(2821 S. K. m. 3, 4, 60) (2822 S. K. m. 3) (4857 S. K. m. 2) (İşkolları Tüzüğü m. 3)
Dava: Davacı, Öz-Orman İş Sendikası kurucularının değişik şirketlerde aynı gün işe alınıp, aynı gün sendika kurdurulduğunu, Sendikanın hangi iş koluna girdiğinin belirtilmediğini, 01 sıra numaralı işkolunda çalışmayan kurucuların, sendikanın kurulduğu tarih ile tespitin yapıldığı tarih arasında 15 sıra numaralı inşaat işkoluna giren işlerde çalıştıklarını belirterek, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 26.08.2003 gün ve 28979 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan davalı işverene ait işyerinin 01 sıra numaralı Tarım ve Ormancılık, Avcılık ve Balıkçılık iş koluna girdiğine ilişkin tespitinin iptaline, bu işyerinin 15 sıra numaralı İnşaat İşkoluna girdiğinin tespitine karar verilmesini istemiştir.
Birleştirilen Ankara 7. İş Mahkemesi 2008/820 Esas, 2009/51 Karar Sayılı dosya dava dilekçesinde Tez-Koop İş Sendikası davalı Şirket işyerinde görülen işlerin 01 sıra numaralı Tarım ve Ormancılık, Avcılık ve Balıkçılık işkoluna girdiğine ilişkin Bakanlık tespitinin iptali ile söz konusu işyerinin 17 sıra numaralı Ticaret, Büro, Eğitim ve Güzel Sanatlar İşkoluna girdiğinin tespitine karar verilmesini istemiştir.
Birleştirilen Ankara 9. İş Mahkemesi 2008/778 Esas, 2009-22 Karar sayılı dosya dava dilekçesinde Türkiye Yol İş Sendikası davalı Şirket işyerinde görülen işlerin 01 sıra numaralı Tarım ve Ormancılık, Avcılık ve Balıkçılık işkoluna girdiğine ilişkin Bakanlık tespitinin iptali ile söz konusu işyerinin 15 sıra numaralı inşaat İşkoluna girdiğinin tespitine karar verilmesini istemiştir.
Yerel mahkeme, isteğin hüküm altına almıştır.
Hüküm süresi içinde davalılardan Öz-Orman İş Sendikası ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı avukatları tarafından temyiz edilmiş olmakla, dava dosyası için Tetkik Hakimi Ö. Faruk Tüfek tarafından düzenlenen rapor dinlendikten sonra dosya incelendi, gereği konuşulup düşünüldü:
Karar: A) Davacı İsteminin Özeti:
Davacı, Öz-Orman İş Sendikası kurucularının değişik şirketlerde aynı gün işe alınıp, aynı gün sendika kurdurulduğunu, Sendikanın hangi iş koluna girdiğinin belirtilmediğini, 01 sıra numaralı işkolunda çalışmayan kurucuların, sendikanın kurulduğu tarih ile tespitin yapıldığı tarih arasında 15 sıra numaralı inşaat işkoluna giren işlerde çalıştıklarını belirterek, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 26.08.2003 gün ve 28979 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan davalı işverene ait işyerinin 01 sıra numaralı Tarım ve Ormancılık Avcılık ve Balıkçılık iş koluna girdiğine ilişkin tespitinin iptaline, bu işyerinin 15 sıra numaralı İnşaat İşkoluna girdiğinin tespitine karar verilmesini istemiştir.
Birleştirilen Ankara 7. İş Mahkemesi 2008/820 Esas, 2009/51 Karar Sayılı dosya dava dilekçesinde Tez-Koop İş Sendikası davalı Şirket işyerinde görülen işlerin 01 sıra numaralı Tarım ve Ormancılık, Avcılık ve Balıkçılık işkoluna girdiğine ilişkin Bakanlık tespitinin iptali ile söz konusu işyerinin 17 sıra numaralı Ticaret, Büro, Eğitim ve Güzel Sanatlar İşkoluna girdiğinin tespitine karar verilmesini istemiştir.
Birleştirilen Ankara 9. İş Mahkemesi 2008/778 Esas, 2009-22 Karar sayılı dosya dava dilekçesinde Türkiye Yol İş Sendikası davalı Şirket işyerinde görülen işlerin 01 sıra numaralı Tarım ve Ormancılık, Avcılık ve Balıkçılık işkoluna girdiğine ilişkin Bakanlık tespitinin iptali ile söz konusu işyerinin 15 sıra numaralı inşaat işkoluna girdiğinin tespitine karar verilmesini istemiştir.
B) Davalı Cevabının Özeti:
Davalı Yol İş Sendikası, şirketin ana sözleşmesi, ihale sureti ile aldığı işler, yaptığı tüm imalatlar incelendiğinde asıl işin inşaat işleri olduğunu belirtmiştir.
Davalı Bakanlık, İşkolu tespitinin usul ve yasaya uygun olduğunu, iddialarının asılsız olduğunu belirterek davanın reddini istemiştir.
Davalı Tez -Koop İş sendikası işyerinin 17 sıra numaralı Ticaret, Büro, Eğitim ve Güzel Sanatlar İşkoluna girdiğinin tespitine karar verilmesini istemiştir.
Davalı Öz-Orman İş Sendikası, hukuki yarar yoklundan davanın reddini istemiştir.
C) Yerel Mahkeme Kararının Özeti:
Mahkemece, davanın kabulüyle Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 26.8.2008 gün ve 26979 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan davalı işverene ait iş yerinin 01 sıra numaralı Tarım Ve Ormancılık Avcılık ve Balıkçılık iş koluna girdiğine ilişkin tespitinin iptaline bu işyerinin 15 nolu inşaat iş koluna girdiğinin tespitine, birleştirilen Ankara 9. iş mahkemesinin 2008/778 esas sayılı dava dosyasının açılmamış sayılmasına, birleştirilen Ankara 7. İş Mahkemesinin 2008/820 esas sayılı dosyasının feragat nedeni ile reddine karar verilmiştir
D) Temyiz:
Kararı Öz-Orman İş Sendikası vekili ile Bakanlık vekili temyiz etmiştir.
E) Gerekçe:
Taraflar arasındaki uyuşmazlık, 2821 sayılı Sendikalar Kanunu'nun 4 ve 60. maddeleri uyarınca tespite konu işyerinin hangi iş kolunda bulunduğunun belirlenmesi ve sonucuna göre işkolu tespit kararının iptal edilip, edilmeyeceği noktasında toplanmaktadır.
Türk toplu iş hukukundaki normatif düzenlemelerde iş kolu kavramı önemli bir yer tutmaktadır. 2821 sayılı Sendikalar Kanununa göre, öncelikle işçi ve işveren sendikaları işkolu esasına göre kurulmaktadır (m.3). İşkolunun belirlenmesi konusunda özel bir norm düzenlenmiştir (m.4). Anılan maddeye göre işkolu tespiti Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yapılacaktır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yapılan tespit ile ilgili kararın Resmi Gazete'de yayımlanmasına müteakip bu tespite karşı ilgililer iş davalarına bakmakla görevli mahalli mahkemede onbeş gün içinde dava açabileceği belirtilmiştir. Belirtilen süre hak düşürücüdür.
İşçi ve işveren sendikalarının kurulabilecekleri işkolları Sendikalar Kanununun 60.maddede gösterilmiştir. Anılan maddede, bir işyerinde yürütülen asıl işe yardımcı işler de, asıl işin dahil olduğu işkolundan sayılacağı ifade edilmiştir. Yine aynı maddede; bir işkoluna giren işlerin neler olacağı, işçi ve işveren konfederasyonlarının görüşü de alınarak ve uluslararası normlarda göz önünde bulundurularak bir tüzükle düzenleneceği belirtilmiştir.
Söz konusu tüzükte işkollarına giren işler, tüzüğe ekli listede belirtilmiştir. Bir işyerinde yürütülen asıl işe yardımcı işlerde, asıl işin dahil olduğu işkolundan sayılacağı vurgulanmıştır. (Tüz m.3)
2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu (Toplu GLK)'nun üçüncü maddesinde bir toplu iş sözleşmesi aynı işkolunda bir veya birden çok işyerini kapsayabilir tümcesi ile esas olarak işyeri toplu iş sözleşmesini esas almıştır.
Anılan maddenin ikinci fıkrasına göre, bir gerçek ve tüzel kişiye veya bir kamu kurumu ve kuruluşlarına ait aynı iş kolunda birden çok işyerine sahip bir işletmede ancak bir toplu iş sözleşmesi yapılabilir. Bu kanun anlamında yapılan sözleşme tipine işletme toplu iş sözleşmesi denir. Ancak, fıkrada ayrık bir düzenlemeye de yer verilerek, kamu kurum ve kuruluşlar için tek bir işletme toplu iş sözleşme yapılabilmesine olanak tanınmıştır.
İşkolu kavramı sendikaların faaliyet alanlarını belirleyen temel bir öğedir. Birbirine benzer işler bir hukuki kalıp altında toplu iş hukukuna sunulmaktadır.
