davacı Hazine'nin temyiz itirazı yerindedir. Kabulüyle hükmün, açıklanan nedenlerden ötürü H.U.M.K.'nun 428. maddesi gereğince BOZULMASINA, 10.03.2005 tarihinde oybirliği ile karar verildi. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy