(818 S. K. m. 313) (506 S. K. m. 2, 3, 5, 8, 79) (YHGK. 05.02.2003 T. 2003/21-35 E. 2003/64 K.) (YHGK. 15.10.2003 T. 2003/21-634 E. 2003/572 K.) (YHGK. 03.11.2004 T. 2004/21-480 E. 2004/579 K.) (YHGK. 03.11.2004 T. 2004/21-479 E. 2004/578 K.) (YHGK. 01.12.2004 T. 2004/21-629 E. 2004/641 K.)
Dava ve Karar: Davacı, davalı işveren nezdinde 1.2.2000-7.3.2006 tarihleri arası çalıştığının tespitine karar verilmesini istemiştir.
Mahkeme ilamında belirtildiği şekilde, isteğin reddine karar vermiştir.
Hükmün davacı vekili tarafından temyiz edilmesi üzerine temyiz isteğinin süresinde olduğu anlaşıldıktan ve Tetkik Hakimi H. A. tarafından düzenlenen raporla dosyadaki kağıtlar okunduktan sonra işin gereği düşünüldü ve aşağıdaki karar tespit edildi.
Dava davacının, davalıya ait işyerinde 01.02.2000-07.03.2006 tarihleri arasında geçen ve Kuruma kayıt ve tescil edilmeyen çalışmalarının tespiti istemine ilişkindir.
Mahkemece, istemin reddine karar verilmiştir.
Dosyadaki kayıt ve belgelerden davacının davalı işverene ait ruhsatsız taş kırma ve kum ocağında bekçi olarak çalıştığı iddiasıyla ilgili olarak Kuruma bildirim yapılmadığı, esas itibariyle davalı adına kum ocağı iş yerinin 506 sayılı Yasa kapsamına alınmadığı Ayvalık İl Özel İdare Müdürlüğü yazısına göre de davalı adına ruhsatlı kum ocağının bulunmadığı anlaşılmaktadır. Ancak davalı iş verenin faaliyet sahasına uygun olarak zeytinyağı işletmesi iş yerinin 16.2.1995 tarihinden itibaren 506 sayılı Yada kapsamına bulunmakta olup bu tescilli iş yerine ait dönem bordrolarının dosyada olduğu görülmüştür. Davacı davalı iş verene ait taş kırma tesisinde bekçi olarak çalıştığını ve sahada bulanan binada da ailesi ile birlikte oturduğunu belirtirken iş verenin bordrolu tanığı H. D. davalı iş verene ait Altınova mevkiinde bulunan kum ocağı ve zeytin iş yerine ait depolarda 1989-2005 tarihleri arasında çalıştığını, kum ocağının kurucusunun kendisi olduğunu 1990 yılından beri ocağın işletildiğini 2-3 yıl öncesinde kapatıldığını davacının iş yerinde 2000-2005 tarihleri arasında bu iş yerinde bekçi olarak çalıştığını bildirmiş, diğer tanık Süleyman Toprak ta davalı şirketin hem inşaat hem de tarımsal ürünler bölümünün bulunduğunu kendisinin de Altınova kışla mevkiinde bulunan kum ocağında çalıştığımı davacının bu yerde çalıştığını ancak hangi tarihler arasında çalıştığını bilmediğini belirtirken, mahkemece adı geçen sahada yapılan keşifte bu sahanın artık çöplük olarak kullanıldığı ancak davacının ailesi ile birlikte oturduğunu iddia ettiği binanın halen yerinde olduğu tespit edilmiştir.
Sigortalılığın oluşması yönünden ilk koşul, taraflar arasında hizmet akdinin varlığına ilişkindir. Hizmet akdi Borçlar Kanunu'nun 313. maddesinde belirlendiği üzere iş sahibi ile işçi arasında yapılan belli veya belli olmayan, bir süre için görülen iş karşılığı ücret ödenmesini gerektiren bir sözleşmedir. Bu sözleşmede ana unsur iş ve ücrettir. 506 sayılı Yasa açısından hizmet akdini sadece bu unsurlara bağlı olarak kabul etmek mümkün değildir.
Zaman ve bağımlılık unsurları hizmet akdinin ana koşulları olmak üzere 506 sayılı Yasa'nın öngördüğü hizmet sözleşmesi bir veya birden, fazla işveren ile çalıştırılan arasında oluşturulan, süreli veya süresiz belli bir zaman dilimi içersinde, işveren emir ve gözetimi altında, iş görmeyi hüküm altına alan hukuksal ilişkidir. Sigortalılığın oluşumu yönünden ilk unsur iş görecek kişinin belli bir zaman dilimi içerisinde, hizmetini işverenin emrine hasretmesidir. Bu zaman dilimi günün tüm süresini kapsayabileceği gibi, günün veya haftanın belli saatlerine de hasredilebilir. Haftanın veya ayın belli gün ve saatlerinde dahi çalışma söz konusu olabilir.
Önemli olan düzenli bir çalışma ilişkisinin varlığıdır. Düzenli çalışma ilişkisinin varlığı iş akdinin zaman unsurunu ortaya koyar. Çalışanın, hizmetini belli zaman dilimi içerisinde, işveren emrinde ve onun vereceği direktif doğrultusunda gerçekleştirilmesi, hizmet akdinin ikinci unsuru olan bağımlılık unsurunu oluşturur. Hizmetin fiilen verilmesi her durumda, zorunlu değildir. İşverenin emir ve gözetim altında hazır beklemek durumunda dahi bağımlılık unsuru gerçekleşmiş sayılır. Öte yandan, işverence gösterilen işlerin, çalışan tarafından, işveren emir ve direktiflerine uygun olarak görülmesi gerekir. Belirtilen bu iki ana unsurun birlikte gerçekleşmesi durumunda 506 sayılı Yasa açısından hizmet akdinin dolayısıyla sigortalılığın ilk koşulunun oluştuğu sonucuna varılır.
