(Türkiye Cumhuriyeti İle Danimarka Krallığı Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi m. 7, 26, 27, 28) (2709 S. K. m. 62) (3201 S. K. m. 6) (6100 S. K. m. 30) (Yurtdışında Geçen Sürelerin Borçlandırılması Ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmelik m. 4, 13) (YHGK. 20.02.2012 T. 2012/10-1148 E. 2013/261 K.)
Dava: Taraflar arasındaki "tespit" davasından dolayı yapılan yargılama sonunda; Aydın 1. İş Mahkemesince davanın reddine dair verilen 16.2.2012 gün ve 2008/326 E., 2012/46 K. sayılı kararın incelenmesi davacı vekili tarafından istenilmesi üzerine, Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin 18.6.2012 gün ve 2012/7606 E., 2012/11701 K. sayılı ilamıyla bozularak, dosya yerine geri çevrilmekle yeniden yapılan yargılama sonunda: mahkemece önceki kararda direnilmiştir.
(... Dairemizin 13.10.2008 tarihli bozma ilamında davacının yurtdışından kesin dönüş yapıp yapmadığının belirlenmesi açısından, yine yurtdışından aldığı iş piyasası ek emeklilik ödemesinin niteliğinin belirlenerek Danimarka'da zorunlu ikameti gerektirip gerektirmediğinin araştırılması, ... ve sonucuna göre karar verilmesi gerektiği gerekçeleriyle bozulmasına karar verilmiş, mahkemece uyulan bozma ilamına göre yapılan yargılama sonucunda eksik inceleme ve değerlendirmeyle davacının kesin dönüş yapmadığı gerekçesine dayanılarak davanın reddine karar, verilmiştir.
Danimarka'yla Türkiye Cumhuriyeti arasında imzalanan 13.12.1999 tarihli sözleşmenin 7. maddesine göre sözleşmede aksine hüküm bululmayan hallerde bir akit tarafın mevzuatı uyarınca ve yerine göre bu sözleşme uyarınca erken emeklilik aylığı, ... bir akit tarafın bunları iktisap etmiş vatandaşı bulunan kimselerin yada geride kalan hak sahiplerinin diğer akit taraf ülkesinde ikamet etmekte olmaları sebebiyle azarlamayacağı,..., geri alınamayacağı veya müsadere edilemeyeceği düzenlemesi yapılmış, aynı sözleşmenin erken emeklilik yardımlarını düzenleyen 6. bölümde yer alan 26. maddesinde ... Danimarka mevzuatının sosyal koşullar dolayısıyla bağlanan erken aylıklar dışında, Türkiye'de ikamet etmekte olan kişilere uygulanmayacağı, 27. maddesinde erken emeklilik aylığı bağlanma koşulları düzenlenmiş, 28. maddesinde de sosyal aylıkların madde de belirtilen koşullara sahip olunması halinde Türkiye'ye geçiş yaptıktan sonra da devam edileceği, 2. maddesinde, bu sözleşmenin ... işgücü piyasası ek aylıklar sistemi (ATP) mevzuatı hakkında da uygulanacağı düzenlenmiştir.
Bu düzenlemelere göre davacının. 1970 yılından beri organizasyonda kayıtlı olduğu, 1994 yılından itibaren geçici maaş aldığı, 2000 yılından itibaren de emekli olana kadar erken emeklilik maaşı aldığı, 1.5.2005 tarihinden itibaren yaşlılık aylığı aldığı, ayrıca, yılda atp emekliliği de ödenmekte olduğu, 1996 yılından itibaren de atp'ye herhangi bir prim yatırmadığı da belirtilmişti. Dairemizin bozma ilamında sonra yurtdışı yazışmaları sonucu, emekli aylıklarının transferi hakkındaki bilgi notuyla erken emeklilik ile atp aylıklarının yurtdışına transferinin mümkün olduğu, yaşlılık aylığı, erken emeklilik aylığı ve maluliyet aylığı temel miktarları sürekli olarak Danimarka dışına gidilmesi durumunda da ilgililere gönderildiği belirtilmiştir.
Bu durumda mahkemece yapılacak iş; davacıya 3201 Sayılı Kanun gereği borçlanma ödemesini yaparak yaşlılık aylığı bağlandıktan sonraki tarihlerde Danimarka sosyal güvenlik hükümlerine göre bağlanan aylıkların ve atp ödemelerinin, Danimarka'da ikamet koşuluna bağlı ödemeler olup olmadığı, genel cevap verilmesi yerine, sadece yapılan ödemelerin türlerine dair olarak cevap verilmesi istemiyle yeniden sorularak, ödemelerin ikamete dayalı olup olmadığı belirlendikten sonra mevcut delillere göre karar verilmesi gerekirken, yazılı şekilde eksik inceleme ve araştırmayla karar verilmiş olması isabetsizdir.
O halde, davacı vekilinin bu yönleri amaçlayan temyiz itirazları kabul edilmeli ve hüküm bozulmalıdır...),
Gerekçesiyle bozularak dosya yerine geri çevrilmekle, yeniden yapılan yargılama sonunda, mahkemece önceki kararda direnilmiştir.
H.G.K.'nca incelenerek direnme kararının süresinde temyiz edildiği anlaşıldıktan ve dosyadaki kağıtlar okunduktan sonra gereği düşünüldü:
Karar: Davacı vekili, müvekkilinin yurt dışında geçen çalışmalarını, 3201 Sayılı Kanun'a göre borçlandığını, Kurum tarafından 1.9.1994 tarihinden itibaren yaşlılık aylığı bağlandığını ve aylıkların 2006/1 aydan itibaren iptal edildiğini beyanla bağlanan yaşlılık aylıklarının kesilemeyeceğinin tespitiyle, aksine Kurum işleminin iptaline, 1.4.1994-18.1.2006 arası ödenen aylıkların geri istenemeyeceğine, 9.4.2003 tarihinde bankaca Kuruma iade edilen 2.531.872.904 TL'nin ve 22.1.2004 tarihinden itibaren aylıklarının ödenmesine karar verilmesini istemiştir.
Davalı Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı vekili; davanın reddine karar verilmesini istemiştir.
Yerel mahkemece; davacıya, Danimarka'dan 1.5.2005 'den itibaren normal emekli maaşı bağlandığından bu tarihte yurda kesin dönüş yapmış olduğu ve 506 Sayılı Kanun'un geçici 81. maddesi uyarınca aylığa hak kazandığı gerekçesiyle; davacıya 1.5.2005 tarihinden itibaren aylık bağlanması gerektiğinin ve davalı kurumun 1.9.1994-30.4.2005 tarihleri arasındaki aylıkları geri isteyebileceği hususunun tespitine, aksi yöndeki kurum işleminin iptaline dair verdiği kararın, davacı vekilinin temyizi üzerine; Özel Daire'ce bozulmasından sonra bozmaya uyularak oluşturulan hüküm, Özel Daire'ce yukarda metni yazılı gerekçeyle 2. kez bozulmasına karar vermiş, yerel mahkemece, davacının, yurda kesin dönüş yapmamış olması ve Danimarka Sosyal Güvenlik Kurumunun, davacıya bağladığı emeklilik aylığının temel miktarlarının yanı sıra yapılan ek aylık, yardım ve ödemelerinin (mali durumlarının kötü olması dolayısıyla bu kimselere ödenen şahsi yardım, ısınma yardımı, genel sağlık kapsamı dışında ayak bakımı, diş, fizik tedavi, psikolojik rehabilitasyon vb sağlık ekstra yardımı) yapılabilmesi için Danimarka'da ikamet etme şartı bulunduğundan, açılan davanın reddine karar vermek gerektiği, zira davalı kurumun Türkiye'ye kesin dönüş yapmayan davacının, yaşlılık aylığını kesme işleminin mevzuata uygun olduğu, ayrıca bozma ilamına uyulup bu doğrultuda araştırmalar yapılıp, karar verilmiş iken yeniden aynı doğrultuda üstelik uluslararası bir araştırma yapılması istenmesinin İş Mahkemelerinin amacına, ve H.M.K.nun 30. maddesine aykırı olduğu gerekçesiyle önceki kararda direnilmiştir.
Direnme hükmünü, davacı vekili temyize etmiştir.
Direnme yoluyla H.G.K. önüne gelen uyuşmazlık; Mahkemece yapılan araştırmanın, kesilen yaşlılık aylığının tekrar bağlanabilmesi için gerekli olan, yurda kesin dönüş koşulunun isbatına yeterli olup olmadığı noktasında toplanmaktadır.
3201 Sayılı Kanun, kendisinden önce yürürlükte bulunan 2147 Sayılı Kanunla birlikte; yurt dışında çalışan Türk vatandaşlarına; yurt dışında çalıştıkları süreleri, döviz karşılığı borçlanma ve buna bağlı yaşlılık sigortasından yararlanma hakkı vermiş ve bu kişilerin, yurt dışındaki ülke sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında sosyal güvenliklerine gerek kalmaksızın Türkiye'de sosyal güvenceye kavuşma hakkı tanımıştır. Böylece Türkiye'de çalışıp, belli bir sosyal güvenlik kurumu kapsamında bulunan Türk vatandaşlarıyla yurt dışında çalışanların sosyal güvenceleri açısından bir farklılık kalmamıştır.
3201 Sayılı Kanun'un 6. maddesinde;
"A- Bu yasaya göre değerlendirilen sürelere istinaden aylık tahsisi yapılabilmesi için;
a- Yurda kesin dönülmüş olması,
b- Tahakkuk ettirilen döviz borcunun tamamının ödenmiş olması;
c- Döviz borcunun tamamının ödenmesinden sonra yazılı istekte bulunulması şarttır.
Yukarıdaki şartları yerine getirenlerden tahsise hak kazananların aylıkları, yazılı istek tarihini takip eden aybaşından itibaren başlatılmak üzere ilgili sosyal güvenlik kurumu kanunu hükümlerine göre bağlanır.
B- Bu kanunun hükümlerinden yararlanmak suretiyle aylık bağlananlardan tekrar yurt dışında çalışmaya başlayanların çalışmaya başladıkları tarihi takip eden ay başından itibaren aylıkları kesilir.
Bunlardan yeniden kesin dönüş yapanların, bu hizmetlerini 4. madde hükümleri gereğince borçlanmaları şartıyla aylıkları bu süreler de dikkate alınarak yeniden hesaplanır. Bu borçlanmayı yapmayanların eski aylıkları yurda kesin dönüş tarihini takip eden ay başından itibaren müracaatları üzerine tekrar ödenmeye başlanır."
Hükmü bulunmakta olup, 3201 Sayılı Kanun uyarınca yaşlılık aylığının bağlanabilmesi için "kesin dönüş" koşulunun varlığı aranmaktadır.
6.11.2008 tarihli Resmi Gazete'de yayınlanan Yurtdışında Geçen Sürelerin Borçlandırılması ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmeliğin "Aylığa Hak Kazanma ve Aylık Başlama tarihi" başlıklı 13. maddesinin 1/a bendinde de aylık bağlanabilme koşulları arasında "yurda kesin dönülmüş olması" sayılmıştır.
Aynı yönetmeliğin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinin 1/d bendinde: "Kesin dönüş: Aylık tahsis talebinde bulunanların yurtdışındaki çalışmalarının sona ermesini, ikamete dayalı bir sosyal sigorta ya da sosyal yardım ödeneği almamaları durumunu," şeklinde tanımlanmıştır.
Yönetmelikteki, kesin dönüşün tanımında yer alan "sosyal sigorta ödeneği" ibaresinin, ne anlama geldiği ifade edilmektedir. Buna göre "sosyal sigorta ödeneği" çalışma yaşamı süresince karşılaşılan hastalık, iş kazası, meslek hastalığı veya işsizlik gibi riskler sebebiyle iş göremezlik veya işsizlik gibi adlar altında yapılan ödemeleri ifade etmektedir. Tanımda geçen "sosyal yardım ödeneği" de, bulunulan ülke mevzuat kapsamında, geçimlerini sağlayacak hiçbir geliri olmayan veya mevcut gelirleriyle geçimlerini sağlamakta güçlük çeken kişilerin asgari geçim düzeyiyle sınırlı olmak üzere geçimlerinin sağlanması amacıyla kamu kurum ve kuruluşları tarafından muhtaçlık durumuna ve süresine göre ödenen ikamet şartına bağlı nakdi yardımlar anlaşılmaktadır. Bu nedenle, yurt dışı sürelerini borçlananlara aylık bağlanmasında, öncelikle yurt dışındaki çalışmaları ve varsa ikamete dayalı sosyal sigorta ya da sosyal yardım ödeneklerinin sona ermesi şartının aranacağı, kesin dönüş ifadesinden, hiçbir şekilde mutlak anlamda yurt dışında bulunduğu ülkeden, Türkiye'ye döndükten sonra tekrar yurtdışına çıkış yapmama şeklinde anlaşılmaması gerekmektedir.
Açıklanan mevzuat hükümleri ve uygulama dikkate alındığında kanunda yer alan "kesin dönüş" olgusunun belirlenmesinde uygulama ve mevzuat dikkate alınarak bir değerlendirme yapmakta zorunluluk bulunmaktadır.
Bu yorum tarzıyla Anayasa'nın 62 maddesinde yer verilen "Devlet, yabancı ülkelerde çalışan Türk vatandaşlarının aile birliğinin, çocuklarının eğitiminin, kültür ihtiyaçlarının ve sosyal güvenliğinin sağlanması, anavatanla bağlarının korunması ve yurda dönüşlerine yardımcı olunması için gereken tedbirler alır." hükmüne de uygun yorum yapılmış olacaktır.
Nitekim, Yargıtay H.G.K.'nun 20.2.2012 tarih ve 2012/10-1148 E. 2013/261 K, sayılı kararında da aynı ilkeler vurgulanmıştır.
Yukarıdaki açıklamaların ışığında, somut olay değerlendirildiğinde mahkemece, davacının "yurda kesin dönüş" koşuluyla ilgili, çalışma yaşamı süresince karşılaşılan hastalık, iş kazası, meslek hastalığı veya işsizlik gibi riskler sebebiyle iş göremezlik veya işsizlik gibi adlar altında bir ödeme almakta olup olmadığı ve yurt dışında bulunduğu ülke mevzuatı kapsamında, geçimlerini sağlayacak hiçbir geliri olmayan veya mevcut gelirleriyle geçimlerini sağlamakta güçlük çeken kişilerin asgari geçim düzeyiyle sınırlı olmak üzere geçimlerinin sağlanması amacıyla kamu kurum ve kuruluşları tarafından muhtaçlık durumuna ve süresine göre ödenek alıp almadığı konusu yöntemince araştırılmamıştır.
Yerel mahkemece, yukarda belirtilen ilkeler çerçevesinde, davacıya 3201 Sayılı Kanun gereği borçlanma ödemesini yaparak yaşlılık aylığı bağlandıktan sonraki tarihlerde Danimarka sosyal güvenlik hükümlerine göre bağlanan aylıkların ve atp ödemelerinin, Danimarka'da ikamet koşuluna bağlı ödemeler olup olmadığıyla ilgili araştırma yapılmadan yazılı şekilde karar verilmesi doğru değildir.
Aynı yöne işaret eden ve H.G.K.'nca da benimsenen Özel Daire bozma kararına uyulmak gerekirken, yanılgılı gerekçeyle önceki kararda direnilmesi usul ve yasaya aykırı olup; kararın bozulması gerekir.
Sonuç: Davacı vekilinin temyiz itirazlarının kabulü ile, direnme kararının Özel Daire bozma kararında gösterilen nedenlerden dolayı 6217 Sayılı Kanun'un 30. maddesiyle 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununa eklenen "Geçici Madde 3" atfıyla uygulanmakta olan 1086 Sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun 429. maddesi gereğince BOZULMASINA, istenmesi halinde temyiz peşin harcının yatırana iadesine, 5521 Sayılı Kanun'un 8/son maddesi uyarınca karar düzeltme yolu kapalı olmak üzere, 26.02.2014 tarihinde oybirliği ile, karar verildi. (¤¤)
Full & Egal Universal Law Academy