İş kolu tespitinde birim olarak işyerinin alınacağı normatif düzenlemelerin tartışmasız bir sonucudur. 4857 Sayılı Yasanın 2.maddesinin gerekçesinde iş yeri tanımı teknik bir amaca, diğer bir deyişle mal ve hizmet üretimine yönelik ve değişik unsurlardan meydana gelen bir birim olduğu belirtilmiştir. İşyerinin sınırlarının saptanmasında işyerine bağlı yerler ile eklentiler ve araçların bir birim kapsamında oldukları belirtildikten sonra özellikle bir işyerinin mal ve hizmet üretimi için ayrı bir alanı da kullanması halinde bunların tek işyerimi yoksa bir birinden bağımsız işyerleri mi sayılacağı konusunda amaçta birlik, aynı teknik amaca bağlı olarak üretimde bulunma, nitelik yönünden bağlılık ile yönetimde birlik, aynı yönetim altında örgütlenmiş olma koşullarının aranacağı düzenlenmiştir. Öte yandan teknolojik ve ekonomik gelişmeler bir işyeri çerçevesinde mal ve hizmet üretimi, pazarlama ve müşterilere sunulması yönünden çok yönlü bir yapısal değişikliği gerektirmesi nedeniyle bir işyerinin amacının gerçekleşmesinde işlerin görülmesi işyerinin kurulu bulunduğu yerin dışına taşmış, özellikle işveren kurulan iş organizasyonu içerisinde işyeri niteliğinde olmayan irtibat bürolarına veya yurt genelinde veya ilin içinde işlerin yürütüldüğü örgütlenmeye kadar genişletmek gereksinimi duyulmuştur. Bu bağlamda 2.maddede iş yeri, işyerine bağlı yerler, eklentiler ve araçlar ile oluşturulan iş organizasyonu kapsamında bir bütündür hükmü getirilmiştir (Bu konuda ayrıntılı bilgi için Bkz. Esener, Turhan: İş Hukuku Bası 3 Ankara 1978 sh 83-84; Ekonomi, Münir: İş Hukuku, Ferdi İş Hukuku C 1, İstanbul 1987 sh 59; Çelik, Nuri: İş Hukuku Dersleri Bası 21, İstanbul 2008 sh 56-57; Narmanlıoğlu, Ünal: İş Hukuku II Ferdi İş İlişkileri Bası 3 İzmir 1998 sh 121; Süzek Sarper; İş Hukuku Bası 4 Ankara 2008 sh 173-178; Mollamahmutoğlu Hamdi İş Hukuku Bası 3 Ankara 2008 sh 191-201; tüm genişliği ve ayrıntılarıyla Yenisey/Doğan, Kübra: İş Hukukunda İşyeri ve İşletme, Yayınlanmış Doçentlik Tezi, İstanbul 2007 sh 23-37).
İşyerinin özelliğini veren temel öğe teknik amaçtır. Mal ve hizmetin kazanç amacıyla yahut başka bir amaçla üretilmesi arasında bir fark bulunmamaktadır. Başka bir anlatımla hizmet üretimi veya mal üretimi tek başına teknik bir amaç olabilir. Sonuç olarak işyeri teknik bir amacı gerçekleştiren temelde örgütsel bir birlikteliktir. İşyeri sürelikli bir organizasyon içerisinde örgütlenmeyi gerektirir. Organizasyon özünde maddi ve maddi olmayan öğelerin yanında emeğin varlığını da içinde barındırır.
Aynı işverene ait iki üretim birimi aynı teknik amacı elde etmek için örgütlenmişse yahut bu yerlerde aynı teknik amacın farklı üretim amaçları gerçekleşiyorsa amaçta birlik sağlanmıştır.
Farklı üretim birimlerinin tek bir işyeri sayılması için aynı arazi sınırları içinde bulunmaları gerekmemektedir. Fakat birimler arasındaki uzaklık işlerin tek elden yürütümünü engelleyecek boyutta olmamalı çünkü farklı birimler arasında amaçta birlik bulunsa dahi yönetimde birliğin sağlanmasının zorluğu tartışmasızdır.
Toplu İş Hukuku anlamında işyerinin işçilerin dayanışmadan kaynaklanan ortak menfaatleri oluşmasına olanak sağlayan ve faaliyetlerini sürdürebileceği bir sürekliliğe sahip ve işverene de asıl işin girdiği iş kolunda sendikal muhatap yaratacak bir birim olması gerekmektedir. Alman ve Fransız Hukukunda işyerinin neresi olduğu ve sınırlarının belirlenmesi sosyal tarafların özerkliğine terk edilmiştir. Oysa hukukumuzda işyeri mutlak ve tartışmasız olarak kabul edilmektedir. İşyeri kavramı fonksiyonel bir kavramdır (Doğan, Yenisey: sh 443, 447). İşletme ise genel olarak iktisadi bir amacın gerçekleşmesi için aynı işverene ait birden fazla işyerinin örgütlenmesi ile oluşmuş bir ünite olarak tanımlanmaktadır. İşyerini işletmeden ayıran temel ölçütlerden biri izlenen amaçtır. İşletme mutlaka ekonomik bir amaç gütmesi gerekmez. İşyeri işletmenin genel olarak bağımsız bir bölümü olarak düşünülmesi gerekir. Ticaret Hukukundaki işletmeden farklı bir amaç gütmektedir. Çünkü ticari işletmelerde işçi çalıştırma zorunluluğu bulunmamaktadır.