Sigortalılığın ikinci koşulu, 506 sayılı Yasa'nın 5. ve 8. maddelerinde öngörülenisin görüldüğü bir işyerinin bulunmasıdır. Bir işyerinin varlığının saptanamaması durumunda sigortalılığın gerçekleştiğinden söz edilemez.
Üçüncü koşul, eylemli çalışmanın vardığıdır. Yasal sigortalılıktan söz edebilmek için sigortalının işveren emir ve direktifleri altında; bir fiil, gösterilen işi yapması zorunludur. Çalışmanın, kimi durumlarda, görülen işin, nitelik ve kapsamına göre devamlı sürmesi mümkün olmayabilir. Sigortalının, işveren emir ve nezareti altında verilecek işi yapmaya hazır bir şekilde beklemesi dahi bu koşulun gerçekleşmesi için yeterlidir.
506 sayılı Yasa'nın 3. maddesinde gösterilen istisnalardan bulunmama bir diğer koşuldur. Bir kimsenin sigortalı sayılabilmesi için Yasa'nın 2. maddesinde sayılan koşulları taşıması yetmez, ayrıca 3. maddede gösterilen kişilerden bulunmaması gerekir.
Sigortalı sayılabilme yönünden gerek ücretin kendisi, gerekse ödenme biçim ve yöntemi zorunlu bulunmamaktadır. Parça başına ücret, götürü ücret, part-time çalışma karşılığı yapılan ödeme biçimleri sigortalılık koşullarını etkilemez.
Sigortalılık statüsünün oluşumu için herhangi bir şekil koşulu öngörülmemiştir. Resmi veya yazılı bir sözleşme biçimi şart değildir. Asıl olan sigortalının çalışmaya başlama durumudur. Eylemli olarak gerçekleşen bu durum sonucu sigortalılık statüsü kendiliğinden oluşur.
Öte yandan, 506 sayıl Yasa'nın 79/10. maddesinde, bu tür hizmet tespit davasının kanıtlanması yönünden özel bir yöntem öngörülmemiştir. Kimi ayrık durumlar dışında, resmi belge veya yazılı delillerin bulunması, sigortalı sayılması gereken sürelerin saptanmasında güçlü delil olmaları itibariyle sonuca etkili olur. Ne var ki bu tür kanıtlar salt bu nedene dayanarak istemin reddine neden, olmaz; aksi durumun ispatı olanaklıdır. Somut bilgilere dayanması inandırıcı olmaları koşuluyla, Kuruma bildirilen dönem bordro tanıkları ve komşu işyerinin kayıtlı çalışanları gibi kişilerin bilgileri ve bunları destekleyen diğer kanıtlarla dahi sonuca gitmek mümkündür.
Mahkemenin bu tür davaların kişilerin sosyal güvenliğine ilişkin olması ve kamu düzenini ilgilendirdiğini göz önünde tutacak, gerektiğinde; doğrudan soruşturmayı genişletmek suretiyle ve olabildiğince: delilleri toplaması gerekmektedir. Bu yön, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 16.9.1999 gün 1999/21-4510-527, 30.6.1999 gün 1999/21-549-555, 5.2.2003 gün 2003/21-35-64, 15.10,2003 gün 2003/21-634-572, 3.11.2004 gün 2004/21-480-579 ve 2004/21-479-578, 10.11:2004 gün 2004/21-538 ve 1.12.2004 gün 2004/21-629 sayılı kararlarında da vurgulanmıştır.
Somut olaya gelince; mahkemece açıklanan şekilde fiili çalışmanın varlığının yöntemince araştırılmadan sonuca gidildiği davacının çalışmalarını doğrulayan tanık anlatımlarına neden değer verilmediği açıklanmadan salt iş yerinin davalı adına ruhsatlı ve tescilli bulunmayışı nedeniyle davanın reddine karar verilmesi doğru olmamıştır.
Yapılacak iş, çalışmanın geçtiği yere ilişkin belediye ve zabıtadan kayıtlar getirtilmeli ruhsatsız çalışmadan dolayı tutanak ve benzeri kayıtların varlığı araştırılmalı, davacının ailesi ile birlikte oturduğunu iddia ettiği yapı üzerinde durularak yapının kime ait olduğu tesbit edilmeli gerektiğinde davalı işverenin diğer iş yerinde çalışması bulunan bordro tanıklarının anlatımlarına başvurulmalı ve benzer işi yapan işveren ve çalışmaları bu işverenlerin kaydına geçmiş sigortalı kişilerin zabıta marifetiyle belirlenerek beyanlarına başvurularak, davacı ile davalı arasındaki hukuki ilişkinin niteliği açıklığa kavuşturulduktan sonra davacının istemi konusunda hiçbir kuşkuya yer vermeyecek şekilde karar verilmelidir.
Mahkemece, bu maddi ve hukuki olgular göz önünde tutulmaksızın eksik inceleme ve değerlendirme ile yazılı şekilde hüküm kurulması usul ve yasaya aykırı olup bozma nedenidir.
O halde, davacının bu yönleri amaçlayan temyiz itirazları kabul edilmeli ve hüküm bozulmalıdır.
Sonuç: Hükmün yukarıda açıklanan nedenlerle BOZULMASINA, temyiz harcının istek halinde davacıya iadesine, 04.11.2010 gününde oybirliği ile karar verildi. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy