(765 S. K. m. 20, 31, 33) (5237 S. K. m. 7, 45, 53, 60) (5252 S. K. m. 9)
Dava: Hükümlüler E, E. D. ve H.'nin Devletin hakimiyeti altında bulunan topraklardan bir kısmını Devlet idaresinden ayırmaya matuf fiil işlemek suçu nedeniyle TCY'nın 125 ve 59. maddeleri uyarınca müebbet ağır hapis cezası ile cezalandırılmalarına, haklarında 31 ve 33. maddelerin uygulanmasına ilişkin İstanbul 4 Nolu Devlet Güvenlik Mahkemesi'nce 18.11.1998 gün ve 375-366 sayı ile verilen hüküm Yargıtay 9. Ceza Dairesi'nce 11.10.1999 gün ve 718-3336 sayı ile onanmak suretiyle kesinleşmiştir.
Hükümlüler hakkında 5237 Sayılı Yasa hükümleri uyarınca uyarlama yapılmasının istenilmesi üzerine;
İstanbul 12. Ağır Ceza Mahkemesi'nce duruşma yapılmaksızın 23.06.2005 gün ve 375-366 sayılı ek karar ile, önceki yasanın lehe olduğu kabul edilerek hükümlülerin cezalarında değişiklik yapılmasına yer olmadığına karar verilmiştir.
Kendiliğinden temyize tabi olan bu hüküm, hükümlülerin de başvurusu üzerine dosyayı inceleyen Yargıtay 9. Ceza Dairesi'nce 30.01.2006 gün ve 7140-211 sayı ile;
(... 5252 sayılı Türk Ceza Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un 9. maddesinin amaç ve kapsamı nazara alındığında yasanın tanıdığı yetkiye dayanılarak evrak üzerinden inceleme yapıldığı, hükmün özüne etkili olarak verilen kararın niteliği itibariyle temyizi kabil olduğu kabul edilerek yapılan inceleme sonunda gereği düşünüldü:
Yapılan incelemeye, mahkemenin inceleme sonuçlarına uygun olarak oluşan kanaat ve takdirine, incelenen dosya kapsamına göre yerinde görülmeyen sair itirazların reddine, ancak;
765 sayılı TCK'nun 31 ve 33. maddelerinin ağır hapis cezasının kanuni sonucu olarak uygulanabileceği hükümlüler hakkında daha önce tayin olunan müebbet ağır hapis cezasının 5252 sayılı Türk Ceza Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un 6. maddesi uyarınca müebbet hapis cezasına dönüştürülmesinin gerekmesi, bu itibarla da ağır hapis cezasının kanuni sonucu olan TCK' nun 31,33. maddelerinin uygulama olanağı bulunmadığı gibi 5252 Sayılı Yasanın9. maddesinin 3. fıkrası uyarınca lehe olan hüküm önceki ve sonraki kanunların ilgili bütün hükümleri olaya uygulanarak ortaya çıkan sonuçların birbiriyle karşılaştırılması suretiyle belirleneceğinden suç ve cezaların tespitine ilişkin 765 sayılı TCK hükümleri uygulanarak tayin olunan sonuç ceza ile 01.06.2005 tarihinde yürürlüğe giren 5237 sayılı TCK' nun suç ve yaptırımlara ilişkin hükümleri karşılaştırılarak lehe yasanın tespiti ve daha sonra da tedbir, erteleme ve hapis cezasının yasal sonucu olarak belirli hakları kullanmaktan yoksun bırakılmaya ilişkin hükümleri düzenleyen 647 Sayılı Yasa ile 765 Sayılı Yasanın konuya ilişkin hükümleri ile 5237 Sayılı Yasanın infaza ilişkin 50-60 maddeleri karşılaştırılmak suretiyle, bu konudaki lehe hükmün belirlenmesi gerekmekte olup, bu durumda da hükümlü hakkında tayin olunan hürriyeti bağlayıcı cezanın kanuni sonucu olarak 5237 sayılı TCK'nun 53. maddesinin uygulanmasında zorunluluk bulunması...) gerekçesiyle bozulmuştur.
Yargıtay C.Başsavcılığı ise 01.03.2006 gün ve 177767 sayı ile;
765 sayılı TCK'nun Ceza Mahkumiyetlerinin Neticeleri ve Tarzı İcraları başlığı altında 31, 33, 34, 35, 41. maddeleri ile 11 ve 20. maddelerinde fer'i ceza-ek ceza ya da tamamlayıcı ceza olarak düzenlenen kamu hizmetlerinden yasaklılık; 5237 sayılı TCK' nun Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma başlığı altında güvenlik tedbiri olarak yer almıştır.
Her iki yasada söz konusu edilen hak yoksunlukları karşılaştırıldığında; 5237 sayılı TCK'nun da sayılanlar, 765 sayılı TCK'na göre daha geniş kapsamlı olduğu gibi ayrıca, süresiz de değildir. Kural olarak hapis cezasının infazının tamamlanması ile sınırlıdır. Hak yoksunlukları bakımından iki yasa arasındaki diğer bir farklılık da 5237 sayılı TCK'nun da kural olarak kasten işlenen bir suçtan dolayı mahkumiyetin kanuni sonucu olarak, 765 sayılı TCK'nun da ise 3 seneden fazla ağır hapse mahkumiyet halinde 'söz konusu olabilecektir.
Kamu hizmetlerinden yasaklılık cezası 765 sayılı TCK'nun da kural olarak cürümlere mahsus ağır hapis cezasına mahk6miyette mümkün ise de, aynı yasanın50. maddesi dikkate alındığında, hapis cezasına mahk6miyet halinde de bu cezanın uygulanabileceği kabul edilmiştir. Bu nedenle 765 sayılı TCK'nun 31. maddesindeki kamu hizmetlerinden yasaklılığın sadece ağır hapis cezasına mahkumiyette uygulanabileceği şeklindeki düşünceye katılmak mümkün görülmemiştir. Kaldı ki, 5252 Sayılı Yasanın 6/1. maddesi gereğince ağır hapis cezaları, hapis cezasına dönüştürüldüğünden 765 sayılı TCK'nun 31. maddesindeki ağır hapse ibaresi de hapse dönüşecek ve koşullar varsa kamu hizmetlerinden yasaklılık cezası da verilebilecektir.
5237 Sayılı Yasanın 7/2, 5252 Sayılı Yasanın 9/3. maddeleri uyarınca suçun işlendiği zaman yürürlükte olan yasa ile sonradan yürürlüğe giren yasanın ilgili bütün hükümlerinin somut olaya ayrı ayrı uygulanması ve her iki yasaya göre hükmedilecek cezalar belirlenip karşılaştırılmak suretiyle sanığın lehine olan yasanın tespiti ve lehe yasanın bir bütün halinde uygulanması gerekir. Başka bir anlatımla, lehe yasa belirlenmesinde asıl ceza için yapılan değerlendirmeyi müteakip fer'i cezalar için ayrıca değerlendirme yapılıp eski ve yeni yasanın lehe hükümlerinin karma olarak uygulanması kabul edilmemiştir.
Yüksek Yargıtay'ın kararlılık gösteren içtihatları, örnek verecek olursak Yüksek Yargıtay 5. Ceza Dairesi'nin 13.10.2005 tarih 2005/15077-21208 sayılı ilamı (Sanıklar hakkında ırza geçmek eylemi ile ilgili hüküm kurulurken 5237 Sayılı Yasanın aleyhte olduğunun kabulü ile lehe olan 765 sayılı TCK'nun 416/1, 417 ve 59. maddelerine göre temel ceza belirlendikten sonra, fer'i cezalarının tayini sırasında ise, bu defa 5252 Sayılı Yasanın 9/3. maddesine de aykırı olarak, 5237 Sayılı Yasanın sanıklar lehine bulunduğu ifade edilerek aynı yasanın 53. maddesine göre hak yoksunluğu tayini suretiyle uygulama yapılarak hükmün karıştırılması kanuna aykırı, ... hükmün bozulmasına) ile Yüksek Yargıtay 1. Ceza Dairesi'nin 21.11.2005 tarih ve 2005/2926-3472 sayılı ilamı (... 765 sayılı TCK hükümleri lehe kabul edilmesine rağmen 5237 Sayılı Kanunun 53. maddesiyle ayrıca uygulama yapmak suretiyle yasaların karma olarak uygulanması ... bozulmasına) bu doğrultudadır.
Bu açıklamalara göre uyuşmazlık konusu olay ele alınıp incelendiğinde; Devletin hakimiyeti altında bulunan topraklardan bir kısmını Devlet idaresinden ayırmaya yönelik eylemlerde bulunmak suçundan hükümlüler E, ED. ve H'ye 765 sayılı TCK'nun 125,59,31,33. maddeleri uygulanacak olursa, müebbet ağır hapis cezası ve müebbeten kamu hizmetlerinden yasaklanma, hapis halinin sona ermesine kadar yasal kısıtlılık halinde bulundurulmalarına hükmedilecek; karşılığı olan 5237 Sayılı TCK'nun 30211-2,62,53. maddeleri uygulanacak olursa, müebbet hapis cezası ile ayrıca, sübutu kabul edilen araç suçlardan da ceza verilecek ve hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar güvenlik tedbiri olarak hak yoksunluklarına hükmedilecektir.
Diğer yandan, 4721 sayılı TMK'nun 407 ve 471. maddelerinde, mahkumiyet halinde yasal kısıtlılık düzenlenmiş olup, buna göre kısıtlılığın hapis halinin sona ermesiyle kendiliğinden ka1kacağı hükme bağlanmıştır.
Bu nedenlerle; her iki yasaya göre yapılan blok uygulamanın sonuçları karşılaştırıldığında, 765 sayılı TCK'nun hükümlülerin daha lehine olduğu ve İstanbul 12. Ağır Ceza Mahkemesi'nin 23.06.2005 tarih ve 1994/375 Esas, 1998/366 Karar sayılı ek kararının yasaya uygun olduğu anlaşılmaktadır. Her ne kadar 5252 Sayılı Yasanın 611. maddesi uyarınca ağır hapis cezası, hapis cezasına dönüştürülmemiş olunsa da, hükümlüler hakkında verilen müebbet ağır hapis cezasının, müebbet hapis cezasına dönüşmesi yasa gereği olup, bu hususta mahkemesinden karar alınması da mümkün görülmüştür görüşü ile itiraz yasa yoluna başvurarak, özel daire bozma kararının kaldırılmasına, yerel mahkeme hükmünün onanmasına karar verilmesini talep etmiştir.
Dosya Birinci Başkanlığa gönderilmekle Ceza Genel Kurulu'nca okundu, gereği konuşulup düşünüldü.
Karar: Özel daire ile Yargıtay C.Başsavcılığı arasındaki uyuşmazlık, ağır hapis cezasını gerektiren eylemler yönünden uyarlama yargılamasında, 765 Sayılı Yasanın lehe olduğu kabul edilerek, bu yasa uyarınca uygulama yapılan hallerde, 765 sayılı TCY'nın 31 ve 33. maddelerinin varlığını sürdürüp sürdürmediği noktasında toplanmaktadır.
Uyuşmazlıkla ilgili olarak doğru bir sonuca ulaşabilmek için, 765 ve 5237 Sayılı Yasalardaki yaptırım sistemi, bu sistemin dayandığı esaslar ve lehe yasa uygulamasında dikkate alınacak hususlar, 5237 Sayılı Yasanın 7/3. maddesindeki hüküm ve 5252 Sayılı Yasanın 6. maddesi hükmünün ağır hapis cezasını gerektiren eylemler yönünden doğurduğu sonuçların birlikte değerlendirilmesinde zorunluluk bulunmaktadır.
5252 sayılı Türk Ceza Yasası'nın Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkındaki Yasa'nın, 12. maddesi ile 1 Haziran 2005 tarihinde tüm ek ve değişiklikleri ile birlikte yürürlükten kaldırılan 765 sayılı Türk Ceza Yasası'nın 11. maddesinde cezalar, cürümlere ve kabahatlere mahsus olmak üzere düzenlenmiş olup, cürümlere mahsus cezalar; ağır hapis, hapis, ağır para cezası ve kamu hizmetlerinden mahrumiyet, kabahatlere mahsus cezalar ise; hafif hapis, hafif para cezası ve belirli bir meslek sanatın tatili şeklinde sıralanmış, ayrıca 647 Sayılı Yasanın 1. maddesinde de cezalar, infaz yönünden üçlü ayrıma tabi tutulmuştur.
Öğretide de, cezalar asli, fer'i ve mütemmim olmak üzere ayırtılıp adlandırılmış, asli cezanın, yasa koyucunun o suça mahsus ve doğrudan doğruya suçun karşılığı olmak üzere koyduğu yaptırım olduğu konusunda genel bir uzlaşı sağlanmış ancak, fer'i ve mütemmim cezalar konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bir kısım yazarca, fer'i cezanın herhangi bir hükme ve hakim kararına gerek olmaksızın asli cezaya eklenen ceza olduğu, mütemmim cezaların ise, hakimin hükmünde ayrıca gösterilmesinin zorunlu bulunduğu, diğer bir kısım yazarca ise; yukarıdaki tanımların tam aksine olarak, asıl cezaya eklenen ve infazı hükmedilmesine bağlı olan cezanın fer'i, hükme gerek kalmaksızın, mahkumiyetin yasal sonucu olarak, kendiliğinden mahkumiyete eklenen cezaların ise mütemmim ceza1ar olduğu belirtilmiştir.
Yargısal kararlarda da, memuriyetten yoksunluk, kamu hizmetlerinden yasaklılık, belirli bir meslek ve sanatın tatili veya yasal kısıtlılığı gerektiren diğer hallerde, başka bir anlatımla 765 Sayılı Yasanın 20, 25, 31, 33, 34 ve 35. maddelerinin uygulanma koşullarını gösteren kararlarda, kavram birliği bulunmamakla birlikte ek ceza, mütemmim ceza ve fer'i ceza terimlerine yer verilmiştir.
765 Sayılı Yasanın11 ve 25. maddelerinde düzenlenmiş bulunan ve kabahatlere özgü bir ceza olan Muayyen bir meslek ve sanatın tatili, kesinleşen cezanın siyasi bir hizmete seçilmeye veya memuriyete engel olduğu takdirde, seçilmişliğin veya memuriyetin ortadan kalkacağına ilişkin 34. madde hükmü ile, yine resmi sıfat ya da yapılması için dairesinden ruhsatname veya şehadetname verilmesine bağlı olan meslek ve sanatın kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlarda kamu hizmetlerinden yasaklanma koşullarını düzenleyen 35. madde hükmünün uygulanma koşullarının belirlenmesinin uyuşmazlığın çözümüne herhangi bir katkısı bulunmayacağından, konuyla ilgili olarak 765 Sayılı Yasanın20, 31 ve 33. maddelerinin uygulanma koşulları ile sonuçlarının irdelenmesinde yarar bulunmaktadır.
765 sayılı TCY'nın20. maddesinde, geçici ve sürekli kamu hizmetlerinden yasaklılık cezasının kapsamı 6 bent halinde gösterilip, geçici yasaklığının süresinin 3 aydan 3 yıla kadar olduğu belirtilmiştir.
3679 Sayılı Yasa ile 765 Sayılı Yasanın 20. maddesinde yapılan değişikliğin aynı yasanın 31. maddesindeki üç yıldan beş yıla kadar ağır hapis cezasına mahkumiyet halinde ceza süresi kadar kamu hizmetlerinden mahrumiyet cezasının süresini değiştirip değiştirmediği hususu 30.06.1995 gün ve 1/1 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı'na konu olmuş, anılan İçtihadı Birleştirme Kararı'nda;
Özgürlüğe ve mal varlığına yönelik olmayan ancak medeni ehliyeti kaldıran nitelikte yani kişinin vatandaşlık haklarının bir kısmını kullanabilmesini veya bu haklara sahip olmasını etkileyen bir ceza olan kamu hizmetlerinden yasaklılık TCY'nın11. maddesinde cürümlere mahsus ceza olarak öngörülmüştür.
Kamu hizmetlerinden yasaklılık cezası, özgürlüğü bağlayıcı ceza ile birlikte hükmolunan tamamlayıcı ceza (md. 20) ya da ceza hükümlülüğünün sonucu olan ekfer'i ceza (md. 31) niteliğindedir. Bu ceza süreli (geçici) veya sürekli (ömür boyu) olsa da aynı tür cezadır. Yani Ceza Yasası'nın 20. ve 31. maddelerinde yer alan kamu hizmetlerinden yasaklılık cezası tek ve aynı kavramdır.
Ceza Yasası'nın 20, maddesinde yapılan değişiklik sonucu 31. maddede yer alan yasaklama cezasının üst sının da üç seneye indirilmiş olup, bu cezanın da mahkeme kararlarında mutlaka gösterilmesi gerekir şeklinde açıklamalara yer verilmiştir.
Beş yıldan fazla ağır hapis cezasına mahkumiyet halinde, 4721 sayılı Türk Medeni Yasası'nın 471. maddesi hükmü de dikkate alınmak suretiyle, hapis hali sona erinceye kadar yasal kısıtlılığı gerektiren 765 sayılı TCY'nın 33/1. maddesinin uygulanma koşullarını gösteren 04.12.1929 gün ve 33-18 sayılı içtihadı Birleştirme Kararı'nda, yasal kısıtlılığın hükümlülüğün doğal sonucu olması nedeniyle, hükümde ayrıca açıklanmasına ve gösterilmesine gerek bulunmadığı belirtilmiştir.
Bu açıklamalar ışığında 765 Sayılı Yasanın 20, 31 ve 33. maddelerinin uygulanma koşullarını şu şekilde özetlemek mümkündür:
Anılan yasanın 20. maddesinde yer alan ve cürümlere mahsus tamamlayıcı bir ceza niteliğindeki kamu hizmetlerinden yasaklılık cezasının, hangi hallerde uygulanacağı maddede 6 bent halinde sınırlı bir şekilde sayılmış ve aynı madde uyarınca bu cezanın sürekli ya da yasada belirtildiği hallerde 3 aydan 3 yıla kadar olmak üzere süreli olması hükme bağlanmıştır.
TCY'nın 31. maddesinde düzenlenen, 30.06.1995 gün ve 1/1 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı'nda da fer'i ceza olduğu vurgulanan, kamu hizmetlerinden yasaklanma cezası, 5 yıldan fazla ağır hapis cezasına mahkumiyet halinde, bu mahkumiyetin doğal sonucu olarak sürekli, 3 yıldan 5 yıla kadar ağır hapse mahkumiyet halinde ise, ceza süresince, ancak üç yılı geçmemek üzere kamu hizmetlerinden yoksunluğu gerektirmektedir.
765 sayılı TCY'nın 33. maddesi uyarınca 5 seneden fazla ağır hapse mahkumiyet halinde hükümlü, mahkumiyetin doğal sonucu olarak hapis hali sona erinceye kadar yasal kısıtlılık altında bulundurulacağından, bu kısıtlılığın hükümde ayrıca açıklanmasına ve gösterilmesine de gerek bulunmamaktadır.
765 sayılı TCY'sındaki 20, 31 ve 33. maddelerinin uygulanması koşulları bu şekilde belirtildikten sonra, 5237 sayılı TCY'nın yaptırım sisteminin değerlendirilmesi gerekmektedir.
1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe giren 5237 Sayılı Yasada cürüm-kabahat, asli-fer'i ceza ayrımı kaldırılarak, yaptırım olarak cezalar ve güvenlik tedbirlerine yer verilmiştir.
5237 sayılı TCY'nın Birinci Kitap, Üçüncü Kısım, Birinci Bölüm, 45 ila 60. maddelerinde; suç karşılığı olarak uygulanabilecek yaptırımlar, ceza ve güvenlik tedbirleri olarak belirlenmiş, bir kısım kabahatlerin Ceza Kanunu'ndan çıkarılması, bir kısım kabahatlerin de suç olarak düzenlenmesi nedeniyle, ağır ve hafif hapis ile ağır ve hafif para cezası ayrımı kaldırılarak, ceza olarak sadece hapis ve adli para cezası öngörülmüş, hapis cezası da süresi ve infaz koşulları dikkate alınmak suretiyle, ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve süreli hapis cezası şeklinde üçlü bir ayrıma tabi tutulmuş, ayrıca süreli hapis cezası da kısa ve uzun süreli olmak üzere ikili bir ayrıma tabi tutularak kısa süreli hapis cezası yerine uygulanabilecek seçenek yaptırımlara yer verilmiştir.
5237 sayılı TCY'nın 2. maddesinde güvenlik tedbirleri yönünden de yasallık ilkesinin geçerli olduğu vurgulandıktan sonra, Birinci Kitap, Üçüncü Kısım, İkinci Bölüm de, Güvenlik Tedbirleri düzenlenmiş, yasanın 53. maddede Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, 54. maddede Eşya müsaderesi, 55. maddede Kazanç müsaderesi, 56. maddede Çocuklara özgü güvenlik tedbirleri, 57. maddede Akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirleri, 59. maddede Sınır dışı edilme ve 60. maddede Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirleri, ile ilgili düzenlemelere yer verilmiştir. Kuşkusuz güvenlik tedbirleri anılan maddelerde sayılanlarla da sınırlı olmayıp, özel yasalarda da yasallık ilkesine uyulmak koşuluyla farklı güvenlik tedbirlerine yer verilmesi olanaklıdır.
5237 Sayılı Yasanın53. maddesinde;
(1) Kişi, kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkumiyetin kanuni sonucu olarak;
a) Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden, bu kapsamda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğinden ve Devlet, il, belediye, köy veya bunların denetim ve gözetimi altında bulunan kurum ve kuruluşlarca verilen, atamaya veya seçime tabi bütün memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmekten,
b) Seçme ve seçilme ehliyetinden ve diğer siyasi hakları kullanmaktan,
c) Velayet hakkından; vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan,
d) Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmaktan,
e) Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı, kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak İcra etmekten, yoksun bırakılır.
(2) Kişi, işlemiş bulunduğu suç dolayısıyla mahkum olduğu hapis cezasının infazı tamanı1amncaya kadar bu hakları kullanamaz.
(3) Mahkum olduğu hapis cezası ertelenen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri açısından yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanmaz. Mahkum olduğu hapis cezası ertelenen hükümlü hakkında birinci fıkranın (e) bendinde söz konusu edilen hak yoksunluğunun uygulanmamasına karar verilebilir.
(4) Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında birinci fıkra hükmü uygulanmaz.
(5) Birinci fıkrada sayılan hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlar dolayısıyla hapis cezasına mahkumiyet halinde, ayrıca, cezanın infazından sonra işlemek üzere, hükmolunan cezanın yansından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Bu hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlar dolayısıyla sadece adli para cezasına mahkumiyet halinde, hükümde belirtilen gün sayısının yansından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Hükmün kesinleşmesiyle İcraya konan yasaklama ile ilgili süre, adli para cezasının tamamen infazından itibaren işlemeye başlar.
(6) Belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkumiyet halinde, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere, bu meslek veya sanatın İcrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir. Yasaklama ve geri alma hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer ve süre, cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar şeklindeki hüküm ile, 765 Sayılı Yasanın 20, 25, 31, 33, 34 ve 35. maddelerinde yer alan hak mahrumiyetleri ve kısıtlılıklar tek bir madde altında toplanmıştır.
Anılan madde ile getirilen sistem ve uygulama koşulları madde gerekçesinde; işlediği suç dolayısıyla toplumda kişiye karşı duyulan güven sarsılmaktadır. Bu nedenle, suçlu kişi özellikle güven ilişkisinin varlığını gerekli kılan belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılmaktadır. Madde metninde, işlediği suç dolayısıyla kişinin hangi hakları kullanmaktan yoksun bırakılacağı belirlenmiştir.
Ancak, bu hak yoksunluğu süresiz değildir. Cezalandırılmakla güdülen asıl amaç, işlediği suçtan dolayı kişinin etkin pişmanlık duymasını sağlayıp tekrar topluma kazandırılması olduğuna göre, suça bağlı hak yoksunluklarının da belli bir süreyle sınırlandırılması gerekmiştir. Bu nedenle, madde metninde söz konusu hak yoksunluklarının mahkum olunan cezanın infazı tamamlanıncaya kadar devam etmesi öngörülmüştür. Böylece, kişi mahkum olduğu cezanın infazının gereklerine uygun davranarak bunun tamamlanmasıyla kendisinin tekrar güven duyulan bir kişi olduğu konusunda topluma da bir mesaj vermektedir. Bu bakımdan hak yoksunluklarının en geç cezanın infazının tamamlanması aşamasına kadar devam etmesi, suç ve ceza politikasıyla güdülen amaçlara daha uygun düşmektedir.
Bu sistemde süresiz bir hak yoksunluğu söz konusu olmadığı için, yasaklanmış hakların geri verilmesinden artık söz edilemeyecektir.
Maddenin üçüncü fıkrasında mahkum olduğu hapis cezası ertelenen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkilerini kullanabileceği belirtilmiştir. Ayrıca, dördüncü fıkrada, kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında mahkum oldukları cezaya bağlı herhangi bir hak yoksunluğunun doğmadığı hüküm altına alınmıştır.
Maddenin beşinci fıkrasında, belli bir hak ve yetkinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen kasıtlı suçlar dolayısıyla mahkumiyet halinde, mahkum olunan cezanın infazından sonra da etkili olmak üzere bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına ayrıca hükmedilmesi öngörülmüştür. Bu durumda mahkemenin belli bir hak ve yetkiyle ilgili olarak vereceği yasaklama kararı bir güvenlik tedbiri niteliği taşımaktadır.
Altıncı fıkrada, belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğü ne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkumiyet halinde, yine güvenlik tedbiri olarak, belli bir süre için bu meslek veya sanatın İcrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebileceği öngörülmüştür şeklinde açıklanmıştır.
Görüldüğü gibi 765 Sayılı Yasanın 20, 25, 31, 33, 34 ve 35. maddelerinde düzenlenen hak mahrumiyetleri Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma başlığı altında yeni sistemde güvenlik tedbiri olarak düzenlenmiş olup, esasen güvenlik tedbiri olarak adlandırılan ve mahkumiyetin yasal sonucu olan bu hak mahrumiyetleri, bu niteliğiyle ek-fer'i ceza niteliğini taşımaktadır. Maddenin 1. fıkrasında beş bent halinde düzenlenen bu yoksunluklar, mahkumiyetin doğal sonucu olduğundan, kararda gösterilmemiş olsa bile hükümlü açısından kazanılmış hakka konu olamazlar. I. fıkrada belirtilen hak yoksunlukları esasen 765 sayılı TCY'nın 20. maddesinde düzenlenen hak yoksunlukları ile paralellik arz etmekte ise de, 5237 sayılı TCY'nda hak yoksunlukları kural olarak hapis cezasının infazı ile sınırlandırılmış, infaz tamamlanmakla, herhangi bir yargı kararına gerek olmaksızın, bu hak yoksunluklarının kendiliğinden ortadan kalkacağı öngörülmüş, bu nedenle yeni sistemde memnu hakların iadesi müessesesine yer verilmemiştir. Kural hak yoksunluklarının infazın tamamlanmasıyla sona ermesi ise de, aynı maddenin 5. fıkrasındaki düzenleme uyarınca 1. fıkrada sayılan hak ve yetkilerin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlarda, infazın sona ermesinden sonra da, kararda ayrıca hükmedilmesi koşuluyla, hak yoksunluğunun bir süre daha devam etmesi sağlanmıştır. Yine maddenin 3. fıkrası uyarınca mahkum olduğu hapis cezası ertelenen veya koşullu salıverilen hükümlü hakkında 1. fıkranın (c) bendinde yer alan kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkilerinin kullanılmasına ilişkin yasaklama hükmü uygulanamayacak, ayrıca cezası ertelenen hükümlü hakkında,1. fıkranın (e) bendindeki hak yoksunluğunun uygulanmamasına da karar verilebilecek, ancak kısa süreli hapis cezası ertelenenler ile suçu işlediği sırada 18 yaşını doldurmamış kişiler hakkında, I. fıkradaki hak yoksunluğuna hiçbir şekilde karar verilemeyecektir.
Bu şekilde her iki yasadaki hak yoksunlukları açıklandıktan sonra, ceza kanunlarının zaman bakımından uygulanması ve lehe yasanın saptanmasında dikkate alınacak hususların da belirtilmesinde zorunluluk bulunmaktadır.
Ceza kanunlarının zaman bakımından uygulanmasına ilişkin kurallar, yürürlükten kalkmış bulunan 765 sayılı Türk Ceza Yasası'nın 2. maddesinde;
İşlendiği zamanın kanununa göre cürüm ve kabahat sayılmayan fiilden dolayı kimseye ceza verilemez. İşlendikten sonra yapılan kanuna göre cürüm veya kabahat sayılmayan bir fiilden dolayı da kimse cezalandırılamaz. Eğer böyle bir ceza hükmolunmuşsa icrası ve kanuni neticeleri kendiliğinden ortadan kalkar.
Bir cürüm veya kabahatin işlendiği zamanın kanunu ile sonradan neşrolunan kanunun hükümleri birbirinden farklı ise failin lehinde olan kanun tatbik ve infaz olunur şeklinde;
1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe girmiş bulunan 5237 sayılı Türk Ceza Yasası'nın Zaman bakımından uygulama başlıklı 7. maddesinde ise;
(1) İşlendiği zaman yürürlükte bulunan kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz. İşlendikten sonra yürürlüğe giren kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı da kimse cezalandırılamaz ve hakkında güvenlik tedbiri uygulanamaz. Böyle bir ceza veya güvenlik tedbiri hükmolunmuşsa infazı ve kanuni neticeleri kendiliğinden kalkar.
(2) Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklı ise, failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur.
(3) Hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç; infaz rejimine ilişkin hükümler derhal uygulanır.
(4) Geçici veya süreli kanunların, yürürlükte bulundukları süre içinde işlenmiş olan suçlar hakkında uygulanmasına devam edilir.
Biçiminde, yürürlükten kaldırılan 765 sayılı TCY'nın 2. maddesine benzer şekilde düzenlenmiştir.
Görüldüğü gibi, her iki maddede de; Ceza Hukuku'nun en önemli ilkesi olan, Ceza Hukuku kurallarının yürürlüğe girdikleri andan itibaren işlenen suçlara uygulanacağına ilişkin, ileriye etkili olma prensibi ile bu ilkenin istisnasını oluşturan, failin lehine olan yasanın geçmişe etkili olması, geçmişe etkili uygulama veya geçmişe yürürlük ilkesine yer verilmiştir.
Bu ilke uyarınca, suçtan sonra yürürlüğe giren ve fail lehine hükümler içeren yasa, hükümde ve infaz aşamasında dikkate alınmalıdır.
Gerek öğretide, gerekse yargısal kararlarda;
Hapis cezasını öngören yasanın, adli para cezası kabul eden yasaya göre,
Aynı nev'i ceza içeren yasalardan;
Yukarı sınırları aynı, aşağı sının fazla olanın, aşağı sının az olan yasaya göre, Aşağı sınırları aynı, yukarı sının fazla olanın, üst sının az olana göre,
Alt ve üst sınırlarının farklı olması halinde, üst sının fazla olanın, az olana göre, Aleyhe olduğu,
Yine, şikayete tabi olan suçu, kamu adına koyuşturulması gereken suç haline getiren yasanın aleyhe, kamu adına kovuşturulan suçu, şikayete tabi suç haline getiren yasanın lehe, aynı cezaya ilave olarak güvenlik önlemi kabul eden yasanın aleyhe olduğu belirtilmiş ise de, bu kuralların her somut olayda, mutlak olarak aynı sonucu doğuracağının kabulü olanaksızdır. Ancak bazı somut durumlarda yetersiz de olsa bu ölçütler, yasalarda kısmi değişikliklerin yapıldığı dönemlerde benimsenilmesi gereken temel ilkeleri göstermesi bakımından önemlidir.
Lehe yasanın tespiti açısından bu ölçütlere yeni kriterler eklenmesi yönündeki görüş ve uygulamalar, öğreti ve yargısal kararlara da konu olmuş, değişen ceza mevzuatı karşısında dahi halen geçerliliğini koruyan 23.02.1938 gün ve 23/9 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı'nda, Suçun işlendiği zamanın yasası ile sonradan yürürlüğe giren yasa hükümlerinin farklı olması halinde, her iki yasanın birbirine karıştırılmadan, ayrı ayrı somut olaya uygulanıp, her iki yasaya göre hükmedilecek cezalar belirlendikten sonra, sonucuna göre lehte olanı uygulanmalı şeklinde, lehe yasanın tespitinde başvurulacak yöntem ana hatlarıyla belirtilmiştir.
Öğretide de anılan İçtihadı Birleştirme Kararı'ndaki ilkeler benimsenerek, uygulanma olanağı bulunan türlü yasaların leh ve aleyhteki hükümleri ile birlikte ayrı ayrı ele alınarak somut olaya göre sonuçlarının karşılaştırılması gerekeceği ve sonunda fail bakımından daha lehe sonuç veren yasanın belirlenip son hükmün buna göre verileceği görüşleri ileri sürülmüştür (Ord. Prof. Dr. S. DÖNMEZER - Prof. Dr. S. ERMAN, Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, C. I, 11. Bası, sh. 167 vd.; Ord. Prof. Dr. S. DÖNMEZER, Genel Ceza Hukuku Dersleri, sh. 64 vd.; Prof. Dr. M.E. ARTUK Doç. Dr. A. GÖKÇEN - Arş. Gör. A.e. YENIDÜNYA, Ceza Hukuku Genel Hükümler, e. i, sh. 221 vd.).
1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe giren, 5252 sayılı Türk Ceza Yasası'nın Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Yasa'nın;
Lehe olan hükümlerin uygulanmasında usul başlıklı 9. maddesinde;
(1) 1 Haziran 2005 tarihinden önce kesinleşmiş hükümlerle ilgili olarak, Türk Ceza Kanunu'nun lehe olan hükümlerinin derhal uygulanabileceği hallerde, duruşma yapılmaksızın da karar verilebilir.
(2) Birinci fıkra hükmü, 1 Haziran 2005 tarihinden önce verilip de Yargıtay tarafından lehe olan hükümlerin uygulanması hususunda değerlendirme yapılması gerektiği gerekçesiyle bozularak mahkemesine gönderilen hükümler hakkında da uygulanır.
(3) Lehe olan hüküm, önceki ve sonraki kanunların ilgili bütün hükümleri olaya uygulanarak, ortaya çıkan sonuçların birbirleriyle karşılaştırılması suretiyle belirlenir.
(4) Kesin hükümle sonuçlanmış olan davalarda, sonradan yürürlüğe giren bir kanunla ilgili olarak lehe hükmün belirlenmesi ve uygulanması amacıyla yapılan yargılama bakımından dava zamanaşımına ilişkin hükümler uygulanmaz.
Hükmüne yer verilmiş olup, anılan maddenin 3. fıkrasındaki;
Lehe olan hüküm, önceki ve sonraki kanunların ilgili bütün hükümleri olaya uygulanarak, ortaya çıkan sonuçların birbirleriyle karşılaştırılması suretiyle belirlenir hükmü uyarınca, kesin yargı haline gelmiş bir hükümde değişiklik yargılaması yapılması, önceki hükümde sabit kabul edilen olaya her iki yasanın ilgili tüm hükümleri birbirine karıştırılmaksızın uygulanmak suretiyle ayrı ayrı sonuçların belirlenmesini ve bunların karşılaştırılmasını gerekli kılmaktadır. Lehe yasanın saptanması için, maddi olaya eski yasalar ile yeni yasa yekdiğerinin hiçbir hükmü karıştırılmadan bir bütün halinde uygulanacak ve uygulama sonucunda ortaya çıkan sonuçlar birbirleriyle karşılaştırılacaktır. Ancak bu karşılaştırmada, hükmün tesisi aşamasında uygulanması gereken normlarla, hükmün infazına ilişkin normlar birlikte değil, ayrı ayrı değerlendirmeye tabi tutulacaktır. Bu değerlendirmede hüküm tesisi aşamasında uygulanması gereken düzenlemelerin aynı yasa kapsamında bulunup bulunmadığına bakılmaksızın, sadece bir yasa değil, bir müesseseyle ilgili düzenlemelerin yer aldığı yasalar birlikte değerlendirilecektir.
Görüldüğü gibi; kesin yargı haline gelmiş bir hükümde sonradan yürürlüğe giren ve lehte hükümler içeren yasaya dayalı bulunan değişiklik yargılaması, her iki yasanın ilgili tüm hükümleri, önceki hükümde sabit kabul edilen olaya uygulanmak suretiyle belirlenmeli, bu belirleme herhangi bir inceleme, araştırma, kanıt tartışması ve takdir hakkının kullanılmasının gerekmediği;
Eylemin suç olmaktan çıkarılması,
Ceza sorumluluğunun kaldırılması,
Önceki hükümle belirlenen cezanın bir değerlendirme ve takdir gerektirmemesi gibi hallerde,
Evrak üzerinde;
Sonraki yasa ile;
Suçun unsurlarının veya özel hallerinin değiştirilmiş olması,
Cezanın tayininde 5237 sayılı TCY'nın 61 'inci maddesi gözetilerek cezanın tayin ve takdirinin gerekmesi,
Önceki hükümde cezanın asgari haddin üzerinde tayini nedeniyle bu olguların
5237 Sayılı Yaslının 61. maddesi uyarınca tartışılmasının gerekmesi,
Artırım ve indirim oranlarının belirlenmesinin takdiri gerektirmesi,
Seçimlik cezalardan birinin tercihinin söz konusu olması,
Seçenek yaptırımların ya da cezaıı'n kişiselleştirilmesini gerektiren hallerin değerlendirilmesinin gerekmesi,
Durumlarında ise duruşma açılarak değerlendirme yapılmasını zorunlu kılmaktadır.
Değerlendirme yapılırken hükmün gerekçe bölümünde yukarıda belirtilen ilkelere uygun olarak, her iki yasaya göre uygulama ve sonuçları gerekçeleriyle birlikte belirtilmeli, lehe yasanın hangisi olduğu saptandıktan sonra, hüküm fıkrasında; lehe olduğu kabul edilen yasa ilgili tüm hükümleriyle birlikte olaya uygulanmak suretiyle hüküm tesis edilmelidir.
Ancak duruşma açılarak yargılama yapılsa da, bu yargılamanın sonraki yasanın lehe hükümlerinin saptanması ve uygulanma koşullarının bulunup bulunmadığının belirlenmesi ile sınırlı ve kendine özgü bir yargılama olduğu unutulmamalı, lehe yasanın tespiti amacıyla yapılan yargılamada, mahkemelerce önceki karar dışına çıkılmamalı, kesinleşen karardaki suça uygulanması olanağı bulunan 5237 Sayılı Yasa hükümlerinin tamamının uygulanması suretiyle bulunacak cezaların karşılaştırılıp, lehe yasanın saptanması ile yetinilmelidir.
Bu kapsamda 5237 sayılı TCY'nın 7. maddesinin 3. fıkrasındaki; Hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç; infaz rejimine ilişkin hükümler derhal uygulanır hükmümün de, yukarıda belirtilen ilkelere bir istisna getirip getirmediğinin değerlendirilmesinde zorunluluk bulunmaktadır. Anılan fıkra ilk düzenlenişinde; Güvenlik tedbirleri hakkında, infaz rejimi yönünden hüküm zamanında yürürlükte bulunan kanun uygulanır şeklinde iken, 29.06.2005 gün ve 5377 Sayılı Yasanın 2. maddesi ile yukarıdaki şekilde değiştirilmiş, değişikliğin amacı ise gerekçesinde; Yeni Türk Ceza Kanunu'nun benimsediği yaptırım sisteminde amaç, hükümlüyü ıslah ederek yeniden topluma kazandırmak, hükümlünün toplum açısından oluşturduğu tehlikeyi azaltmak olduğuna göre, aralarında bir ayırım yapmaksızın, ceza ve güvenlik tedbirlerinin infazı bakımından derhal uygulama kuralı benimsenmiştir. Bu kuralı açık bir şekilde ifade edebilmek için, kanunun 7'nci maddesinin üçüncü fıkrasında değişiklik yapılması gereği hasıl olmuştur. Ancak, bu düzenlemede hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrüre ilişkin hükümler bakımından bu kuraldan ayrılınmıştır. Kanunun sisteminde bir ceza infaz rejimi olarak kabul edilen hapis cezasının ertelenmesi ile koşullu salıverilme ve mükerrirlere özgü infaz rejimi bakımından, birinci ve ikinci fıkralardaki zaman bakımından uygulama kuralları uygulanacaktır şeklinde belirtilmiştir.
