-D.2/2002 Birleştirilmiş
Yargıtay/Hukuk 38-39/2000
- (Dava No:1539-1540/99;Lefkoşa)
Yargıtay/Hukuk 38/2000
(Lefkoşa Dava No:1539/99)
YÜKSEK MAHKEME HUZURUNDA.
Mahkeme Heyeti:Taner Erginel, Nevvar Nolan, Gönül Erönen.
İ-stinaf eden: Alper Susuzlu - Magosa
(Davacı)
- ile -
Aleyhine istinaf edilen: KKTC Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı KKTC Başsavcılığı vasıtasıyle - Lefkoşa -
(Davalı)
A r a s ı n d a .
İstinaf eden namına: Avukat Fuat Veziroğlu
Aleyhine istinaf edilen namına: Savcı Süleyman Candar.
-
Yargıtay/Hukuk 39/2000
(Lefkoşa Dava No:1540/99)
İstinaf eden: Zalihe Susuzlu - Magosa
(Davacı)
- - ile -
Aleyhine istinaf edilen: KKTC Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı KKTC Başsavcılığı vasıtasıyle - Lefkoşa
(Davalı)
- A r a s ı n d a .
İstinaf eden namına: Avukat Fuat Veziroğlu
Aleyhine istinaf edilen namına: Savcı Süleyman Candar.
Lefkoşa Kaza Mahkemesinde dinlenen 1539/99 ve 1540/99 sayılı davalarda Kaza Mahkemesi Kıdemli Yargıcı Hüseyin Besimoğlu'nun 10.3.2000 t-arihinde verdiği kararlara karşı Davacılar tarafından yapılan istinaftır.
-------------------
H Ü K Ü M
Taner Erginel: Tiyatro eğitmeni olan Davacılar 4.3.1998 tarihli yazılı sözleşmelerle Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığında teknik eleman- olarak göreve alındılar. Daha sonra Bakanlık yasaya aykırı olmaları gerekçesi ile sözleşmeleri feshetti. Sözleşmelerin haksız yere feshedildiğini öne süren Davacılar Lefkoşa Kaza Mahkemesinde açtıkları davalarda tazminat talep ettiler. Savcılık taraflar -arasındaki anlaşmazlığın yönetsel bir anlaşmazlık olduğunu öne sürerek Kaza Mahkemesinin yetkisine itiraz etti. Savcılık ayrıca taraflar arasında yapılan sözleşmelerin yasaya aykırı ve geçersiz olduğunu iddia etti. İlk Mahkeme tarafları dinledikten sonra- yapılan yetki itirazını haklı buldu ve davayı dinlemeye Kaza Mahkemesinin değil, Yüksek İdare Mahkemesinin yetkili olduğu kanısına vardı. Yasaya aykırılık konusunda ise sözleşmelerin yasaya aykırı olduğu iddiasını kabul etti. Bu gerekçelerle davaları re-d ve iptal eden İlk Mahkeme kararlarına karşı dosyalanan önümüzdeki istinaflarda İlk Mahkeme kararlarının hatalı olduğu, Kaza Mahkemesinin davayı dinlemeye yetkili olduğu ve sözleşmelerin yasaya aykırı olmadığı iddia edilmektedir. Dolayısıyle bu istinafta -Kaza Mahkemelerinin davaları dinlemeye yetkili olup olmadığı ve sözleşmelerin yasaya aykırı olup olmadığı konuları tartışılmıştır. Ayrı ayrı açılan iki dava birleştirilerek dinlenmiştir.
İlk Mahkemedeki duruşmalarda taraflar tanık dinletmiş değillerdir.- Taraflar, Davacıların göreve alınmalarında yapılan sözleşmeler ile Davacılara gönderilen ihbarnameleri emare olarak ibraz ederek yasal argümanlarda bulunmakla yetinmişlerdir.
Emare 1 olarak ibraz edilen sözleşmelere göre Davacılar 18.3.1998 tarihinden i-tibaren turizm ve enformasyon çalışmaları yapmak için teknik eleman olarak 2 yıllığına istihdam edildiler. İki yıl sona ermeden 1 ay önce fesih ihbarı verilmediği takdirde sözleşmeler 1 yıl daha uzayacaktı. Davacının aylığı Turizm Geliştirme ve Tanıtma Fo-nu bütçesinden ödenecekti. Davacılar tamamen geçici statüde çalışacaklar ve süre dolmadan sözleşme feshedildiği takdirde sözleşme süresi sonuna kadar çalışmış gibi tüm hak ve menfaatleri kendilerine ödenecekti.
38/2000 sayılı istinafın konusu olan sözle-şme şöyledir.
"SÖZLEŞME
"İşveren" veya "Bakanlık" olarak anılan Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı ile Tiyatro Eğitmeni Alper SUSUZLU arasında anılan personelin, Bakanlığın Turizm Enformasyon çalışmalarında Te-knik Eleman olarak görevlendirilmesi ve vereceği hizmetin karşılığı olarak da Kamu Görevlilerine ilişkin barem 10'nun 1. basamağındaki ücrete denk bir ücret ödenmek koşuluyla aşağıdaki mukavele akdolunur.
Görev, Yetki ve Sorumlulukları:
Bakanlığın Turizm E-nformasyon çalışmalarında Teknik Eleman olarak görev yapar ve amirlerinin vereceği her türlü görevi yerine getirir.
Uzmanlık alanına giren konularda amirlerine önerilerde bulunur.
Amirleri tarafından verilen mevkiine uygun diğer görevleri yerine getirir ve- bu görevleri yerine getirirken amirlerine karşı sorumlu olur.
Sözleşmeli personelin maaşı bakanlığın yürütmekte olduğu Turizm Geliştirme ve Tanıtma Fonu Bütçesinden (3/01) karşılanacaktır.
Genel Hak ve Ödevler:
Kamu Görevlilerine ilişkin barem 10'nun I. b-asamağındaki asli ücret ve bu surette elde edilecek miktara, Kamu Görevlilerine ödenen oranda hayat pahalılığı ekleme suretiyle ulaşılacak meblağ kadar maaş ödenir.
Her yıl sonunda hizmet süresi ile orantılı olarak 13. maaş ödenir.
Çalıştığı her yıla karşı-lık bir maaş (brüt) tutarında kıdem tazminatı hakkı elde eder.
Haftalık çalışma saatleri yaz aylarında 35, kış aylarında 40 saat olup, Personel Dairesince düzenlenen normal mesai saatleridir.
Yurt içi ve yurt dışı görevler bakanlıkça verilebilir. Bu gibi h-allerde yürürlükteki mevzuat uyarınca sözleşmeli personele yolluk, iaşe ve ibate ödeneği verilir.
Her türlü gaybubet ve hastalık izni Kamu Görevlilerinin ilgili kurallarına göre verilir.
Sosyal Sigorta ve İhtiyat Sandığı kesinti ve yatırımları yürürlükteki- mevzuat uyarınca yapılır.
III- Sözleşmenin Geçerlilik ve Fesih Koşulları
İşbu sözleşme 18.3.1998 tarihinden geçerli olup, 16.3.2000 tarihine kadar ilgili personele tamamen geçici bir statü kazandırır.
İki yıllık hizmet süresi son bulmadan en az 1 ay önce -taraflardan biri diğer tarafa yazılı bir ihbarla işbu sözleşmenin yenilenmeyeceğini bildirmediği takdirde mezkur sözleşme kendiliğinden ayni koşullarla 1 yıl daha temdit edilmiş olur.
İşveren söz konusu personelin sözleşmesini tek taraflı ve süresi tamamla-nmadan iptal etmesi halinde, sözleşme süresi sonuna kadar çalışmış gibi tüm hak ve menfaatlerini ivedilikle sözleşmeliye öder.
Söz konusu personel en az 1 ay önce bakanlığa yazılı müracaatta bulunarak görevinden istifa edebilir. Bu durumda da sözleşmenin I-II. maddesinin 3. Fıkrasındaki hüküm uygulanmaz.
