(3194 S. K. m. 7, 8, 10, 13)
Dava ve Karar: Taraflar arasındaki kamulaştırmasız el atılan taşınmaz bedelinin tahsili davasının Üsküdar Belediye Başkanlığı yönünden husumetten reddine, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı yönünden kabulüne dair verilen yukarıda tarih ve numaraları yazılı hükmün duruşmalı olarak Yargıtay’ca incelenmesi davalı idareler vekilleri tarafından verilen dilekçeler ile istenilmiş, davalı İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı vekilince de temyiz dilekçesinde duruşma isteminde bulunulmuş olmakla duruşma için belirlenen 24.03.2009 günü temyiz eden davalı İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı vekili ile aleyhine temyiz olunan davacı vekilinin yüzlerine karşı; usulüne göre çağrı kağıdı gönderilmesine rağmen gelmediğinden temyiz eden davalı Üsküdar Belediye Başkanlığı vekili .......'nün yokluğunda duruşmaya başlanarak temyiz isteminin süresinde olduğu görülüp, davacı ve davalı İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı vekillerinin sözlü açıklamaları dinlendikten sonra, dosyadaki belgeler okunup iş anlaşıldıktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü.
KARAR
Dava, kamulaştırmasız el atılan taşınmaz bedelinin tahsili istemine ilişkindir.
Mahkemece, Üsküdar Belediyesi hakkındaki davanın husumetten reddine, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı hakkındaki davanın kabulüne karar verilmiş, hüküm her iki davalı idare vekillerince temyiz edilmiştir.
Davalı Üsküdar Belediye Başkanlığı yönünden husumetten ret edildiğinden adı geçen idarenin temyiz ile hukuki yararı mevcut değildir. Bu nedenle temyiz dilekçesinin menfaat yokluğu nedeniyle reddine.
Davalı İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı vekilinin temyizine gelince;
Dosyada bulunan kanıt ve belgelere kararın dayandığı gerekçelere göre dava konusu taşınmaza davalı İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığının fiili el atması mevcut değildir. Zira ağaçlar sökülüp kesilmediği gibi binalar da kaçak olması nedeniyle yasaya uygun şekilde yıkıldığından idarenin fiilen kamulaştırmasız el atması söz konusu değildir. Bu nedenle davanın reddine karar verilmesi gerekirken fiili el atmanın varlığından bahisle davanın kabulü yönünde hüküm kurulması,
Doğru görülmemiştir.
Sonuç: Davalı İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı vekilinin temyiz itirazları yerinde olduğundan hükmün açıklanan nedenle HUMK’nun 428.maddesi gereğince BOZULMASINA, taraflardan peşin alınan temyize başvurma ve Üsküdar Belediye Başkanlığından alınan temyiz harçlarının Hazineye irad kaydedilmesine, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığından peşin alınan temyiz harcının istenildiğinde iadesine, temyiz eden davalı İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı yararına yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca takdir olunan 625,00-TL. vekalet ücretinin karşı tarafa yükletilmesine, 22.04.2009 gününde oyçokluğuyla karar verildi.
Davacı vekili dava dilekçesinde dava konusu taşınmazların 13.07.2004 tarihli İstanbul Büyükşehir Belediye Meclisi Kararı ile imar planında konut alanı iken park alanına ayrıldığını, taşınmazların tahsis şekli ve amacının değiştirilmesi nedeniyle taşınmazlardan yararlanma ve kullanma olanağı kalmadığını ve bu nedenle kamulaştırmasız el atma koşullarının gerçekleştiğini belirterek mülkiyet hakkının davalı idareye devrine karşılık fazlaya ilişkin hak saklı kalmak kaydıyla yer bedelinin tahsilini istemiştir.
Mahkemece davalılardan Üsküdar Belediye Başkanlığı yönünden husumet yönünden davanın reddine diğer davalı İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı yönünden ise imar planı değişikliği yapılmak suretiyle dava konusu taşınmazların park alanı olarak ayrılması taşınmaza hukuki el atma olarak nitelendirilerek ve ayrıca fiili el atma da söz konusu olduğu gerekçesiyle davanın kısmen kabulü ile yer bedeline hükmedilmiştir.
Dairenin taşınmazdaki ağaçların kesilmediği, yapının yıkılmadığına ilişkin çoğunluk görüşüne katılmakla birlikte imar planındaki park alanı olarak ayrılma durumunun fiili el atma sayılmayacağı görüşüne katılmamaktayız. Şöyle ki;
1-3194 sayılı İmar Kanunuyla, yerleşim yerleri ile bu yerlerdeki yapılaşmaların; plan, fen, sağlık ve çevre şartlarına uygun teşekkülünü sağlamak amacıyla, adı geçen Kanunun 7. ve 8. maddesiyle belirli nüfus kriterini aşan belediyelere imar planlarını hazırlama ve yürürlüğe koyma yükümlülüğü getirilmiştir. Aynı Kanunun 10. maddesinde de; “Belediyeler, imar planlarının yürürlüğe girmesinden en geç 3 ay içinde, bu planı tatbik etmek üzere 5 yıllık imar programlarını hazırlarlar. Beş yıllık imar programlarının görüşülmesi sırasında ilgili yatırımcı kamu kuruluşlarının temsilcileri görüşleri esas alınmak üzere Meclis toplantısına katılır. Bu programlar, belediye meclisince kabul edildikten sonra kesinleşir. Bu program içinde bulunan kamu kuruluşlarına tahsis edilen alanlar, ilgili kamu kuruluşlarına bildirilir. Beş yıllık imar programları sınırları içinde kalan alanlardaki kamu hizmet tesislerine tahsis edilmiş olan yerleri ilgili kamu kuruluşları, bu program süresi içinde kamulaştırırlar. Bu amaçla gerekli ödenek kamu kuruluşlarının bütçelerine konulur. İmar programlarında, umumi hizmetlere ayrılan yerler ile özel kanunları gereğince kısıtlama konulan gayrimenkuller kamulaştırılıncaya veya umumi hizmetlerle ilgili projeler geçekleştirilinceye kadar bu yerlerle ilgili olarak diğer kanunlarla verilen haklar devam eder.” hükmüne yer verilmek suretiyle, belediyelere, imar planlarını uygulamak üzere belirtilen süre içerisinde imar programını hazırlama; ilgili yatırımcı kamu kuruluşlarına ise imar programlarında kendi görev alanlarındaki kamu hizmeti için ayrılan özel mülkiyete ait arsaları, kamulaştırma zorunluluğu yüklenmiştir.
2-İmar planlarında kamu hizmet tesislerine tahsis edilmiş olan yerlerde kalan arsalar üzerinde, malikleri ileri dönük kişisel tasarruflarda bulunamamakta, bu yerler kamulaştırma işlemine konu teşkil edeceğinden satış değerleri düşmekte, sahipleri bu arsaları rayiç değerinde satamamakta, ancak kamulaştırma bedelini almak suretiyle yarar sağlamaları mümkün bulunmaktadır. Diğer taraftan, belediyelerin uzun süre kamulaştırılmayan özel mülkiyete ait arsaları, imar planlarında değişiklik yapmak suretiyle plandan çıkarması pek mümkün olmamaktadır. Uygulamada özellikle kentleşmenin yoğun olarak yaşandığı yerlerde, mevzuattaki, imar planında değiştirilmesi düşünülen arsayı kamu hizmeti gereklerine uygun olarak ikame edecek bir yeri imar planında ayırma ve yer değişikliği için ilgili yatırımcı bakanlığın veya kuruluşun görüşünü alma mükellefiyetinden dolayı, belediyelerin söz konusu kamu hizmeti için yeni arsa tahsis etmeleri zor olduğu gibi, imar planlarında kamu hizmetine ayrılan yerlerden vazgeçmenin planla getirilen bütünsel dokuyu bozma riski nedeniyle de bu yola başvurulmadığı görülmektedir. Bu itibarla kamulaştırma sürecinin uzaması halinde kişisel mülkiyet hakkıyla bağdaşmayan ciddi mağduriyetlerle karşılaşılmaktadırlar.
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunuyla kamulaştırma için bir ön şart olarak “yeterli ödeneğin” yatırımcı kurumların bütçelerine konulması gerektiğinden, İmar Kanununun 10. maddesi gereğince de ilgili kamu kuruluşunun kamulaştırma yükümlülüğünün imar programının yürürlüğe girmesiyle başlaması nedeniyle belediyelerin program yapmadıkları sürece kamulaştırmayı yapacak kuruluşun bir sorumluluğu da doğmamaktadır.
Öte yandan aynı Kanunun 13. maddesinin 2. fıkrasında “imar programına alınan alanlarda kamulaştırma yapılıncaya kadar emlak vergisi ödenmesi durdurulur. Kamulaştırmasının yapılması halinde durdurma tarihi ile kamulaştırma tarihi arasında tahakkuk edecek olan emlak vergisi, kamulaştırmayı yapan idare tarafından ödenir. Birinci fıkrada yazılı yerlerin kamulaştırma yapılmadan önce plan değişikliği ile kamulaştırmayı gerektirmeyen bir maksada ayrılması halinde ise durdurma tarihinden itibaren geçen sürenin emlak vergisini mal sahibi öder.” Denilmek suretiyle arsaları imar programına alınan maliklerin emlak vergisi mükellefiyetinin kamulaştırma işlemi yapılıncaya kadar durdurulacağı belirtilmek suretiyle kanun koyucu tarafından, imar planlarında kamu hizmetine ayrıldığı için tasarruf yetkisi kısıtlanan arsa maliklerinin kamu yararı hesabına katlandıkları fedakarlığı, arsa malikleri üzerindeki emlak vergisi ödeme yükümlülüğünü durdurarak dengelemeye çalışmış olmasına karşın imar programlarının hazırlanmasını belediyelerce geciktirilmesi kanun koyucunun açık iradesine aykırı olarak vergi sorumluluğunun da uzun yıllar özel mülkiyet sahiplerinin üzerinde kalması sonucu doğurmaktadır.
İmar Kanununun 10. maddesi hükmüyle, yatırımcı kuruluşlara imar planlarında kamu hizmetine ayrılan arsalar imar programı süresi içerisinde kamulaştırma, yine yetkili idari makamlara kamulaştırmaya ilişkin ödeneği yatırımcı kuruluşun bütçesine koyma mükellefiyeti yüklenmek suretiyle, kanun koyucu kamu yararı adına fedakarlığa katlanmak durumunda kalan maliklerin taşınmazlarının kamulaştırılmadan, mülkiyet haklarının ihlal edilmesi sonucu doğuracak şekilde uzun süre imar programlarında bekletilmesini uygun görmemiş ve idareye herhangi bir takdir yetkisi tanımadan bağlayıcı sürelerle gerekli işlemleri yapma görevi yüklemiştir.
3-Anayasanın 35. maddesinde ”Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.” Denilmektedir. Yine, “Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması” başlıklı Anayasanın 13. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplerle bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” Denilmek suretiyle temel hak ve hürriyetlerin ancak kanunla sınırlanabileceği öngörülmüştür.
4-Türkiye tarafından 18.05.1954 tarihinde onaylanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Eki 1. Protokolün 1. maddesinin 1. bendinde “Her gerçek ve tüzel kişi, maliki olduğu şeyleri barışçıl bir biçimde kullanma hakkına sahiptir. Kamu yararı gerektirmedikçe ve uluslararası hukukun genel ilkeleri ile hukukun aradığı koşullara uyulmadıkça, hiç kimse mülkiyetinden yoksun bırakılamaz…” hükmüne yer verilmiştir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 23.09.1982 günlü 7151/75 Sporrong ve Lonnroth kararında, mülkleri üzerinde uzun süren kamulaştırma izni ve inşaat yasağı kararı nedeniyle İsveç’ten yapılan başvuru üzerine “Kamulaştırma izni, maliklerin sahibi olan şeyleri kullanma ve tasarruf etme (dispose) haklarına dokunmadığı halde, pratikte bu hakların uygulanma olasılığını önemli ölçüde düşürmektedir. Ayrıca bu izin ve yasak, kamulaştırmadan önce her türlü kamulaştırmanın hukuka uygunluğu tanımakla ve Stockholm Belediyesine gerekli gördüğü her zaman kamulaştırma yapma yetkisi vermekle, mülkiyetin özüne dokunmaktadır. Bu suretle, başvurucuların mülkiyet hakkı istikrarsız ve terk edilebilir hale gelmiştir. Bu nedenle, "başvurucuların mülkiyet hakkına bir müdahale vardır. Komisyonun da haklı olarak belirttiği gibi, kamulaştırma izinleri ve inşaat yasaklarının uzun bir süre ve birlikte kullanılması, hiç kuşkusuz, bu müdahalenin sonuçlarını ağırlaştırmıştır.” gerekçesiyle, bu durumun, mülkiyet hakkının korunması ile genel menfaatin gerekleri arasında sağlanması gereken dengeleri bozduğundan 1. protokolün 1. maddesinin ihlal edildiği hükmüne varmıştır.
Dava konusu taşınmazların 02.04.1987 tarihli 1/1000 ölçekli Çamlıca Islah İmar Planında konut-ticaret alanında iken 17.04.1995 ve 11.08.1998 tarihli Bulgurlu-Kısıklı Uygulama İmar Planlarında park alanına alındığı, bilahare mahkeme kararı ile imar planının dava konusu yerlerle ilgili olarak iptal edildiği en son İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığının 13.07.2004 gün 224 sayılı Meclis Kararı ile 1/5000 ölçekli imar planında park olarak ayrıldığı anlaşılmaktadır. Görüldüğü gibi taşınmaz 1995 yılından davanın açıldığı 2007 yılına kadar 12 yılda park alanı olarak ayrılmış olup belediyece 3194 sayılı İmar Kanununun 10. maddesinde belirtilen yükümlülükler yerine getirilmemiştir.
İmar Kanununun 10. maddesinde belediyelerin, imar planlarının yürürlüğe girmesinden itibaren en geç 3 ay içinde bu planı uygulamak üzere 5 yıllık imar programlarını hazırlayacakları belirtilmiş ise de, Kanunda bu planların tümünün hangi süre içinde programa alınarak uygulanacağına ilişkin bir kurala yer verilmemiştir.
İmar planlarında umumi hizmetlere ayrılan yerlerin mevcut kullanma şekillerinin ne kadar devam edeceği konusundaki bu belirsizliğin (taşınmaz mal sahiplerinin idareden kamulaştırma talep etme hakkı olduğu düşünülse bile kamulaştırma yükümlülüğü belediyelerin yaptıkları programın yürürlüğü girmesiyle doğmaktadır) kişilerin mülkiyet hakları üzerinde süresi belli olmayan bir sınırlamaya neden olduğu, kişisel yarar ile kamu yararı arasındaki dengeyi bozarak mülkiyet hakkını kullanılmaz hale getirdiği ve hakkın özüne dokunan bir nitelik taşıdığı açıktır.
Açıklanan nedenlerle, taşınmazlardan mülkiyet hakkının özüne uygun şekilde yararlanma olanağı kalmadığından ve bu durumun davacının taşınmazlarına kamulaştırmasız el atma sayılması ve taşınmaz bedelinin ödenmesi gerektiğinden mahkeme kararının onanması gerektiği görüşündeyiz. (¤¤)