Görüldüğü üzere; ilk düzenlemede, güvenlik tedbirleri hakkında, infaz rejimi yönünden hüküm zamanında yürürlükte bulunan kanunun uygulanacağına ilişkin düzenleme, infaz rejimi yönünden derhal uygulama ilkesine aylan olarak, ileride yapılacak değişikliklerin uygulanmasını engelleyecek ve sadece güvenlik tedbirlerinin infaz rejimi ile sınırlı bir şekilde iken, sonraki düzenleme ile bu kural, güvenlik tedbirlerinin infaz rejimine, cezaların infaz rejimi de eklenmek ve derhal uygulama ilkesi benimsenmek suretiyle genişletilmiştir. Ancak burada dikkate alınması gereken husus, bu kuralın ceza veya güvenlik tedbirinin kendisi ile ilgili olmayıp, infaz rejimi ile sınırlı olduğudur. Zira gerek cezalar, gerekse güvenlik tedbirleri yönünde 7. maddenin 1 ve 2. fıkralarında yer alan kurallar geçerli olup, 3. fıkra sadece infaz rejimi ile sınırlıdır. Yine anılan fıkrada, hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrür yeni ceza sisteminde, bir infaz rejimi kurumu olarak düzenlendiğinden, doğabilecek adaletsizlikleri gidermek açısından, bu üç kurum yönünden derhal uygulama ilkesine istisna getirilmiş, maddenin ilk 2 fıkrasındaki temel kuralların bunlar yönünden geçerliliği benimsenmiş, dolayısıyla lehte olanın uygulanabilmesi olanaklı sayılmıştır.
5252 sayılı Türk Ceza Yasası'nın Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Yasanın 6. maddesi ile ilgili düzenlemeye gelince, anılan madde başlangıçta tek bir fıkra halinde; Özel ceza kanunları ile ceza içeren kanunlarda öngörülen ağır hapis cezalan, hapis cezasına dönüştürülmüştür şeklinde iken, 11.05.2005 gün ve 5349 Sayılı Yasanın 2. maddesi ile; (1) Kanunlarda öngörülen ağır hapis cezalan, hapis cezasına dönüştürülmüştür.
(2) 1 Haziran 2005 tarihinden önce işlenmiş olan suçlarla ilgili olarak 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 13 ve 15'inci maddelerinin uygulanması zarureti bulunan hallerde;
a) Ağır hapis iken, birinci fıkra uyarınca hapse dönüştürülen cezalar, kanunlarında aksine bir hüküm yoksa alt sınır bir yıl, üst sınır yirmi dört yıl olarak,
b) Hapis cezalarında kanunlarında aksine bir hüküm yoksa alt sınır yedi gün, üst sınır beş yıl olarak, uygulanır şeklinde yeniden düzenlenmiştir.
Görüldüğü gibi başlangıçtaki hüküm, sadece özel ceza kanunları ile ceza içeren kanunlardaki ağır hapis cezasının dönüştürülmesi ile sınırlı iken, sonradan yapılan düzenlemeyle tüm yasaları kapsar hale gelmiştir. 5252 Sayılı Yasanın 12. maddesi ile 765 sayılı Türk Ceza Yasası'nın tüm ek ve değişiklikleri ile yürürlükten kaldıran yasa koyucu, yürürlükten kaldırdığı bir yasadaki yaptırım sisteminin değiştirilmesini başlangıçta gereksiz görmüş, ancak, bu hükmün 765 Sayılı Yasadaki ağır hapis cezalarını kapsayıp kapsamadığı, kapsadığı kabul edildiği takdirde, 5237 Sayılı Yasanın 49. maddesi uyarınca kanunlarda aksi belirtilmeyen hallerde, ağır hapis cezalarının üst sınırını 20 yıla indirip indirmediği, yine yeni sistemde cezaların içtimaı sistemine yer verilmemiş olmakla birlikte, 765 Sayılı Yasanın lehe yasa olması nedeniyle uygulandığı hallerde, 77. maddede ağır hapis için öngörülen üst sınırı, hapis cezasının sınırına indirip indirmediği yönünde bir kısım duraksamaların doğması üzerine, yasa koyucu 5349 Sayılı Yasa ile yaptığı değişiklikle, amacının 765 Sayılı Yasalardaki yaptırım sistemini dışlamak olmadığını, ancak ağır hapisten dönüştürülen hapis cezasının, anılan yasanın 15. maddesinde belirtilen hapis cezası türünden farklılık arzettiğini, bunun aynı yasanın 13. maddesindeki sınırlama ve sonuçlara tabi olduğunu açıkça ortaya koymuş bulunduğundan, ağır hapis cezası gerektirmekte iken anılan hüküm uyarınca yaptırımı hapis cezasına dönüştürülen eylemler yönünden 765 Sayılı Yasanın 31 ve 33. maddelerinin uygulanma olanağı kalmadığını ileri sürmek yasa koyucunun iradesiyle bağdaşmamaktadır.
Diğer yönden, ağır hapis cezalarını içeren tüm hükümlerdeki yaptırımların hapis cezasına bu kapsamda 31 ve 33. maddelerdeki ağır hapsinde hapse dönüştürüldüğünün kabulü, bütün hürriyeti bağlayıcı cezalarda 31 ve 33. maddelerinin uygulanması sonucu doğurur şeklindeki bir görüşte de isabet yoktur. Zira bu düzenlemenin, sadece yaptırımı, ağır hapis cezası iken 5252 Sayılı Yasanın 6. maddesi uyarınca hapis cezasına dönüşen suçlarla sınırlı olduğu ve ceza yasalarının aleyhe hükümlerinin geçmişe yürürlü olamayacağına ilişkin evrensel hukuk ilkesi nazara alındığında sair türden hapis cezalarına uygulanmasına yasal-olanak bulunmadığı tartışılmaz açıklıkla ortadadır.
Kuşkusuz yeni sistemde, süresiz hak mahrumiyetlerine yer verilmemesi bu hallerde, gerekli bulunan yasak hakların iadesi kurumunun da yeni sistemde yer almaması sonucunu doğurmuş ve bu nedenle 765 Sayılı Yasanın 31 ve 33. maddelerinin uygulanmasının yeni mevzuat yönünden memnu hakların iadesi evresinde sorun yaratma olasılığı, çözüm bekleyen bir sorun olarak ortaya çıkmakta ise de yargının yasaların kendisine verdiği hak ve yetkiler çerçevesinde hareket etme sorumluluğu vardır. Yasa koyucunun açık, net ve duraksatmaz biçimde ortaya koyduğu karma uygulama yasağı"nı, memnu hakların iadesinde çıkabilecek olası sorunları giderebilmek gailesiyle aşamaz ve yasa koyucunun yerine geçemez. 765 Sayılı Yasanın asli ceza sistemini 5237 Sayılı Yasanın güvenlik tedbiri hükmüyle birlikte karma yöntemle uygulamak yeni bir yasa düzenlemek olacaktır ki yargıcın böyle bir yönteme girişmek hak ve yetkisi bulunmamaktadır.
Bu açıklamalar ışığında somut olay değerlendirildiğinde;
Devletin hakimiyeti altında bulunan topraklardan bir kısmını Devlet idaresinden ayırmaya matuf fiil işlemek suçundan hükümlüler ED., E ve H'nin 765 sayılı TCY'nın 125 ve 59. maddeleri uyarınca müebbet ağır hapis cezası ile cezalandırılmasına, 31. madde uyarınca sürekli olarak kamu hizmetlerinden yasaklanmasını, 33. madde hükmü gereğince ceza süresince yasal kısıtlılık altında bulundurulmasına ilişkin İstanbul 4 Nolu Devlet Güvenlik Mahkemesi'nce verilen 18.11.1998 gün ve 375366 sayılı hüküm, özel dairece onanmak suretiyle kesinleşmiş, hükümlüler hakkında 5237 Sayılı Yasa hükümleri uyarınca uyarlama yapılmasının istenilmesi üzerine; İstanbul 12. Ağır Ceza Mahkemesi'nce duruşma yapılmaksızın 23.06.2005 gün ve 375-366 sayılı ek karar ile yeni yasal düzenlemenin hükümlü lehinde olmadığından bahisle cezasında değişiklik yapılmasına yer olmadığına karar verilmiştir. Ancak, 5252 Sayılı Yasanın 6/1. maddesi gereğince müebbet ağır hapsin, müebbet hapse dönüştürülmesine karar verilmesi gerektiğinin nazara alınmaması yasaya aykırıdır.
Öte yandan, özel dairece, 5252 Sayılı Yasanın 9/3. maddesine aykırı olarak, 5237 sayılı TCY'nın suç ve yaptırımlara ilişkin hükümleri karşılaştırılarak lehe yasanın tespiti ve daha sonra da tedbir, erteleme ve hapis cezasının yasal sonucu olarak belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılmaya ilişkin hükümleri düzenleyen 647 Sayılı Yasa ile 765 Sayılı Yasanın konuya ilişkin hükümleri ile 5237 Sayılı Yasanın infaza ilişkin 5060. maddeleri karşılaştırılmak suretiyle, bu konudaki lehe hükmün belirlenmesi ve hükümlü hakkında tayin olunan hürriyeti bağlayıcı cezanın kanuni sonucu olarak 5237 sayılı TCY'nın 53. maddesinin uygulanmasında zorunluluk bulunması gerektiğine ilişkin bozması isabetli değildir.