Sözleşmeli Personel(İmza)
Alper SUSUZLU
Tiyatro Eğitmeni
İşveren (İmza)
Serdar R. DENKTAŞ
Devlet Bakanı ve
Ba-şbakan yardımcısı
Şahitler 1.....
2.....
Tarih: 4.3.1998"
Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı müsteşarı 28.2.1999 tarihli bir ihbarla Davacının işine son verdi. Bu ihbar şöyledir.
"KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ
DEVLET BAKANLIĞ-I
VE
BAŞBAKAN YARDIMCILIĞI
Sayı: DB1/94/5-104 Lefkoşa, 9 Şubat 1999
Konu: İstihdamınız hk.
Sayın Alper Susuzlu.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Başsavcılığı'nın 1.7.1998 tarih ve SAV: 26/98/4 sayılı görüşleri doğrultusunda ve Sayıştay Başkanlığı'n-ın 4 Şubat, 1999 tarih ve KİT.10.00.000/722 sayılı, Bakanlığımıza muhatap yazısında, Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı'na bağlı, "Turizm Geliştirme ve Tanıtma Fonu Bütçesinden ödenmek üzere Geçici ve/veya Sözleşmeli personel istihdamının yasal olma-dığı cihetle görevinize ivedi olarak son verilmesi gerektiği belirtilmektedir.
Bu durumda, Başsavcılık ve Sayıştay Başkanlığı'nın görüşlerine istinaden 28 Şubat 1999 tarihinde mesai saati bitiminde işinize son verileceği ve bu tarihten itibaren Devlet Baka-nlığı ve Başbakan Yardımcılığı ile olan ilişkinizin son bulacağı üzülerek bildirilir.
Bakanlığımızda görev yapma imkânınız ancak yasal düzenlemelerle mümkün olacağından gerekli düzenlemelerin yapılması halinde hizmetlerinden yararlanabileceğimiz elemanları-n yeniden istihdamı mümkün olabilecektir. Bakanlığımız bu sorunun aşılabilmesi açısından gerekli yasal düzenlemelerin erken yapılabilmesi yönünde uğraşlarını sürdürmektedir.
Bakanlığımıza bugüne kadar vermiş olduğunuz hizmetlerden ötürü içtenlikle teşekkür- eder, bundan sonraki yaşamınızda üstün başarılar dilerim.
Saygılarımla,
Bülent KANOL
Müsteşar
Dağıtım:K.K.T.C. Hukuk Dairesi
K.K.T.C. Sayıştay Başkanlığı"
Görüleceği gibi sözleşmenin fesih nedeni Turizm Geliştirme ve Tanıtma Fonu bütçesinden öd-enmek üzere geçici veya sözleşmeli personel istihdamının yasal olmamasıdır. Bu ihbar üzerine Davacı önümüzdeki davayı açarak sözleşme sona erinceye kadar kendisine ödenmesi gereken ücretin ödenmesini talep etti.
Acaba taraflar arasındaki sözleşme ve bu -sözleşmenin feshi kararı özel hukuk alanına mı yoksa kamu hukuku alanına mı girmektedir? Bir anlaşmazlığın hangi hukuk alanına girdiğini saptamak maalesef kolay değildir. Bunun nedeni genellikle kamu hukuku alanında işler yapan devletin bazan özel hukuk -alanında işler yapmasıdır.
YİM 189/90 D. 39/92'de bu konuda şöyle denmektedir.
"Bir tüzel kişi olan Devletin zaman zaman diğer herhangi bir tüzel kişi, örneğin bir şirket gibi davranması mümkündür. İşte Devletin diğer özel kişilerden farklı özellikle-rini hiç devreye koymadan, tıpkı özel bir kişi veya daha güzel bir benzetmeyle bir şirket gibi davranarak yaptığı işler Özel Hukuk alanına girer. Bir örnek verelim. Bir bölgede özel mülk olan bir taşınmaz mal açık artırma ile satılmak üzere, Devletin diğ-er herhangi bir şirket gibi bu açık artırmaya katılmasına engel herhangi bir hukuk kuralı yoktur. Devlet memurları vasıtasıyle bu açık artırmaya katılabilir ve diğer insanlardan daha yüksek teklifte bulunarak malı alabilir. Bu alım satımda Devlet tıpkı ö-zel bir kişi gibi davrandığı için yapılan işlemin Kamu Hukuku ile ilgisi yoktur. Diyelim ki atıl durumda taşınmaz malları bulunan bir Devlet tıpkı bir şirket gibi kiraya vererek mallarından yararlanmayı düşünüyor. Tarafların özel kişiler gibi davrandıkla-rı bu kira sözleşmelerinin Özel Hukuk alanına gireceği açıktır."
Bu örnekleri çoğaltmak mümkündür. Devletin müteahhit bir firma ile iki şirket gibi anlaşarak inşaat veya yol işleri yaptırması mümkündür. Bu anlaşmaların özel hukuk alanında olacağı açı-ktır. Ancak devlet aynı işleri kamu görevlilerine de yaptırabilir. O zaman işler kamu hukuku alanında olacaktır. Devletin bir işi yaparken özel bir kişi gibi mi hareket ettiğini, yoksa devlet özelliğini kullanarak mı hareket ettiğini saptamak bazan oldu-kça zordur ve bu amaç için akademik bir çalışmaya gerek duyulabilir.
İdare Hukukunun Umumi Esasları, Prof.Sıddık Sami Onar Cilt 3 sayfa 1881'de Türkiye'de Yönetsel Yargıyı Adli Yargıdan ayıran ölçüler ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Aynı konu Yönetsel -Yargı Prof.Şeref Gözübüyük sayfa 65'de daha öz Türkçe ile anlatılmaktadır.
"Yönetsel yargı ile adli yargının görev alanlarının belirlenmesi her zaman kolay olmamaktadır. Yasalarda yer alan kuralların bu açıdan kimi kez yetersiz olduğu görülmektedir. Yas-alarda açık bir kural bulunmayan durumlarda, bir konunun yönetsel yargının görevi içine girip girmediğini saptamak için çeşitli ölçütler kullanılmış ve kullanılmaktadır."
Prof.Şeref Gözübüyük, Yönetsel Yargı 77'inci sayfada şöyle denmektedir.
"Yönet-imin özel hukuk hükümlerine dayanarak yaptığı sözleşmelerden doğan uyuşmazlıkları giderme görevi adli yargıya aittir. Örneğin, belediyenin özel mülkü ile ilgili sözleşmenin bozulmasından doğan anlaşmazlıklardan, ya da bir taahhüt sözleşmesinin yerine geti-rilmesi sırasında müteahhitle yönetim arasında çıkan uyuşmazlığın giderilmesinde olduğu gibi. Bütün bu durumlarda taraflardan biri yönetim olmasına rağmen, yönetsel yargı görevli değildir."
Aynı kitabın 71.sayfasında şöyle denmektedir.
"Yönetse-l yargı ile adli yargının görev alanları zamanla değişmektedir. Özellikle bu değişim yönetsel yargı lehine, adli yargı aleyhine olmaktadır. Yönetim hukukunun gelişmesi, yönetimin üzerine aldığı hizmetlerin gittikçe genişlemesi ve çeşitlerinin artması, yö-netsel yargının görev alanının genişlemesine neden olmaktadır."
İdare Hukukunun Umumi Esasları, Prof. Dr.Sıddık Sami Onar Cilt 1 sayfa 11'e göre iki ölçü ile Yönetim Hukuku alanı belirlenebilir.
Egemenlik
Kamu hizmeti
A) Egemenlik:
Özel hukukta bireyler- hukuk karşısında eşittirler. Bir sorun ortaya çıktığında taraflar konuyu tartışarak anlaşmaya çalışırlar. Anlaşamazlarsa Mahkemeye başvururlar. Taraflardan birinin diğerinden üstün gücü ve yetkisi yoktur ki o konuda son sözü söyleyebilsin ve karşı tara-fa "benim kararım budur. Arzu edersen belli bir süreye kadar Mahkemeye başvurup bu kararın hukuğa uygun olup olmadığını tartışabilirsin. Aksi halde kararım kesinleşecektir." diyebilsin. Bir anlaşmazlıkta bunu söyleyebilen özel kişilerle eşit olmayan, öz-el kişilerden üstün gücü ve yetkisi olan bir devlet organı olabilir. İşte devlet organında bulunabilen bu üstün güç ve yetki devletin egemenlik erkidir. Bir kararın özel hukuka mı yoksa yönetim hukukuna mı girdiğini bulmamıza yardımcı olacak ölçülerden b-iri o kararın egemenlik erkine dayanarak verilip verilmediğidir. Kararı veren devlet organı karşısındaki kişi ile eşit değilse ve özel kişilerde bulunmayan egemenlik erkini kullanarak hareket etmişse yapılan işin yönetim hukuku alanına girdiğini kabul etm-ek gerekir.
Özel Hukuk ile Yönetim Hukukunu ayırmaya yarayan ölçütler konusunda Administrative Law, Zaim Necatigil, 1970, s.104 ve 105'de, şöyle denmektedir.
"(iii) When the State, in its relations with its citizens, submits itself to the same principles- of private law that govern the relations of its citizens towards one another, it stands on the same judicial footing as its citizens."
Buna göre devlet organı kendisini özel bir kişi statüsüne koyarak işlem yapmışsa alınan karar özel hukuk alanına gire-r. Dolayısıyle burada sormamız gereken Devletin Davacı ile yasal ilişki içine girerken kendini özel bir kişi statüsüne koyup koymadığıdır. Bu soruyu sorduğumuz zaman olumsuz bir yanıt vermemiz kaçınılmazdır. Çünkü taraflar arasındaki ilişkide Devletin n-ormal işlerinin dışında bir iş yaptığını kendini özel bir kişi statüsüne indirgeyerek Davacıları işe aldığını gösteren hiçbir belirti yoktur. Diğer maddeleri bir tarafa bıraksak bile Emare 1 sözleşmenin I (2)(3) maddelerinde yer alan Davacıların amirlerin- verdiği görevleri yerine getireceği şartı eşit olmayan bir ilişki olduğunu açıkca göstermektedir.
B) Kamu Hizmeti:
Karar vermemizde bize yardımcı olacak diğer ölçüt ise kamu hizmeti ölçütüdür. Acaba Devlet Davacıya iş verirken kamu hizmeti yapılmasını -mı öngörmüştü? Yoksa yapılacak iş özel bir iş mi idi?
YİM/İstinaf 1/92 D.3/93'ün bir bölümünde şu görüşler yer alıyor.
"Yönetim ile bir kişi arasında sözleşme yapılması hukuki ilişkinin özel hukuk alanında kabul edilmesi için yeterli bir ölçü değildir. Y-önetim sözleşmeyi bir kamu hizmetini yerine getirmek için yapmışsa ve özellikle sözleşme ile birlikte yönetsel kararlar da verilmişse sözleşmeyi kamu hukuku alanında kabul etmek gerekir."
Emare 1 sözleşmeyi inceleyerek yapılacak işin kamu hizmeti olup olm-adığını saptamaya çalışalım. Sözleşmenin başlığında Davacıya Kamu Görevlilerine ilişkin barem 10'un 1. basamağına denk bir ücret ödeneceği belirtilmiştir. Sözleşmede sık sık kamu görevlilerinin hak ve yükümlülüklerine gönderme yapılmıştır. Davacıya diğe-r kamu görevlilerine verilen 13.maaş, hayat pahalılığı, kıdem tazminatı ve diğer hakların verileceği belirtilmiştir. Davacıya Bakanlıkça yurt içi ve dışı görev verilmesinden söz edilmiştir.
Bu ifadelerden yapılacak işin kamu hizmeti olduğu anlaşılmaktad-ır. Savcılık istinafta Davacıların kamu görevlilerinin atanmasına ilişkin 7/79 sayılı Kamu Görevlileri Yasasının 6. maddesine dayanarak işe alındıklarını, bu maddenin geçici kamu görevlisi atanmasına ilişkin madde olduğunu, Davacıların yaptığı işin diğer -kamu görevlilerinin yaptığı işten hiç farklı olmadığını ısrarla iddia etmiştir. Sunulan emare ve argümanlardan bu iddianın doğru olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyle yapılacak işin kamu hizmeti olduğu veya Davacılarla kamu hizmeti yapılması için sözleşme y-apıldığı açıktır.
Görüleceği gibi ister egemenlik ister kamu hizmeti ölçütünü uygulayalım Davacılarla devlet arasında yapılan sözleşmelerin yönetim hukuku alanında olduğu sonucuna varmamız gerekir. Bu sonuca varmamıza rağmen sormamız gereken bir soru var-dır. Türkiye'de yönetim hukuku alanında olan bazı anlaşmazlıklara bakmaya Adliye Mahkemeleri yetkilidir. Örneğin Türkiye'de özel bir yasa Tapu Dairesi işlemlerine karşı Adliye Mahkemelerine başvurma olanağı vermiştir. Acaba bizde de buna benzer bir duru-m olabilir mi? Bu soruya da olumsuz yanıt vermemiz gerekiyor. Çünkü bu konuda T.C. ve K.K.T.C. Anayasaları birbirinden farklıdır.
T.C. Anayasasının 155. maddesi şöyledir.
"Danıştay, idari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciin-e bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunda gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar."
Anayasamızın 152(1) maddesi ise şöyledir.
"Yüksek İdare Mahkemesi, yürütsel veya yönetsel bir yetki kullanan herhan-gi bir organ, makam veya kişinin bir kararının, işleminin veya ihmalinin, bu Anayasanın veya herhangi bir yasanın veya bunlara uygun olarak çıkarılan mevzuatın kurallarına aykırı olduğu veya bunların sözkonusu organ veya makam veya kişiye verilen yetkiyi a-şmak veya kötüye kullanmak suretiyle yapıldığı şikâyeti ile kendisine yapılan başvuru hakkında, kesin karar vermek münhasır yargı yetkisine sahiptir."
Açıkca görüleceği gibi K.K.T.C. Anayasasının 152(1) maddesi T.C. Anayasasının 155. maddesinden farklıdı-r. Orada yasalarla bazı yönetsel konuların Adliye Mahkemelerinde tartışılmasına olanak verilmektedir. Bizde ise yönetsel konularda münhasır ve kesin karar verme yetkisi Yüksek İdare Mahkemesindedir.
Bu nedenlerle yetkili Mahkemenin Yüksek İdare Mahke-mesi olduğu ve Kaza Mahkemesinin davayı dinlemeye yetkili olmadığı sonucuna varmamız gerekmektedir.
Kaza Mahkemesi yetkili olmayınca istinafta tartışılan diğer konuyu yani sözleşmenin yasaya aykırı olup olmadığını veya aykırı ise bunun nasıl bir sonuç d-oğuracağını incelememize gerek yoktur. Yönetim hukuku alanında olan bir sözleşmenin yasaya aykırı olduğu gerekçesi ile yönetsel bir kararla feshi halinde, fesih gerekçesinin hatalı olup olmadığı farklı bir konu, özel hukukta bir sözleşmenin yasaya aykırı -olup olmadığı ve bunun ne sonuç doğuracağı farklı bir konudur. Birinci konunun tartışılacağı yetkili Mahkeme Yüksek İdare Mahkemesidir. İlk Mahkeme doğal olarak konuyu özel hukuk açısından değerlendirmiş ve istinafta da konu bu çerçevede tartışılmıştır. - Sözleşmenin yönetim hukuku alanında olduğunu karara bağladığımıza göre bu konuya girmemiz doğru değildir.
Yukarıdaki nedenlerle istinaf red ve iptal edilir. Masraflar için emir verilmez.
Taner Erginel Nevvar Nolan Gönül Erönen-
Yargıç Yargıç Yargıç
27 Şubat 2002
11
Full & Egal Universal Law Academy