(506 S. K. m. 87, 82)
Dava: Taraflar arasındaki "iptal tespit" davasından dolayı yapılan yargılama sonunda, ANKARA 3. İş Mahkemesince davanın kabulüne dair verilen 11.11.1987 gün ve 1985/748-1987/2278 sayılı kararın incelenmesi davalı vekili tarafından istenilmesi üzerine;
Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin 20.12.1987 gün ve 7139-7547 sayılı ilamı (... Polsaş Maden Makinaları sanayi Anonim Şirketi işyeri bildirgesine göre 1.10.1975 tarihinde kapsama alınmış ve o tarihten itibaren sigortalı çalıştırmaya başlamıştır.
İşbu Anonim Şirket, 4.11.1980 tarihinde Alantaş Madencilik Limitet şirketi ile Ankara 11. Noterliğinde bir sözleşme yapmıştır. Bu sözleşmeyle Alantay Limitet Şirketi işyeri açtıracak, durumu vergi ve sigortaya bildirecek, Vergi ve sigorta primleri kazai ve idari sorumluluk, Alantaşa ait olacaktır. Sözleşmenin devamı süresince, Polsaş yetkilisi R.E. her zaman fabrikada nezaret ve denetim yetkisine sahip olacaktır. Alantay net günlük bir kira parası karşılığında fabrikayı çalıştıracaktır. O tarihte, fabrika, Alantaş Limitet Şirketine teslim edilmiştir. Teslim tarihinden sonra da tesisin genel sigortası, 3.11.1980'den önceki vergi ve sigorta primleri Polsaş Anonim Şirketine aittir. 29.7.1983 tarihinde, Polsaş Maden Makinaları Sanayi Anonim Şirketi, Alantaş Limitet Şirketine, aynı noterlik aracılığıyla, protesto ve fesih ihbarı gönderilmiştir. Bu belgede; "elemanlarınızı yönetim, denetim açısından çeşitli zamanlarda şifaen uyarmamıza rağmen, bu güne kadar gerektiği gibi organize edemediğiniz, çalıştıramadığınız, ciddiyetten uzak davranışlarına engel olmadığınız ve yine elemanlarımız şirketimiz fabrika Müdürü R.E.'in ikazlarına uymamaları gibi nedenlerden dolayı, aramızdaki taşeronluk anlaşmasını 1 Ağustos 1983 tarihi itibariyle fesh ettik..."sözcükleri yer almaktadır.
Polsaş Anonim Şirketi ile Alantaş Limitet Şirketi arasındaki Hukuki ilişkinin niteliği davada uyuşmazlık konusu olup Alantaş Limitet Şirketinin prim ve eklerine ilişkin borçlarından Polsaş Anonim Şirketinin sorumlu tutulup tutulamayacağının bu ilişkinin niteliğine göre belirleneceği kuşkusuzdur. Alantaş, Limitet, mülkiyeti Polsaş Anonim Şirketine ait fabrikada, fabrikayı Polşaş A. Ş. İşletirken çalışan sigortalıları ve diğerlerini istihdam etmiştir. Sözleşmeye göre ilişki her ne kadar, kira olarak ifade edilmiş ise de her gün 5000. - net bir ödenti karşılığında fabrikayı çalıştırıp üretimi sürdürecektir. Polsaş A.Ş. yetkili nezaret ve denetim yetkisine sahip olacaktır. Nitekim, nezaret ve denetim sonucu Alantaş Limitet Şirketinin işi gereği gibi organize edemediği, elamanları çalıştırmadığı, ciddiyetten uzak davrandığı ve ikazlara uymadığı saptandığından ötürü, sözleşme fesh edilmiştir. Bu durum karşısında, Alantaş Limitet Şirketi, asıl işveren Polsaş A.