Bu nedenlerle Yargıtay C.Başsavcılığı itirazının kabulü ile, Yargıtay 9. Ceza Dairesi'nin 30.01.2006 gün ve 7140-211 sayılı bozma kararının kaldırılmasına ve yerel mahkemenin 23.06.2005 gün ve 375-366 sayılı ek kararının bozulmasına, ancak bu aykırılık konusunda halen yürürlükte olan 1412 sayılı CYUY'nın 322. maddesinin verdiği yetkiye dayanılarak karar verilmesi olanaklı bulunduğundan ek karardaki ve önceki hükümdeki müebbet ağır hapis cezasının 5252 Sayılı Yasanın 6. maddesi uyarınca müebbet hapis cezasına dönüştürülmek ve önceki hükümdeki sair hususların aynen bırakılması suretiyle düzeltilerek onanmasına karar verilmelidir.
Çoğunluk görüşüne katılmayan kurul üyelerinden; E.Ü. ve Ş.T.;
Konuya ilişkin üç görüş mevcuttur: 1- Blok uygulama yapılır, 765 Sayılı Yasaya göre hükmolunan sonuç ceza sanık lehine ise, bu cezaya bağlı olarak 31 ve 33'üncü maddeler de uygulanır. 5237 Sayılı Yasaya göre hükmolunan cezanın lehe olması halinde ise buna bağlı olarak 5237 Sayılı Yasanın 53'üncü maddesi uygulanır.
2- Cezalar kendi aralarında, cezanın sonuçları kendi aralarında, cezanın bireyselleştirilmesi ise kendi aralarında karşılaştırılarak lehe yasa bulunur.
3- Geçiş döneminde her iki hüküm de uygulanmaz.
Bu üç görüşün de haklı yanları bulunmaktadır. Bir çırpıda kaldırılıp atılması mümkün değildir. Bu nedenle bu görüşlerden mahkemeleri, Yargıtay'ı rahatlatacak, benzer kurumlara da uygulanacak, sanık aleyhine sonuç doğurmayacak bir görüş benimsenmelidir.
765 Sayılı Yasaya göre asli ceza ve fer'i ceza olarak düzenlenen hak yoksunluğu 5237 Sayılı Yasada güvenlik tedbirleri içinde yer almıştır. 765 Sayılı Yasanın 11'inci maddesinde cürümlere ilişkin cezalar arasında muayyen bir meslek ve sanatın tatili cezası da bulunmaktadır. 102'nci maddenin 3'üncü bendinde ise kamu hizmetinden sürekli yasaklama cezasının zamanaşımı on sene, geçici yasaklamanın zamanaşımı beş sene olarak düzenlenmiştir. Özel yasalarda olduğu gibi TCK'nun 230 ve 240'ıncı maddelerinde memuriyetten yoksun bırakma cezası bulunmaktadır ve Ceza Genel Kurulu bu konuda çözüm getirmemiştir.
5237 Sayılı Yasanın 2'nci maddesinde ise; Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz. Kanunda yazılı cezalardan ve güvenlik tedbirlerinden başka bir ceza ve güvenlik tedbirine hükmolunamaz denilerek güvenlik tedbirlerinin bir ceza olmadığı kabul edilmiştir. Ayrıca 45 ve devamı maddelerinde de ceza olarak hapis ve adli para cezalan sayılmış ve cezalar arasında güvenlik tedbirleri sayılmamıştır.
Nitekim iki ay kadar önce yüksek kurul, 2005/140 Esas sayılı çek dosyasında, çek keşide etmekten yasaklamanın bir güvenlik tedbiri olduğunu, hüküm olup karara temyiz edilebilir vasfım verdiğini kabul etmiştir.
O halde cezalar, güvenlik tedbirine dönüştürülmüştür. Sanık lehine bir değişiklik olup olmayan bir ceza ile sanığın mahkumiyeti kanunilik ilkesine, Anayasa'nın 38, 765 Sayılı Yasanın 2, 5237 Sayılı Yasanın 7'nci maddelerine aykırıdır. Nasıl ki bugün idam cezasına hükmedilemiyorsa, kaldırılmış bulunan ve 5252 Sayılı Yasa ile bir başka cezaya dönüştürülmeyen fer'i ve asli cezaya da hükmolunamaz.
Blok uygulamadan bahsediliyor? Blok uygulama hangi aşamaya kadardır? Kesin bir sınırı var mıdır? Kırmızı çizgi neresidir? Yasalar ile belirlenmiş midir? Bu soruların da yanıtlanması gerekmektedir. Yasayı hazırlayanlardan Sn. İ.Ö., Gazi Şerhinde, infazın da dikkate alınması gerektiğine ilişkin görüşten Sn. A.Ş. ve Sn. K.K.'nin talebi üzerine vazgeçildiğini belirttikten sonra aynen şöyle demektedir. Bunun ortaya çıkardığı sonuca göre, tekrar ediyorum, bunun ortaya çıkardığı sonuca göre, lehe kanunun belirlenmesinde bir kanunun hüküm tesis edilinceye kadarki hükümleri kendi içinde bir bütün olarak somut olaya uygulamak gerekir. Buna karşılık, hüküm verdikten sonraki infaz aşamasında uygulanabilecek olan kanun hükümlerini ise lehe kanunun belirlenmesinde ayrıca değerlendirmek gerekecektir. Böylece çapraz uygulamanın yolu açık tutulmuştur görüldüğü üzere açıkça hükümden bahsedilmekte, hükmün sonuçlarından söz edilmemektedir. Çapraz uygulama açıkça kabul edilmiştir. Bu durumda infaz hükümleri blok uygulamada yer almamaktadır. Cezanın bireyselleştirilmesi yani paraya çevrilmesi ve ertelenmesi de bu uygulamanın dışındadır. Cezanın sonuçlarının da bu uygulama dışında olmasının hiçbir sakıncası yoktur. Aksine pek çok faydası bulunmaktadır. Örneğin;
a) 765 Sayılı Yasanın 31, 33'üncü maddelerinin bugün için infazı mümkün değildir. Çünkü infaza ilişkin bir hüküm bulunmamaktadır. Hâlbuki yeni TCK'nun 53/5'inci maddesi 5402 sayılı Denetimli Serbestlik ve Yardım Merkezleri ile Koruma Kurulları Kanunu'nun 14'üncü maddesine göre infaz edilecektir.
b) Ömür boyu hak yoksunluğunun infazının nasıl olacağı tereddütlüdür. Çünkü yeni yasada ömür boyu hak yoksunluğu kabul edilmemiştir. Bu nedenle de yasak hakların geri verilmesi, yeni sistemde yer almamaktadır. Bu durumda 31, 33'üncü maddelerin uygulanması halinde iyi halli olanların yasal haklarına kavuşmaları mümkün değildir. Kıyas yoluyla yasak hakların iadesi de mümkün değildir. Çünkü kıyas, yasada hüküm bulunmayan hallerde, yasada mevcut olan bir başka benzer hükmün uygulanmasıdır. Burada ise mevzuatta bir hüküm bulunmamaktadır. Yürürlükten kalkan, hukuk tarihinde yerini alan bir hüküm kıyasa esas alınamaz. Yürürlükten kalkan bir hükme dayanılması kıyas değil, zorlayarak çözüm aramaktır.
Öte yandan infaz aşamasında CMUK 402, CMK 98'inci maddelerine göre karar istenmesi de çözüm değildir. Çünkü mahkeme, Yargıtay'ca onanan ve kesinleşen kararın infazını isteyecektir. Bu kararın infazından vazgeçilemez ve mahkumiyet süresi ile de sınırlanamaz.
