-Hukuk Ýstinaf No.l/74
(Dava No.231/73; Lefkoþa)
YÜKSEK MAHKEME HUZURUNDA.
Mahkeme Heyeti: M. Necati Münir, Baþkan, Ülfet Emin ve Þakir S. Ýlkay.
Ýstinaf eden: Mehmet Ömer, Lefkoþa. (Davacý)
ile
Aleyhine istina.f edilen: Evkaf Müdürü, Evkaf Dairesi, Lefkoþa. (Davalý)
a r a s ý n d a .
Ýstinaf eden namýna: Kývanç M. Riza.
Aleyhine istinaf edilen namýna: Ümit Süleyman.
Hukuk Usulü - Dava ünvaný - Dava ünvanýnda Evkaf Müdürünün deðil "Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi"nin Davalý olarak gösterilme zorunluluðu.
Türk Yönetimi - Türk Yönetimi veya kontrolündeki kuruluþlar aleyhine 28.12.1967 tarihinden önceki devre için dava açýlamamasý.
1967-73 Temel Kurallar - Temel Kurallarýn 18/B maddesi - Türk Yönetimi veya kontrolündeki kuruluþlar aleyhine açýlan ve Yönetimin kuruluþ tarihi olan 28.12.1967 tarihinden önceki devreye iliþkin davalarýn Türk Mahkemeleri tarafýndan görülememesi.
Hukuk Usulü - Yetki itirazý - Yönetimin kuruluþundan önceki devre için açýlan davalara veya davalarýn bu devreye iliþkin taleplerine bakmaya Mahkemelerin yetkisiz olmasý.
Tefsir - 1967-73 Temel Kurallarýn 18/B maddesinde bulunan "kontrol" kelimesinin tefsiri - Tefsir edilirken kelimenin içinde bulunduðu metni ve gayesini de dikka.te almak gerekir - 1960 Anayasasýnýn 110. maddesi gözönünde bulundurula.rak "kontrol" kelimesine bir anlam verilecek olunursa, Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesinin Türk Yönetiminin kontrolunda bulunan bir müessese olduðu ve Yönetimin Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi üzerinde geniþ ve etkili idari ve mali kontrol yetkisi bulunduðunu kabul etmek gerekir.
OLAY: Davacý Evkaf Dairesinde çalýþan bir memurdu ve bir dava açarak Evkaf
Dairesinde yaptýðý hizmetin karþýlýðý olan meblaðýn kendisine ödenmesini talep etti.
Davalý böyle bir borç olduðunu reddetti. Davalý ayrýca, Davanýn ünvanýnda Evkaf Müdürünün taraf olarak gösterilmesinin hatalý olduðunu ve bu ünvanla davanýn daha ileri gitmeden reddedilmesi gerektiðini ileri sürdü.
Ýlk Mahkeme Davalýnýn dava ünvaný ile ilgili itirazýný kabul ederek davanýn bu ünvanla devam edemeyeceðine karar verdi.
Davacý Ýlk Mahkeme kararýnýn hatalý olduðunu iddia ederek hükmü istinaf etti.
SONUÇ: Yüksek Mahkeme, Evkaf Dairesi ve Müftülükten müteþekkil olan "Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi"nin dava etme ve dava edilme konusunda meriyette olan amir hükmün 31/1970 sayýlý Kuralýn 3(2) maddesi olduðu, bu maddeye göre Dairenin tüzel kiþiliðe haiz olduðu ve davanýn ünvanýnda "Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi"nin bulunmasý gerektiði kanýsýna vardý ve Ýlk Mahkemenin dava ünvaný konusundaki kararýný onayladý.
Yüksek Mahkeme, duruþmada öne sürülen yetki itirazýyla ilgili olarak 1967-73 Temel Kurallarýn 18/B maddesindeki "Türk Mahkemeleri Kýbrýs Türk Yönetiminin kuruluþundan (28 Aralýk 1967) önceki devreye ait Yönetim veya Yönetimin kontrolunda bulunan müesseseler aleyhindeki davalara bakamazlar" kuralýnýn bu davaya da uygulanmasý gerektiðine ve Mahkemenin Yönetimin kurulduðu 28 Aralýk 1967 tarihinden önceki devreye ait talebi dinlemeye yetkisi olmadýðýna karar verdi.
H Ü K Ü M
Ýstinaf eden (davacý) 20 Ocak, 1961 ile 31 Ekim, 1972 tarihleri arasýnda 12/1960 sayýlý Türk Cemaat Meclisi Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi Teþkilâ.t Kanunu'nun 7. maddesinde gösterilen Muhasebe ve Kitabet Memuru olarak görev ifa ettiðini, 1 Ocak 1964 tarihinden 31 Aralýk 1969 tarihine kadar olan süre için kendisine takriben K.L.2,220.- ödenmesi gerekirken alel hesap olarak sadece K.L.1,103.191 mil ödendiðini ve dolayýsý ile bu süre için aleyhine istinaf edilenin (davalýnýn) kendisine takriben K.L.1,116.809 mil borçlu kaldýðýný iddia ederek Lefkoþa Kaza Mahkemesinde dosyalamýþ olduðu 231/73 sayýlý dava ile aleyhine istinaf edilenden (davalýdan) K.L.1,116.809 mil talep etmiþtir.
Davalý ise dosyalamýþ olduðu Müdafaa Takriri ile iptidaî itiraz olarak dava ünvanýnýn yanlýþ olduðunu ve Evkaf Müdürünün bu davadaki ünvan ile davalý ve/veya bu davada taraflardan birisi olamayacaðýný ve þimdiki ünvaný ile davanýn daha ileriye gidemiyeceðini iddia etmiþtir. Bu iptidaî itiraza halel gelmeksizin, diðer þeyler meyanýnda, -davalý davacýya K.L.1,116.809 mil veya herhangi bir miktar borçlu olduðu hususunu red ve inkâr etmiþtir.
Davanýn duruþmasýnda davalý avukatý Müdafaa Takririnde ileri sürülen iptidaî itiraza ilâveten Kýbrýs Türk Yönetiminin Temel Kurallarýnýn 18/B maddesine istinad ederek Bidayet Mahkemesinin davanýn Kýbrýs Türk Yönetiminin kuruluþundan önceki devreye ait olan kýsmýna bakmaya yetkisi olmadýðýný iddia etmiþtir.
Bidayet Mahkemesi, davalý avukatýnýn gerek dava ünvaný ile ilgili yapmýþ olduðu iptidaî itirazý gerekse yetki hususunda ileri sürmüþ olduðu iddiayý etraflýca tezekkür ettikten sonra, davanýn yanlýþ ünvanla baþlatýldýðý kanaatýna vararak bu ünvanla devam edemeyeceðine, davacýnýn Kýbrýs Türk Yönetiminin kuruluþ tarihi olan 28 Aralýk 1967 tarihinden önceki talebinin Mahkemenin salâhiyetsizliði dolayýsý ile reddolunmasýna, 28 Aralýk 1967'den sonraki talebe ise Mahkemenin bakmaya salâhiyeti olduðuna karar vermiþtir.
Davacý Bidayet Mahkemesinin ilk iki hususta vermiþ olduðu ara kararýn hatalý olduðunu iddia ederek istinaf etmiþtir.
Ýlk olarak Bidayet Mahkemesinin davanýn ünvaný ile ilgili olan kararýný ve bu karar aleyhine yapýlan istinafý ele alalým. Bidayet Mahkemesi kararýnda Evkaf Dairesinin nasýl dava edip dava edileceði konusu ile ilgili tüm kanunlarýn, yani Fasýl 337 Evkaf ve Vakýflar Kanunu'nun, 12/1960 sayýlý Türk Cemaat Meclisi Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi Teþkilât Kanunu'nun ve en son geçirilen 31/1970 sayýlý 1970 Val;ýflar ve Din Ýþleri Dairesi Teþkilât Kuralýnýn ilgili hükümlerini etraflýca tezekkür ettikten sonra halen 31/1970 sayýlý Kuralýn 3. maddesinin amir olduðu neticesine varmýþtýr. Kanaatýmýzca 31/1970 sayýlý Kuralýn 3. maddesinin (1). fýkrasý ile meydana gelen ve Evkaf Dairesi ve Müftülükten müteþekkil olan "Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi"nin dava etmek ve dava edilmek hususunda halen meriyette olan amir hüküm, aleyhine istnaf edilenin avukatýnýn da ileri sürmüþ olduðu ve Bidayet Mahkemesinin vermiþ olduðu kararda belirtildiði gibi, 31/1970 sayýlý Kuralýn 3. maddesinin (2). fýkrasýdýr. 31/1970 sayýlý Kuralýn 3. maddesi aynen þöyledir:-
"Vakýflar ve 3. (1) Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi, Evkaf Dairesi, Evkaf Dairesi
Din Ýþleri Daire- ve Müftülükten müteþekkildir.
sininTeþekkülü ve
hükmî þahsiyeti. (2) Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi, Ahkâmül Evkaf hükümlerine
göre devamlý bir mevcudiyeti olan, resmi bir mühürü bulunan,
mal iktisap etme, elde tutma, temlik etme, akit yapma, hukuki
þahsiyeti adýna dava etme ve dava edilme ehli- yetini haiz bir
kuruluþtur."
31/1970 sayýlý Kuralýn 3. maddesinin hükmünden görüleceði gibi Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi mal iktisap etme, elde tutma, temlik etme, akit yapma, hukuki þahsiyeti adýna dava etme veya edilme ehliyetini haiz bir kuruluþtur. Bu hususta 31/1970 sayýlý Kuralýn 13(7)(b) maddesine deðinmeði faydalý buluyoruz. Bu madde aynen þöyledir:-
"13. (7)Müdür, Dairenin amiri olarak Ýdare Heyetinin tespit edeceði sýnýrlar dahilinde aþaðýda gösterilen yetkilere sahiptir:-
(b)Dairenin taraf bulunduðu bütün hukuki muamelelerde Daireyi þahsen veya bir avukat marifeti ile temsil eder "
Bu paragraftan görüleceði gibi Evkaf Müdürü Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesinin taraf bulunduðu bütün hukuki muamelelerde Daireyi þahsen veya bir avukat marifeti ile temsil edebilir.
31/1970 sayýlý Kuralýn 3. maddesi ile 13(7)(b) ve diðer ilgili hükümler göz önünde tutulunca kanaatýmýzca davanýn ünvanýnda davalý "Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi" olarak gösterilmeli idi.
Netice olarak kanaatýmýzca Bidayet Mahkemesinin davanýn ünvaný hususunda vermiþ olduðu karar hatalý deðildir ve bu karar aleyhine yapýlan istinafýn reddolunmasý gerekir.
Þimdi de Bidayet Mahkemesinin yetki hususunda vermiþ olduðu kararý ve bu karar aleyhine yapýlan istinafý ele alalým. Yukarýda belirtildiði gibi davalý avukatý bu iddiayý Kýbrýs Türk Yönetiminin 1967-73 Temel Kurallarýnýn 18/B maddesine istinad ettirmek-tedir. Temel Kurallarýn 18/B maddesi aynen þöyledir:"Madde 18/B Türk Mahkemeleri Kýbrýs Türk Yönetiminin kuruluþundan önceki devreye ait Yönetim veya Yönetimin kontrolunda bulunan müesseseler aleyhindeki davalara bakamazlar. Bu gibi davalar zaman aþýmýna tabi olmaksýzýn Kýbrýs sorununun çözümlenmesinden sonra yetkili organlar önünde açýlacaktýr."
Görüleceði gibi herhangi bir müessesenin, bu maddenin kapsamýna girebilmesi için o müessesenin Kýbrýs Türk Yönetiminin kontrolunda bulunmasý gerekir. Herhangi bir müessese, Madde 18/B anlamýnda, Yönetimin kontrolunda bulunmakta ise, o maddenin kapsamýna girer ve maddenin anlamýnda Yönetimin kontrolunda bulunmayan bir müessese maddenin kapsamýna girmez. Binaenaleyh, kanaatýmýzca, yetki hususu ile ilgili olarak karara baðlanmasý gereken en önemli husus Temel Kurallarýn 18/B maddesinde yer alan
"kontrol" tabirinin tefsiridir. "Kontrol" kelimesi birçok manalarda ve birçok maksatlar için kullanýlan geniþ bir tabirdir. Kelimenin mana ve kapsamý kontrolun derece ve geniþliðine baðlýdýr. "Kontrol" kelimesinin manasýný tefsir ederken, kelimenin içinde bulunduðu metni (context) ve gayesini de tetkik etmek gerekir.
Elbette bir devletin veya yönetimin birçok meseleler üzerinde, mezkûr müesseselerin faaliyetlerini düzenlemek bakýmýndan, çeþitli derecede kontrolu olabilir; örneðin bir devlet veya yönetim otellerin, eðlence yerlerinin, bankalarýn ve sair müesseselerin faaliyetlerini düzenleyebilir. Bu tür devlet düzenlemeleri kelimenin çok geniþ manasýnda bir nevi kontrol sayýlabilir. Lâkin bu tür düzenleme niteliðinde olan kontrol, kanaatýmýzca, Temel Kurallarýn 18/B maddesinde kullanýlan "kontrol" anlamýna girmez. 18/B maddesinde kullanýlan "kontrol"dan bu tür düzenleme deðil de bir nevi idarî veya malî düzenleme veya kontrol murad edilmektedir.
Temel Kurallarýn 18/B maddesinde "kontrol" kelimesine verilmesi gereken manayý tespit ederken kanaatýmýzca bu maddenin gerekçe ve gayesini de eleþtirmek gerekir. Bilineceði gibi 1963 hadiselerinden sonra zuhur eden olaðanüstü durum neticesi Türk Cemaatýnýn ve müesseselerinin malî imkân ve kaynaklarý epeyce zarar görmüþtür. Bunun içindir ki Temel Kurallar 'rürk Yönetimi ile kontrolunda bulunan müesseseleri Yönetimin kuruluþundan önceki devreye ait malî sorumluluk ve mükellefiyetlerle þimdilik yüklememeði öngörmekte ve bu gibi mükellefiyetlerden doðan haklarýn tekâmülünü ertelemektedir.
Söylenenlerden anlaþýlacaðý gibi bu istinafta netice itibarý ile karara baðlanmasý gereken husus Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesinin Türk Yönetiminin kontrolunda bulunan bir müessese olup olmadýðýdýr.
Anayasa'nýn 110. maddesinin 2. fýkrasý Vakýflar Müessesesinin Türk Cemaat Meclisine baðlý olan bir müessese olduðunu ve Anayasa'ya göre Cemaat namýna Türk Cemaat Meclisi tarafýndan kontrol ve idare edilmesi gerektiðini göstermektedir. Anayasa'nýn 110. maddesinin 2. fýkrasý þöyledir:-
"MADDE 110
l. .. ... .. ... ... .... ... .... ... ... .... . . .... ...
2. Vakýf müessesesi ve Ahkâmül Evkaf, bu Anayasaca tanýnýr. Vakýf müessese veya tesisini veya vakýflarý veya, camilere ve herhangi diðer bir zslâm dini müessesesine ait mallar da dahil olmak üzere, herhangi vakýf mallarý ilgilendiren veya herhangi bir suretle bunlara tesir eden bütün konular, münhasýran Ahkâmül Evkaf ve Türk Cemaat Meclisince çýkarýlan veya yapýlan kanun ve nizamnamelere tabidir ve bunlara göre ve bunlar gereðince idare olunur ve hiçbir teþrü, icraî veya herhangi diðer bir muamele, bahis konusu Ahkâmül Evkafý ve Türk Cemaat Meclisinin bahis konusu kanunlarýný ve nizamnamelerini ihlâl edemez veya onlara üstün gelemez veya müdahale edemez."
Türk Cemaat Meclisi Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi Teþkilât Kanunu (No.l2/1960) gereðince Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi Evkaf Dairesi ile Müftülükten müteþekkil idi. Davacýnýn 20 Ocak 1961 tarihinden itibaren Evkaf Dairesinde tayin edilmiþ olduðu mevki 12/1960 sayýlý Kanunun 7. maddesinde gösterilen muhasebe ve kitabet memurluklarýndan biridir. Mezkûr Kanunun 6. maddesine göre ise Evkaf Dairesinin memur kadrosu Türk Cemaat Meclisinin daimi Amme Hizmeti kadrolarýndan-dý. Ayni Kanunun 20. maddesine göre Vakýflar ve Din Ýþleri Bütçesi, Meclis Bütçesi ile ayni zamanda Meclise sunulurdu. Kanunun 16. maddesine göre ise Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi tarafýndan tahsil olunan veya herhangi bir suretle alýnan bütün paralar, Ýcra Heyetince tasvip edilen malî bir müessesede, Meclis Konsolide Fonu içinde, Daireye mahsus bir hesaba yatýrýlýrdý. Bu rraddeden görüleceði gibi Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesinin tüm gelirleri Türk Cemaat Meclisinin Konsolide Fonunun bir parçasý olarak telâkki edilmekte idi.
28 Aralýk 1967 tarihinde Türk Yönetiminin kurulmasý üzerine Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi, baþýna getirildiði bir üye vasýtasý ile direkt olarak Yönetimin Yürütme Kuruluna baðlanmýþtýr. Dairenin Yürütme Kuruluna direkt baðlýlýðý halihazýrda meriyette olan 31/1970 sayýlý Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesinin Teþkilât Kuralýnýn yürürlüðe girdiði 13 Ekim 1970 tarihine kadar devam etmiþtir.
Þimdi de halen yürürlükte olan 31/1970 sayýlý Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesinin Teþkilât Kuralý tahtýnda Kýbrýs Türk Yönetiminin Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi üzerinde olan kontrolunun mahiyetini tetkik edelim. Kuralýn 11. maddesinin (1). fýkrasýna göre Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi Ýdare Heyeti Dairenin ana siyasetinin tesbitinden ve Dairenin genel sevk ve idaresinden sorumludur. Kuralýn 7. maddesine göre ise Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi Ýdare Heyetinin Baþkaný ve üyeleri Kýbrýs Türk Yönetiminin Yürütme Kurulu Baþkanlýðýnca aday gösterilirler ve Yürütme Kurulu tarafýndan atanýrlar. Kuralýn 12. maddesinin (1). fýkrasýna göre Yürütme Kurulu Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesinin ana siyaset ve prensip konularýnda Ýdare Heyetine gerekli direktifleri verebilir. Ayni maddenin (2). fýkrasýna göre Yürütme Kurulu aþaðýda gösterilen yetkilere sahiptir.
(a)Dairenin cari ve inkiþaf bütçelerini ve faaliyet programlarýný tasvip etmek;
(b)Dairenin iç teþkilâtý hakkýnda hüküm koyan, memur ve müstahdemlerin maaþ ve sair çalýþma þartlarýný düzen- liyen tüzükleri tasvip etmek;
(c)Yýllýk faaliyet raporlarýný, Baþmurakýplýk raporlarý ýþýðýnda tetkik edip gerekli kararlarý almak.
Kuralýn 13. maddesine göre Evkaf Müdürü Ýdare Heyetinin teklifi ve Yürütme Kurulu Baþkanlýðýnýn onayý üzerine Yürütme Kurulunca atanýr. Kuralýn 19. maddesinin (4). fýkrasýna göre Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesinin hesaplarý Ýdare Heyetine sunulduktan sonra Türk Yönetimi Baþ Murakýbý tarafýndan teftiþ edilmiþ olarak Yürütme Kuruluna ve bilgi için Meclise arzolunur.
31/1970 sayýlý Kuralýn yukarýda atýfta bulunulan ve diðer ilgili hükümlerinden görüleceði gibi Kýbrýs Türk Yönetiminin Yürütme Kurulu Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesinin Ýdare Heyetini tayin etmek, Dairenin ana siyaset ve prensip konularýnda Ýdare Heyetine direktifler vermek, Dairenin cari ve inkiþaf bütçelerini ve faaliyet raporlarý ile Daireniri iç teþkilâtý hakkýnda hüküm koyan, memur ve müstahdemlerin maaþ ve sair çalýþma þartlarýný düzenleyen tüzükleri tasvip etmek ve yýllýk faaliyet raporlarýný tetkik edip kararlar almak yetkilerini haizdir. Buna ilâveten Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesinin hesaplarý Kýbrýs Türk Yönetimi Baþ Murakýbý tarafýndan teftiþ edilmektedir.
Yukarýda belirtilenlerden görüleceði gibi Kýbrýs Türk Yönetiminin, daha önceden Türk Cemaat Meclisinin olduðu gibi, Vakýflar ve Din Ýþleri Dairesi üzerinde çok geniþ ve etkili idari ve mali kontrolu mevcuttur ve binaenaleyh bu Daire Temel Kurallarýn 18/B maddesi anlamýnda Kýbrýs Türk Yönetiminin kontrolunda olan bir müessesedir.
Yukarýdaki sebeplerden dolayý Bidayet Mahkemesinin davacýnýn 28 Aralýk 1967'den önceki devreye ait talebini salâhiyetsizlik nedeni ile red eden kararý hatalý deðildir ve bu husustaki istinafýn red edilmesi gerekir.
Netice itibarý ile istinaf red olunur.
Müstenif, aleyhine istinaf edilene istinaf masraflarýný ödeyecektir.
Yüksek Mahkeme
11 Nisan, 1974.
-
Full & Egal Universal Law Academy