İşyeri ve işletme ayrımında organizasyon kavramıyla bir ayrıştırmaya gitmek de mümkün değildir. Çünkü işletmenin de işyerinin de aynı organizasyon içerisinde örgütlenmesi mümkündür. Ancak işletmenin işyerine göre büyüklüğü aynı şekilde organizasyondaki büyüklüğünü gerektireceği kaçınılmazdır. Öte yandan işverenin ötesinde işletmenin profesyonel bir yönetim kadrosu oluşturacağı da gerçektir.
Temel sorun 4857 Sayılı Yasadaki işyeri kavramının genişliğinin Toplu İş Hukukuna yansımamasıdır. İşletme ve işyeri ayrımının bu bağlamda sorun çıkarması kaçınılmazdır.
Özetleyecek olursak işyerindeki faaliyet hangi teknik amacı taşıyorsa asıl iş odur. İşyeri organizasyonu içerisinde asıl işin gerçekleşmesini sağlayan diğer işler ise yardımcı işlerdir. Mal ve hizmetler için yatırım araçları ve işçi sayısı bu konuda ölçüt olabilir. Ancak bir işyerinde başka bir işverene ait ayrı bir işkolunda faaliyet var ise ayrı iş kolundan söz edilebilir.
Tüzükteki 26 sıra numaralı Milli Savunma işkollu ve 28 sıra numaralı Genel İşler işkollu'na ilişkin düzenlemeler sebebi ile Belediyeler ve Milli Savunma Bakanlığınca işletilen işyerleri, yukarıda belirlenen kriterlere tabi değildir.
Somut olayda, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Müfettişi inceleme evraklarında, D... İnşaat Peyzaj Tarım Ürünleri Ticaret Ltd. Şti. 'ne ait İvedik Caddesi No: 375/B Karşıyaka-Ankara adresinde kurulu bulunan sera işyerinde seracılık, çevre düzenlemesi ve Peyzaj işleri yapıldığı, işyerinde ihale ya da sipariş ile alınan çevre düzenlemesi işlerinin öncelikle programı daha sonra bu projede kullanılacak ya da piyasaya arz edilecek bitkilerin üretimi ve temini, sonrasında ise bitkilerin belirlenen program çerçevesinde ve belirlenen yerlere dikimi ve bakımı işleri yapıldığı, işyerinin 2821 sayılı Sendikalar kanununun 60. maddesi ve işkolları Tüzüğünün 01 sıra numaralı Tarım ve Ormancılık, Avcılık ve Balıkçılık işkoluna girdiği tespiti yer almaktadır.
Bilirkişiler ise işkolu tespitine konu işyerinde yürütülen işin amacı, yatırım programları ve bu işlere özgülenen araç, gereç ve kaynakların ağırlık noktası ile çalışan işçilerin yapılan işlere göre dağılımı göz önünde bulundurulduğunda; tespite konu işyerinde yapılan işin, İşkolları Tüzüğünün 15 sıra numaralı İnşaat işkoluna dahil bulunduğunu belirtilmişler ise de, yapılan inceleme yeterli olmayıp, somut ve ayrıntılı tespitler içermemektedir.
Mahkemece tespit konusu işyerinin girebileceği iddia edilen işkolu ile Bakanlık tespit kararındaki işkolu yönünden uzmanlıkları bulunan inşaat mühendisi, ziraat mühendisi ve hukukçu bilirkişilerden oluşan bilirkişi heyeti ile birlikte işyerlerinde keşif yapılarak, işyerinde fiilen yapılan işin/işlerin neler olduğu, ağırlıklı olarak hangi iş yapıldığı, ihale ile alınan işler, yatırım oranları, üretimde kullanılan girdiler ve oranları, üretilen nihai ürünlerin neler olduğu, işyerinde kaç işçi çalıştığı, hangi işleri yaptıkları, ağırlıklı olarak işçilerin çalıştığı işler ile vs. gibi hususlar somut olarak belirlenip, yukarıda açıklanan esaslar göre yapılacak değerlendirme ile sonuca gidilmesi gerekirken, eksik inceleme ve araştırma ile yazılı şekilde karar verilmesi hatalıdır.
Sonuç: Temyiz olunan kararın yukarıda yazılı sebeplerden BOZULMASINA, peşin alınan temyiz harcının istek halinde ilgiliye iadesine, 12.02.2013 tarihinde oybirliği ile karar verildi. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy