(743 S. K. m. 546, 545, 550, 558) (2004 S. K. m. 278, 72, 277) (1086 S. K. m. 75, 74)
Dava: Taraflar arasındaki "mirasın hükmen reddi-tespit" davasından dolayı yapılan yargılama sonunda; Trabzon Asliye 2. Hukuk Mahkemesi'nce davanın reddine dair verilen 16.6.1999 gün ve 1997/203 E-1999/155 K. sayılı kararın incelenmesi davacı vekili tarafından istenilmesi üzerine, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 10.2.2000 gün ve 1999/14145-2000/1555 sayılı ilamı ile; (...Dava niteliği itibarıyla borçtan kurtulmaya yönelik menfi tespite ilişkindir (MK. 545/2). Mahkeme tarafların iddia ve savunmaları ile bağlıdır. (HUMK 75) Davalının İcra İflas Kanunu'nun 278. maddesine dayanan bir savunması ve davası yoktur. Mahkemece re'sen bu konuda arttırma ve değerlendirme yapması doğru olmayıp yapılacak iş, tarafların iddia ve savunmaları ve gösterilen deliller çerçevesinde delilleri tartışılıp hüküm kurmaktır. Bu yön göz önünde tutulmadan yazılı şekilde karar verilmesi doğru görülmemiştir...) gerekçesiyle bozularak dosya yerine geri çevrilmekle yeniden yapılan yargılama sonunda; mahkemece önceki kararda direnilmiştir.
Temyiz Eden: Davacı vekili
Hukuk Genel Kurulu'nca incelenerek direnme kararının süresinde temyiz edildiği anlaşıldıktan ve dosyadaki kâğıtlar okunduktan sonra gereği görüşüldü:
Karar: Tarafların karşılıklı iddia ve savunmalarına, dosyadaki tutanak ve kanıtlara, bozma kararında açıklanan gerektirici nedenlere ve özellikle davacılar, H.'nin ölümünde terekesinin borca batık olduğunun tespiti ile mirasın hükmen reddine karar verilmesini, alacaklı SSK Genel Müdürlüğü'ne karşı açtıkları bu davada istemişlerdir.
Davalı davanın Medeni Kanunu'nun 546. maddesinde gösterilen sürede açılmadığını, aynı kanunun 550 maddesi uyarınca "süresi içinde ret etmeyen mirasçı, mirası kayıtsız ve şartsız iktisap etmiş olup" aleyhine bakiye alacak davası açıldıktan sonra red hakları olmadığını, bunun hakkın kötüye kullanılması olduğunu savunmuştur.
Mahkeme tarafların bu konuda bir iddiası olmadığı ve bu yönde bir delil gösterilmediği halde, davacılardan F.'nin söz konusu borcun doğumundan sonra İcra İflas Kanunu'nun 278. maddesinde gösterilen nitelikte malı muris H.'den iktisap etmiş bulunması sebebiyle, terekenin açıldığı anda borca batık olduğunun kabul edilemeyeceğinden söz ederek davayı red etmiştir.
Yerel mahkeme ile Yargıtay dairesi arasında uyuşmazlık davanın hukuki nitelemesi ile hakimin bu davada tarafların iddia ve savunmaları dışına çıkıp çıkamayacağı yönlerinin belirlenmesinde toplanmaktadır.
Medeni Kanunun 545. maddesinde mirasçının mirası reddi iki cümle halinde düzenlenmiştir. Birinci cümlede yer alan kayıtsız şartsız red (hakiki red) konusu bu davada uygulama dışındadır. İkinci cümle "mütevaffanın vefatı anında terekenin borca müstağrak olduğu şayi ve sabit olursa miras red edilmiş olur" biçimindeki, karineye ilişkindir. Birçok yargı kararında (23.12.1942 tarihli 24/29 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 14.2.1984 tarihli 2/66-239 sayılı; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 17.5.1977 tarihli 4007/4186 sayılı kararları vs.) ve ilmi yazılarda (Prof. Dr. Zahit İmre, Prof. Dr. Hasan Erman, Miras Hukuku, 1995, sf. 343 vd.; Prof. Dr. N. Kocayusufpaşaoğlu, Miras Hukuku, 1987, sf: 619, vd.; Prof. Dr. Bülent Köprülü, Miras Hukuku Dersleri, 1985, sf: 374, vd.; Prof. Dr. M. Kemal Oğuzman, Miras Hukuku, 1990, sf: 343 vd.; Prof. Dr. Ali naim İnan, Prof. Dr. Şeref Ertaş, Miras Hukuku, 2000, sf: 424 vd.) bu ret, hükmi red olarak isimlendirilmektedir. Kanunumuz hakiki rette süre ile kayıtlı ve mirasçıların tek taraflı irade açıklamasını öngördüğü halde, söz konusu "hükmi reddin" sonuç doğurması için herhangi bir irade açıklaması ya da dava yolu öngörülmemiştir. Dahası Reddin kendiliğinden oluştuğu kabul edilip mirasın açılma ile kendiliğinden mirasçıya intikal edeceği (MK: 539) yönündeki kurala bir istisna getirilmiştir. Meğer ki mirasçı olabilecek kişi sarih irade beyanıyla ya da Medeni Kanunun 550. maddesinin ikinci cümlesinde açıklanan davranışlarla mirası kabul etmiş olsun.
Gerçekte de mirası hükmen red etmiş sayılan kişi, tereke alacaklıları aleyhine husumet yönelterek bu durumun tespitini isteyebileceği gibi; bunu def'i yolu ile de ileri sürebilir. Esasen borç tehdidi altında bulunan kişinin bu tespit davası İcra İflas Kanunu'nun 72. maddesinde düzenlenen menfi tespit davasından ibarettir. O nedenle borçtan kurtulmada, diğer davalardaki usuli prosedür çerçevesinde incelenip karara bağlanacağı açıktır.
"Hakim iki taraftan birinin talebi olmaksızın re'sen bir davayı tetkik ve hal edemez" (HUMK 72). "Kanunu Medeni ile muayyen hükümler mahfuz olmak üzere hakim her iki tarafın iddia ve müdafaaları ile mukayyettir..." (HUMK. 74) "Kanunun tayin eylediği istisnalardan başka hakim, iki taraftan birinin söylemediği şeyi veya iddia sebeplerini re'sen nazarı dikkate alamaz ve onları hatırlatabilecek hallerde dahi bulunamaz" (HUMK 75/1) Ancak, tarafların ortaya koydukları iddialar ve bunların sabit olduğunu gösteren yine taraflarca getirtilen deliller çerçevesinde "...re'sen Türk kanunları mucibince hüküm verir" (HUMK 75/1).
Şu halde, terekenin açıldığı anda terekenin borca batık olup olmadığı ölüm anında murise ait olan mallar, alacaklar ve borçlar dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Gerek İcra İflas Kanunu'nun 277 ve müteakip maddelerinde gösterilen borçlunun (murisin) mallarının borca yetmemesi halinde başkalarına geçmiş olan mallara müracaat imkânı ve gerekse Medeni Kanunun 558. maddesinde belirlenen murisin iadeye tabi tasarruflarına müracaat imkânı doğrudan gözetilemez. Bunlar terekenin (tesahüp) sahiplenildiğini gösteren davranışlar değildir. Zira her iki halde de mirasçının böyle bir malı sahiplenmesi mirasın açılmasından önce oluşmuş olaylardır. Ancak şartları oluştuğunda alacaklıların, gerek İcra İflas Kanunu'nun 278. maddesi uyarınca ve gerekse Medeni Kanunun 558. maddesi uyarınca, muristen bir mal iktisap eden; fakat mirası red etmiş olan mirasçıya, müracaat edebilecekleri tabiidir. Böyle bir iddia ortaya konmadan (HUMK. 74) hakim İcra İflas Kanunu'nun 278. maddesi uyarınca iptal davası ya da bir sav varmış gibi, davacının iktisaplarına ait tasarrufun iptal edilebileceğinden söz ederek, terekenin borca batıklığı sebebi ile davacıların borçlu olmadığının tespitine ilişkin davayı mahkemenin reddetmesi usule ve yasaya aykırıdır. Bozma nedenidir.
Sonuç: Davacı vekilinin temyiz itirazlarının kabulü ile direnme kararının Özel Daire bozma kararında ve yukarıda gösterilen nedenlerden dolayı HUMK'nun 429. maddesi gereğince BOZULMASINA, istek halinde temyiz peşin harcının geri verilmesine, 14.3.2001 gününde, oybirliği ile karar verildi.
Full & Egal Universal Law Academy