Ş. den fabrikayı işletme işini alan ve fabrikayı çalıştırdığı süre içerisinde kendi adına sigortalı çalıştıran tali işveren durumundadır. Sözleşmeyle işi almış, fesihnameyle bırakmıştır. Sözleşme, nitelikçe eser sözleşmesi ve bu iki şirket arasındaki bağ, taşeronluk-aracılık ilişkisidir. Ne var ki, taşeron-aracı şirket dahi tali işveren niteliğinde olduğundan, işi gördüğü dönemde çalıştırdığı sigortalılara ilişkin primlerden ve teferruatından doğal olarak sorumlu tutulacaktır. Burada, uyuşmazlık konusu olan yön, bu husus olmayıp, Alantaş Limitet Şirketi adına tahakkuk edecek prim ve teferruatına ilişkin borçlardan, Polsaş A.Ş.'nin sorumlu tutulup tutulamayacağıdır. 506 Sayılı Kanun m.87/1 uyarınca, asıl işveren durumundaki Polsaş A.Ş.nin yukarıdan beri aracı durumunda olduğu açıklanan Alantaş Limitet Şirketinin kanunen ödemekle yükümlü bulunduğu prim borçlarından sorumludur. Diğer bir deyimle, söz konusu yükümlülüklerden, aracı Alantaş Limitet, doğrudan doğruya asıl olarak, Polsaş A.Ş.ise 506 sayılı Kanun m. 87/1'den ötürü yasal olarak ve h;er ikisi birlikte müteselsil biçimde sorumludurlar.
Sözleşmede, prim borçlarından sadece Alantaş Limitet Şirketinin sorumlu olacağının belirtilmesi iki şirket arasındaki iç ilişkiye matuf olup, Kurumun prim alacaklarını asıl işveren durumundaki Polsaş A.Ş. den 506 sayılı Kanun m. 87/1 uyarınca isteyebilmesini engelleyici nitelikte değildir. Sözleşmeyle buyurucu nitelikteki yasa hükmü, bertaraf edilemez.
Bu nedenlerle, Alantaş Limitet Şirketinin prim borçlarından Polsaş A. Ş. 506 sayılı Kanunun 87/1 gereğince müteselsilen sorumludur.
Polsaş A.Ş. nin, Polsaş Limitet Şirketinin Pirim borçlarından sorumlu tutulup tutulamayacağı konusuna gelince:
Bu konunun çözümü dahi 2 şirket arasındaki ilişkinin niteliği ve Polsaş Limitet Şirketinin aracı mı, yoksa işyerini devralan müstakil işveren mi olduğunun saptanmasıyla mümkün olacaktır.
Polsaş Limitet Şirketi dahi Polsaş A.Ş.nin malik bulunduğu fabrikayı, masrafların % 5i oranında net ücret karşılığında çalıştırmayı, Ankara 11. Noterliğince düzenlenen 1.8.1983 tarihli sözleşmeyle yükümlenmiştir.
Polsaş Anonim Şirketi işyerini teslim etmiş, o tarihten sonra doğacak vergi ve sigorta borçlarından Polsaş limitet Şirketinin mesul olacağı, tesislerin genel sigortasının Polsaş Anonim Şirketine ait bulunacağı kabul edilmiştir. Bu sözleşmede her ne kadar üretimin Polsaş Anonim Şirketinin ait bulunacağı kabul edilmiştir. Bu sözleşmede her ne kadar Polsaş Anonim Şirketinin denetimi ve gözetiminde yapılacağı konusunda bir açıklık yoksa da, nitelikçe Alantaş Limitet ile yapılanın bir benzeridir. Asıl işveren Polsaş Anonim Şirketinin, fabrikasındaki üretim faaliyetini, Alantaş Limitet ile yaptığı sözleşme ile yürütemeyip, o sözleşmeyi feshettikten sonra, Polsaş Limitet ile yaptığı işbu eser sözleşmesi ile sürdürmeyi öngördüğü anlaşılmaktadır.
Burada, Polsaş Limitet'in yükümlülüğü, üretimi sürdürmek, eser meydana getirmektir. Yani, asıl işveren Polsaş Anonim Şirketinin işyerinde, onun için işçi kadrosunu ve gerektiğinde başka işçileri çalıştırarak ve Teselsül tarihinden itibaren sigorta yükümlülüklerini yerine getirerek tali işveren pozisyonunda üretimi gerçekleştirecektir. Bu hususlar Polsaş Limitet'in Kurum aleyhine açtığı, davada, bizzat kendisi tarafından iddia ve kabul edilmektedir. Öte yandan, Kurum'da gerek cevap lahiyası gerekse temyiz dilekçesinde, Polsaş Limitet'in, Polsaş A.Ş.'nin taşeronu durumunda olduğunu kabul etmiş, giderek Polsaş Limitet Polsaş A.Ş.den veya Alantaş Limitet'ten işyerini devraldığını yargılama evraklarında ispatlamamıştır.
Diyelim ki, Sözleşmede devir karşılığı, ya da devrim bağış yoluyla yapıldığı konusunda bir açıklık da yoktur. İşin mahiyeti, hayat deneyimleri ve yukarıda açıklanan olgular karşısında, 1.8.1983 günlü sözleşmenin, nitelikçe, işyeri devri sözleşmesi vasfında olmadığı ortadadır.
Böylece, devir söz konusu olmadığına göre, 1.8.1983 tarihinden gerçekleşecek prim borçlarından Polsaş Limitet'in tali işveren -aracı sıfatıyla, yasa ve sözleşme gereği olarak, sorumlu olacağında duraksanamaz.
Ne var ki, Polsaş Limitet Şirketi 1.8.1983 tarihinden önceki döneme ilişkin olarak gerek asıl İşveren Polsaş A.Ş. ve gerekse taşeron Alantaş Limitet, A.Ş. nin prim borçlarından sorumlu tutulamaz. 1.8. 1983 tarihli sözleşme devir değil, taşeronluk sözleşmesi olduğuna göre, devir halinde devralanın, devreden işverenin prim borçlarından müteselsilen sorumlu tutulacağını öngören 506 sayılı Kanunun m; 82'nin bu olayda uygulanamayacağı sonucuna varılması doğaldır. Zira, sonraki taşeron, kendinden önceki taşeron ve asıl işverenin prim borçlarından, 506 sayılı Kanunun m: 82'ye göre sorumlu tutulamaz.
Fakat 1.8.1983 tarihinden sonra döneme ilişkin olarak Polsaş Limitet'in prim borçlarından asıl işveren Polsaş A.Ş. nin 506 Sayılı Kanun m; 87/1 uyarınca sorumlu olacağı ortadadır.
Bu nedenlerle, mahkemenin "Alantaş Madencilik ve Ticaret Limitet Şirketi" ile Polsaş Makina imalat ve Ticaret Limitet Şirketi"nin" sigorta borçlarını ve yükümlülüklerinden, davacı "Polsaş Maden Makinaları ve Sanayi A.Ş.'nin sorumlu olmadığının tespitine karar vermiş bulunması isabetsizdir.
Öte yandan, yukarıda belirtildiği üzere, taşeron Polsaş Makina İmalat ve Ticaret Limitet Şirketi, 1.8.1983 tarihli sözleşme ve tesellüm tarihinden sonraki döneme ilişkin prim borçlarından, tali işveren taşeron sıfatıyla bizzat sorumludur. Bu döneme ilişkin primlerden asıl işveren Polsaş Maden Makinaları Sanayi, A.Ş. dahi 506 sayılı Kanun m: 87/1 gereğince müteselsilen mesuldür. Ne var ki, Polsaş Limitet 1.8.1983 tarihinden önceki döneme ait asıl işveren ve taşeronun prim borçlarından sorumlu tutulamaz. Taşeron müstakil işveren sayılmadığı ve taşeronluk sözleşmesi işyerinin devri sözleşmesi niteliğinde bulunmadığından, 506 sayılı Kanun m: 82 taşeronlara uygulanamaz. Bu nedenle, 1.8.1983'den önceki dönemde ilişkin asıl işveren ve öteki tali işverenin prim borçlarından, sonraki taşeronun sorumlu tutulmasını gerektiren bir yasal dayanarak mevcut değildir. Sonraki taşeronu önceki taşeron ve asıl işverenin ardası sayan bir yasal dayanak yoktur.
Böyle olunca, mahkemenin Polsaş Makina İmalat ve Ticaret Limitet Şirketinin işyerini devralan işveren durumunda olmadığını ve eski işverenin yükümlülükleriyle sorumlu tutulamayacağını tespit etmesi sonucu itibariyle doğrudur.
Ne var ki, mahkeme, Kurum kararlarının iptaline, de karar vermiştir. Oysa, Kurumun iptal edilen kararlarına konu olana primlerin bir kesimi, 1.8.1983 tarihinden sonraki döneme, Yeni Polsaş Limitet'in taşeron sıfatıyla işçi çalıştırdığı döneme ilişkindir. Yukarıda da açıklandığı üzere, bu döneme ilişkin prim ve eklerinden, Polsaş Limitet Şirketi tali işveren, Polsaş A.Ş. asıl işveren sıfatıyla müteselsilen sorumludurlar.
Mahkemece bu yön üzerinde durulmadan, Kurum kararlarının kapsamı, prim ve eklerinin ne kadarının asıl işverenin ne kadarının taşeron, ne kadarının taşeron Polsaş dönemine ilişkin bulunduğu, açık ve seçik olarak saptanıp, bunlardan, hangi kesiminden hangi şirketlerin hangi ölçüde ve türde sorumlu olacakları yukarıda açıklanan, sorumluluk kurallarına uygun biçimde belirlenip, sözü edilen sorumluluk tablosuna uymayan, işlem ve kararların iptaline karar vermekle yetinilmek gerekirken, yukarıdaki fiili ve hukuki esaslara ters düşecek şekilde, Kurum kararlarının, tümüyle iptaline karar verilmesi dahi isabetsizdir...) gerekçesiyle bozularak dosya yerine geri çevrilmekle yeniden yapılan yargılama sonunda; mahkemece önceki kararda direnilmiştir.
Hukuk Genel Kurulunca incelenerek direnme kararının süresinde temyiz edildiği anlaşıldıktan ve dosyadaki kağıtlar okunduktan sonra gereği görüşüldü:
Karar: 1- Dosyadaki delillerden işyerinin 1.8.1983 tarihli sözleşme ile Polsaş Makina imalat ve Ticaret Limitet Şirketine devredilmediği, işverenin devrinden söz edilemeyeceği, üretim işleminin Anonim Şirket tarafından Limitet Şirkete verildiği ve bu haniyle Limitet Şirketin aracı-yüklenici durumunda bulunduğu anlaşılmaktadır. Hal böyle olunca adı geçen limitet şirketinin kendi dönemi ile yani 1.8.1983 tarihinden sonraki dönemle sorumlu olduğu ve dolayısıyla 1.8.1983'den önceki dönemle sorumlu tutulamayacağının kabulü gerekir. O halde, bu esasa uygun düşen mahalli mahkemenin 1985/748 sayılı dosya ile ilgili iptal kararı onanmalıdır.
2 - 1985/1036 esas sayılı dosya açısından Polsaş Maden Makina ve sanayi Anonim Şirketi'nin sorumluluğu yönünden mahkemece, Hukuk Genel Kurulu'nca benimsenen Özel Daire bozma kararına uyulmak gerekirken önceki kararda direnilmesi usul ve yasaya aykırı olup, bozmayı gerektirir.
Sonuç: Davalı vekilinin 1985/748 E. sayılı karara yönelik temyiz itirazlarının reddi ile, bu dosyaya ait direnme kararının yukarıda 1. bent de açıklanan nedenlerle ONANMASINA, Davalı vekilinin 1985/1036 E. sayılı karara yönelik temyiz itirazlarının kabulü ile, bu dosyaya ait direnme kararının 2. bent de belirtildiği üzere Özel Daire bozma kararında gösterilen nedenlerden dolayı BOZULMASINA oybirliği ile karar verildi.
Full & Egal Universal Law Academy