(743 S. K. m. 639, 648, 650, 655)
Dava: Taraflar arasındaki "kadastro tespitine itiraz" davasından dolayı yapılan yargılama sonunda; İskenderun Kadastro Mahkemesince davanın reddine dair verilen 4.8.1989 gün ve 1988/3 Esas, 1989/64 Karar sayılı kararın incelenmesi davacı tarafından istenilmesi üzerine;
Yargıtay 16. Hukuk Dairesinin 29.6.1990 gün ve 1989/13759 Esas, 1990/10519 Karar sayılı ilamı:
(.. Nizalı taşınmazlar, Suriye uyruklu Necmi Bey ve müştereklerine ait tapusuz yerler olduğu, adı geçenlerin 1939 yılında Türkiye'yi terk edip Suriye'ye gittikleri, o tarihten itibaren tespit tarihine kadar taşınmazların fasılasız, nizasız ve malik sıfatıyla davacı tarafın zilyetinde olduğu mahkemece toplanan ve doğru olarak değerlendirilen delillerle saptanmıştır. Mahkemenin kabulü de bu doğrultudadır. Mahkemece, Suriye uyrukluların mallarının zilyetlikle iktisap edilemeyeceğinden söz edilerek yazılı şekilde hüküm kurulmuşsa da Suriye uyrukluların gayrimenkulleri hakkında 1062 sayılı Kanuna dayanılarak çıkarılan Bakanlar Kurulu'nun 13.1.1939 gün ve 2/10250 sayılı kararı ile Suriye ve Lübnan uyruklularına ait taşınmazların başkalarına ferağ ve ipotek edilmesi yasaklanmış, 14.2.1942 gün ve 2/17317 sayılı kararla Suriye ve Lübnan uyruklulara ait taşınmazların haciz konularak satılmamaları, kamulaştırma bedelinin Hazine elinde ematenet muhafaza edilmesi gerektiği kabul edilmiş, 18.11.1957 gün ve 4/9697 sayılı kararla Suriye uyruklulara ait taşınmaz mallar üzerinde inşaat yapanlara ve fidan dikenlere Medeni Kanunun 648-655 maddelerine göre temlik hakkı taşınmaması, rızai taksim ve ifraza müsaade edilmemesi şüyuun izalesinin ancak mahkeme kararı ile olabileceği, satış suretiyle şüyuun giderilmesine karar verildiği takdirde paranın Hazine yedinde emaneten muhafaza edilmesi kabul edilmiştir.
Hukuk Genel Kurulunca incelenerek direnme kararının süresinde temyiz edildiği anlaşıldıktan ve dosyadaki kağıtlar okunduktan sonra gereği görüşüldü:
Karar: Devletlerin, ülkelerinde bulunan yabancıların malları hakkında bunların tasarrufları ile ilgili olarak uluslararası hukuka uygun yasal düzenleme ile kısıtlamalar getirilmesi, karşılık (mukabele-i bilmisil) esası çerçevesinde hareket etmesi hükümranlık haklarının doğal gereğidir.
15.6.1927 tarihinde yürürlüğe giren 1062 sayılı Yasa ile de, Bakanlar Kuruluna karşılık (Mukabele-i bilmisil) olarak bir devletin vatandaşlarının Türkiye'deki malları üzerindeki tasarruflarını kısmen veya tamamen tehdit veya onlara elkoyma yetkisi verilmiştir. Bakanlar Kurulunca, bu Yasaya uygun olarak Suriye uyruklu kişiler hakkında 13.1.1939 tarih 2/10250 sayılı kararname çıkarılarak, taşınmazlarını başkalarına devretmeleri ve üzerlerine ipotek koydurmaları yasaklanmıştır. 23.6.1959 tarihinde kabul edilen sözleşme ile Türkiye sınırları içinde kalan ve Türk Tabiiyetine geçmiş sayılan kimselere, Suriye ve Lübnan uyruğuna geçmek için sözleşme tarihinden itibaren 6 aylık ikametgahlarını nakletme, 18 aylık da mallarını tasviye için süre verilmiştir. 31.5.1940 tarih 2/13629 sayılı kararname Lübnan ve Suriye uyruğunu tercih edenlerin mallarını, tanınan 18 aylık sürenin bitimine kadar zayii ve telef olmaması için nasıl idare edileceğine ilişkin yöntemleri belirlemiş, Suriye uyrukluların malları Devletçe konulan bu ilkelere göre idare edilmeye başlanmıştır. İlave olarak süresinde mallarını tasviye etmiyen kişilerin mallarını, 2490 sayılı Yasaya göre tasviye edileceği hükmü getirilmiştir. 14.2.1942 tarih 2/17317 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile de muvazaalı temliklerin, önlenmesi yönünden Suriye uyruklu kişilerin, borçlarından dolayı malları üzerinde haciz konarak satışlarının yapılabilmesi yasaklanmıştır. 18.11.1957 tarih 4/9697 sayılı Kararname ise, Suriye uyrukluların, paydaşı olduğu taşınmazların rızaen taksimlerini yasaklamış ancak mahkeme eliyle şuyuun izalesine imkan vermiştir. Bunun yanında Medeni Kanunun 650 ve 655. maddesine göre temliken tescilleri önlenmiştir. Son olarak 17.10.1966 tarihinde yürürlüğe giren 1.10.1966 gün 6/7104 sayılı kararname ile de, Suriye uyrukluların mallarına Devletçe el konmuştur.
Açıklanan yasa ve kararnamelerin açık hükümlerinden anlaşıldığı üzere Devlet, Suriye uyrukluların taşınmazlarına sahip çıkmış, özel şahıslara malikin iradesi veya iradesi dışında geçmesini önlemiştir. Özellikle 18.11.1957 tarih 4/9697 sayılı kararnamede Medeni Kanunun 650 ve 655. maddelerine göre temliken tescil isteklerini engellemek suretiyle Suriye uyruklunun iradesi dışındaki temliklerin, kişi yararına bir sonuç doğurmayacağını açıkça vurgulamıştır. Kısaca belirtmek gerekirse Suriye uyrukluların mallarının mülkiyeti 966 tarihine kadar Devlete geçmemiş ise de, bu malların gerek mal sahibinin iradesi, gerekse iradesi dışında özel kişilere geçmesi önlenmiş, onlara vaziyet edilmiş, üzerlerinde gittikçe artan bir hakimiyet kurulmuş, sonunda da söz konusu kararname ile fiilen el konulmuştur. Diğer bir anlatımla 1.10.1966 tarihinden önce ilerde Devlete geçeceği düşünülerek Suriye uyrukluların malları denetim altına alınmıştır. Açıklanan bu açık maddi olgu karşısında artık çekişmeli taşınmazlar üzerinde kazandırıcı zamanaşımı süresince tasarruf eden kişinin zilyetliğinde Medeni Kanunun 639/1. maddesindeki "malik sıfatı ile zilyet olma" unsurunun bulunduğundan sözedilemez. Bu kişi olsa olsa "Hazine şagili" durumundadır. Devletin vaziyet ettiği, hakimiyeti altında bulundurduğu taşınmazlara kişinin malik sıfatı ile zilyet bulunmasına yasal olanak yoktur. Ayrıca Devletin kontrolü altına aldığı, mülkiyeti henüz geçmese dahi bir oranda sahiplendiği bir taşınmaz üzerindeki kişinin zilyetliği "çekişmesiz ve aralıksız" olma niteliğini de yitirir.
Bu itibarla yerel mahkemece mevcut delillerin değerlendirilmesi suretiyle davanın reddedilmesi tamamen doğrudur.
O halde usul ve yasaya uygun bulunan direnme kararı onanmalıdır.
Sonuç: Davacının temyiz itirazlarının reddi ile, direnme kararının yukarıda açıklanan nedenlerle (ONANMASINA), 7.700 lira temyiz ilam harcının peşin harcın mahsubuna, arta kalanın istek olursa davacıya iadesine, 4.12.1991 tarihinde oyçokluğuyla karar verildi.
Full & Egal Universal Law Academy