TCK'nun 31 ve 33'üncü maddeleri cezanın infazı süresince uygulanır şeklinde bir ya3a çıkmazsa ömür boyu uygulanacaktır. Ancak böyle bir yasanın yürürlüğe girmesi ise yasal boşluk olduğunu, bu boşluktan sanıkların yararlanması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Böyle bir yasa yürürlüğe girdikten sonraki olaylarda uygulanacaktır. Bundan sonra da maddeler olmadığına göre, uygulanamayacak bir yasa olarak kalacaktır. Yasadan söz edilmesi bile, yasal boşluk olduğunu göstermektedir. Bu boşluk da sanık lehine yorumla, amaçsal yorumla doldurulmalıdır. Sanık aleyhine genişletici yorumla 31 ve 33'üncü maddelerin yürürlükte olduğu kabul edilemez. Böyle bir kabul 5237 Sayılı Yasanın 2/son maddesine aykırıdır.
c) Hak ve adalet duygulan gözetilerek hak yoksunluğunun infaz süresine indirgenmesi zorunlu olacaktır. infaz aşaması gelsin o zaman düşünürüz de denemez. Çünkü 1 Haziran 2005 tarihinden beri yasak hakların iadesi talep olunmakta ve mahkemeler farklı kararlar vermektedirler. Bu kararlar da yazılı emir yoluyla yakında Yargıtay'a intikal edecektir. Mahkemelerin ağırlıklı görüşü, ek kararlar Yargıtay tarafından bilinerek onanmıştır. O halde hak yoksunluğu ömür boyu sürecektir biçimindedir.
d) Üçüncü görüş yani eski ve yeni yasadaki hak yoksunluğunun uygulanamayacağı görüşü görevi ihmal, görevde yetkiyi kötüye kullanmak suçlarında karşımıza çıkmaktadır. Bu suçlarda hükmolunan kamu hizmetinden yoksunluk cezası, ceza mevzuatından çıkartılmıştır. Yürürlük yasasında bir hüküm yoktur. Mevzuattan çıkartılan idam, ağır hapis, ağır para cezası, hafif hapis ve hafif para cezası yeni cezalara dönüştürülmüştür. Fakat memurluktan yoksunluk cezası bir başka cezaya dönüşmediği için, kanunilik ilkesi uyarınca uygulanamayacak ve infaz edilemeyecektir. Bu husus da göz önünde tutulmalıdır.
e) Olayın terör suçlan ile de ilgisi yoktur. Terör suçluları hakkında yeni bir ceza indirimi yapılmayacaktır. Terör suçlan halen devam etmektedir. 1 Haziran 2005 tarihinde işlenen terör suçunda uygulanacak hüküm, 31 Mayıs'ta işlenen suçta da uygulanacaktır. Yasa koyucu sosyal bir fayda görmediğinden cezayı veya tedbiri azaltmış veya kaldırmışsa bu hükümler uygulanacaktır. Tıpkı 3713, 4616, 4771 Sayılı Yasalarda olduğu gibi.
f) Güvenlik tedbirleri yeni yasada bir ceza olarak kabul edilmemiştir. Cezanın sonucuna bağlı olduğu için, kararda gösterilmese bile infazda dikkate alınacaktır.
TCK' nun 7/3'üncü maddesine göre erteleme, koşullu salıverme, tekerrür hariç, infaz rejimine ilişkin tüm hükümler derhal uygulanacaktır. Uygulanacak olan hükümler sadece disiplin hükümleri değildir. Para cezası, ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis, süreli hapis ve adli para cezası bu yasaya göre infaz edilecektir. 3'üncü fıkranın değişiklik gerekçesinde aralarında bir ayırım yapmaksızın, ceza ve güvenlik tedbirlerinin infazı bakımından derhal uygulanma kuralı benimsenmiştir... Kanunun sisteminde bir ceza infaz rejimi olarak kabul edilen hapis cezasının ertelenmesi ile koşullu salıverilme ve mükerrirlere özgü infaz rejimi bakımından, birinci ve ikinci fıkralardaki zaman bakımından uygulama kuralları uygulanacaktır denilerek güvenlik tedbirlerinin derhal uygulanması kabul edilmiştir. Dolayısıyla 53'üncü madde, lehe veya aleyhe olduğuna bakılmaksızın derhal uygulanacaktır. Artık 31, 33'üncü maddelerin uygulanma olanağı kalmamıştır.
g) Kanunun görüşmeleri sırasında genel kurulda ileri sürülen, bu görüşün kabulünde 765 Sayılı Yasaya göre ağır hapis cezalarının içtimaı sırasında hükmolunan sonuç36 yıl cezanın, ağır hapsin kaldırılması nedeniyle hapse ilişkin 25 yıla indirileceğine dair görüşün de haklı bir yanı bulunmadığı gibi olayla bir ilgisi de yoktur. Çünkü cezanın saptanmasında ve sonuç cezanın belirlenmesinde 765 ve 5237 Sayılı Yasa uygulanarak sonuçta lehe olan yasa uygulanacaktır. Yeni yasada içtima yoktur ve içtima sanık lehinedir. Ayrıca konu cezalara ilişkin olmayıp cezaların sonucuna bağlı olan hak yoksunluklarına ilişkindir. Hak yoksunluğu ile verilen örneğin bir bağlantısı bulunmamaktadır.
Bu açıklamaların ışığında olaya bakıldığında, cezaların hesaplanmasından sonra cezaların sonuçları, cezanın bireyselleştirilmesi ve cezaların infazında çapraz uygulama yapılmalıdır. Cezaların infazı ve bireyselleştirilmesinde bu uygulama kabul edildiği halde, cezaların sonucu da kabul edilmemesi de kendi içinde bir çelişkiye neden olacaktır. Bu şekildeki kabul, birçok sorunu çözecektir. Örneğin 765 Sayılı Yasanın 230, 240'ıncı maddelerinde memuriyetten yoksun bırakma cezası, 5237 Sayılı Yasanın 191'inci maddesinde ceza artırılmış fakat, denetimli serbestlik getirilerek yükümlülüklere uyma halinde cezanın infazından vazgeçilmiştir. Bu durumda 765 Sayılı Yasada yer alan ceza, 5237 Sayılı Yasada yer alan denetimli serbestlik uygulanabilecektir. Bu karma bir uygulama değildir. Çünkü ceza yönünden 765 Sayılı Yasa lehe olup uygulanmış, ceza ile ilgisi olmayan denetimli serbestlikte ise yeni yasa tatbik olunmuştur.
Ayrıca tartışmalı olan tekerrür konusu da bu görüşle çözüme kavuşmaktadır. 3. görüş tekerrürde de mevcuttur. Yarar görülmediği için kaldırılan bir hükümden ceza verilemeyeceği gibi, tekerrür konusunda TCK' nun 7/3'üncü maddesi uyarınca lehe olan hüküm uygulanacaktır. Adli Sicil Yasası'nın 9'uncu maddesi gereğince, ceza infaz edilmekle sabıka kaydı silinecektir.
Yargıtay'ın bir görevi de yasaları yorumlarken tereddütleri gidermek, 5237 Sayılı Yasanın 2. maddesinde belirtildiği şekilde sanık aleyhine genişletici yoruma neden olmamaktır. Çoğunluk görüşü, ceza mahkumiyetine bağlı fer'i cezaların infazını belirsiz hale getirmektedir. Uygulanmama sonucunu doğuracak biçimdedir. Tereddütlere ve bunun sonucu olarak da farklı kararlara, adaletsizliğe, uygulamada birlikten uzaklaşmaya neden olacaktır. Bu itibarla çoğunluk görüşüne katılamıyoruz görüşüyle;
Bu görüşe katılan Kurul Üyesi M.T. de itirazın reddi yönünde oy kullanmışlardır.
Sonuç: Açıklanan nedenlerle,
1- Yargıtay C.Başsavcılığı itirazının KABULÜNE,
2- Yargıtay 9. Ceza Dairesi'nin 30.01.2006 gün ve 7140-211 sayılı bozma kararının KALDIRILMASINA,
3- Yerel mahkemenin 23.06.2005 gün ve 375-366 sayılı kararının BOZULMASINA,
4- 1412 sayılı CYUY'nın 322. maddesinin verdiği yetkiye dayanılarak, 23.06.2005 gün ve 375-366 sayılı ek karardaki ve önceki hükümdeki müebbet ağır hapis cezasının 5252 Sayılı Yasanın 6. maddesi uyarınca müebbet hapis cezasına dönüştürülmek ve önceki hükümdeki sair hususlar aynen bırakılmak suretiyle düzeltilerek ONANMASINA,
5- Dosyanın mahalline gönderilmek üzere Yargıtay C.Başsavcılığı'na tevdiine, 04.04.2006 günü yapılan müzakerede oyçokluğu ile karar verildi. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy