Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2017-3-32 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 17-20/318-140
Karar Tarihi : 03.07.2017
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK
Üyeler : Arslan NARİN, Adem BİRCAN, Şükran KODALAK, Mehmet AYAN
B. RAPORTÖRLER: İsmail Yücel ARDIÇ, İbrahim Hilmi KOÇAK, Mehmet GERÇEK
C. BAŞVURUDA
BULUNAN :- Resen
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILANLAR : - Çekok Gıda San. ve Tic. A.Ş.
İstanbul Deri Organize San. Bölgesi Vidala Sok. No:1
Tuzla/ İstanbul
- Uçak Kardeşler Gıda Seracılık Nakliye Plastik San. ve Tic. A.Ş.
Tepecik Mahallesi Kuşadası Cad. No:79 Seferihisar/ İzmir
- Menas Mersin Zirai Ürünler İşleme İhracat San. ve Tic. A.Ş.
Mersin Silifke Asfaltı Üzeri Tömük/Mersin
- Sultan Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Taşağıl Mevkii Fatih Mah. 1.Soma Yolu Sk. No.1 Kınık/ İzmir
- Uzmanlar Sebze Meyve Tarım ve Su Ürünleri Gıda Nak. Tur. Tek.
San. ve Tic. Ltd. Şti.
Tevfikbey Mah. Tahsin Tekoğlu Cad. Liva İş Merkezi
Sefaköy/ İstanbul
- Kalyoncu Nakliyat Tur. Tic. San. Ltd. Şti.
Güneş Mah. Altınova Cad. Toptancı Hal Kompleksi Antalya
- Gamze Tarım Ürünleri Tic. ve Nakliye Ltd. Şti.
Güneş Mah. Altınova Cad. Toptancı Hal Kompleksi No: 674
Antalya
- Antese Antalya Tüccar ve Esnaflar Dayanışma Derneği
Sütçüler Mah. Yeni Toptancı Hal İdari Bina Kat: 1 No: 19
Kepez/ Antalya
(1) E. DOSYA KONUSU: Yaş meyve ve sebzelerin toptan satışında faaliyet gösteren
teşebbüslerin rekabet karşıtı eylem ve davranışlar içerisinde bulunup
bulunmadıkları.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Yaş meyve ve sebzelerin toptan satışında faaliyet gösteren
teşebbüslerin rekabet karşıtı eylem ve davranışlar içerisinde bulundukları iddiası resen
incelenmiştir.
(3) G. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurulunun (Kurul) 15.05.2017 tarih ve 17-16/242-M
sayılı toplantısında, meyve ve sebzelerin toptan satışında faaliyet gösteren teşebbüslerin
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un (4054 sayılı Kanun) ihlal edilip
17-20/318-140
2 / 10
edilmediğinin tespiti amacıyla aynı Kanunun 40. maddesinin 1. fıkrası uyarınca
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
(4) İlgili karar uyarınca düzenlenen 14.06.2017 tarih ve 2017-3-32/ÖA sayılı Önaraştırma
Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.
(5) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda özetle;
- Dosya konusu iddiaya ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığı,
- Çekok Gıda San. ve Tic. A.Ş. hakkında 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin birinci
fıkrasının (d) bendi uyarınca idari para cezası uygulanması gerektiği
sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
(6) Dosya kapsamında meyve ve sebzelerin toptan satışında faaliyet gösteren Uçak
Kardeşler Gıda Seracılık Nakliye Plastik San. ve Tic. A.Ş. (UÇAK), Menas Mersin Zirai
Ürünler İşleme İhracat San. ve Tic. A.Ş. (MENAS), Sultan Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.
(SULTAN), Çekok Gıda San. ve Tic. A.Ş. (ÇEKOK), Uzmanlar Sebze Meyve Tarım ve
Su Ürünleri Gıda Nak. Tur. Tek. San. ve Tic. Ltd. Şti.’de (UZMANLAR), Kalyoncu Nak.
Turz. Tic. San. Ltd. Şti. (KALYONCU), Gamze Tarım Ürünleri Tic. ve Nakliye Ltd. Şti.
(GAMZE) ve Antese Antalya Tüccar ve Esnaflar Dayanışma Derneğinde (ANTESE)
yerinde inceleme yapılmış ve sonrasında görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Ayrıca İstanbul
Yaş Sebze Meyve Sebze Bostan Komisyoncuları ve Tüccarları Derneği (İSMEYDER)
yetkilileri ile de bir görüşme gerçekleştirilmiştir.
(7) Öte yandan zincir marketlerle görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda 31.05.2017
tarihinde Makro Market A.Ş. (MAKRO), 01.06.2017 tarihinde Yunus Market İşl. Tic. A.Ş.
(YUNUS) ve 02.06.2017 tarihinde Altunbilekler Gıda ve İth. Mad. İh. San. Ltd. Şti. A.Ş.
(ALTUNBİLEKLER) ile yapılan görüşmeler tutanak altına alınmıştır. Ayrıca 01.06.2016
tarihinde Gümrük ve Ticaret Bakanlığı İç Ticaret Genel Müdürlüğü Tarım Ürünleri Ticareti
Dairesi yetkilileri ile bir toplantı gerçekleştirilmiş ve 05.06.2017 tarih ve 6935 sayı ile de
adı geçen birimden bilgi talebinde bulunulmuştur.
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. Yaş Sebze ve Meyve Piyasası ve İşleyişine İlişkin Genel Bilgiler
(8) Yaş meyve ve sebze sektörü; üretim, ürünlerin pazara hazırlanması, muhafazası,
işlenmesi, soğuk zincirde dağıtımı ve perakende satışı yönleriyle karşımıza çıkmaktadır.
Bu faaliyet içerinde yaş sebze ve meyve, üreticiden perakende satış noktasına kadar
birçok kez el değiştirmekte üretici, komisyoncu, tüccar ve perakendeci zincirin esaslı
unsurlarını oluşturmaktadır. Yaş meyve ve sebze ülke ihracatının önemli kalemlerinden
biridir.
(9) Şekil 1’de yaş sebze ve meyve tedarik zinciri ve bu zincirde faaliyeti bulunan oyunculara
yer verilmiştir:
17-20/318-140
3 / 10
Şekil 1- Yaş Sebze ve Meyve Tedarik Zinciri
(10) Şekil-1’de görüldüğü üzere yaş sebze ve meyve bazen tek bir aracı ile bazen de defalarca
el değiştirdikten sonra tüketici ile buluşmaktadır. Türkiye’de işlenmiş ürünler bir tarafa
bırakılırsa yaş meyve ve sebze üreticiden, kendi ya da başkası hesabına ürünü satan
farklı özellikteki toplayıcı, simsar, komisyoncu, tüccar gibi aracılar yoluyla tüketiciye
ulaştırılmaktadır. Yaş meyve ve sebzede üretici örgütlenmesinin arzulanan düzeyde
olmaması pazarlama kanalının uzamasına ve tüketicinin ödediği paradan üreticinin eline
geçen miktarın düşmesine yol açmaktadır1.
(11) Çok sayıda üreticinin dağınık bir yapı sergilediği sektörde yukarıdaki şekilde gösterilen
yapının dışında atipik ilişkiler de mevcuttur. Örneğin sınıflandırma ve paketleme işlemi
yapan bir teşebbüs aynı zamanda üretim faaliyeti de gerçekleştirebilirken, üretim
bölgesinde deposu bulunmayan bir perakendeci de kimi ürün grupları için doğrudan
üreticiden alım gerçekleştirebilmektedir. Depoloma, sınıflandırma, paketleme ve ürünün
nakledilmesi sürecin önemli aşamalarını oluşturmakta yukarıda bahsedilen atipik ilişkiler
bu süreçlerde de farklılaşmalara neden olmaktadır.
I.1.2. Avrupa Birliğinde Yaş Sebze ve Meyve Ticareti2
(12) Avrupa Birliği’nde (AB) meyve ve sebze pazarlamasında aktif rol oynayacakları
düşüncesiyle, üretici organizasyonları desteklenmektedir. Üreticilerin bütün ürünlerini
üretici organizasyonları vasıtasıyla pazarlamaları gerekmektedir. Bu organizasyonlar,
çiftçilere çevre dostu üretim metotları açısından teknik yardım sağlamakla yükümlüdürler.
Gerek ithal edilen gerekse üretici birlikleri kanalıyla pazarlanan ürünlerin birinci el toptan
satışı prensip olarak açık artırma usulü ile gerçekleştirilmektedir. Süpermarket ve
hipermarketler ise üretici birliklerinden doğrudan alım yapmayı tercih etmektedir.
(13) Üretici birlikleri, genel olarak kurdukları kooperatifler kanalıyla mezatları yürütmektedir.
Tüm üretici birliklerinin üst birlikleri ve branş birlikleri bulunmaktadır. AB piyasasında
başta gıda maddeleri olmak üzere hemen hemen tüm temel ihtiyaç maddelerinin
pazarlanmasında süpermarket ve hipermarketler büyük bir ağırlık kazanmıştır. Bu
şirketlerin pazarlayacakları ürünleri doğrudan üretici birliklerinden satın almaları ve/veya
1 Erişim Tarihi: 06.06.2017
2 Erişim Tarihi: 06.06.2017
Ü
RETİCİ
Üretici-Aracı
Organik Ürün
Pazarı
TÜ
KETİCİ Perakendeci
Toptancı/Tüccar/
Komisyoncu
(Üretim Bölgesi)
Tüccar
Komisyoncu
(Tüketim
Merkezi)/
Toptancı Hal
Tüccar/
Komisyoncu
Semt Pazarı
Üretim Bölgesinde Kendi
Deposu Bulunan Perakendeci
17-20/318-140
4 / 10
ithal etmeleri nedeniyle, mezatlar daha küçük ölçekli toptancıların tercih ettikleri ürün
tedarik yöntemi olmaktadır. Yaş meyve ve sebzelerin de satışa sunulduğu toptan gıda
pazarlarına getirilen ürünler ise çoğunlukla küçük marketler ve restoranlar gibi işletmeler
tarafından satın alınmaktadır. Toptan olmak koşuluyla, nihai tüketicilerin de bu yerlerden
ürün satın almaları mümkündür.
(14) AB ülkelerinde yaş sebze ve meyvelerin toptancı hallerine girme zorunluluğu
bulunmamaktadır. Yaş sebze ve meyve, genel olarak üç kanaldan perakendeciye
ulaştırılmaktadır: (1) toptancı halleri, (2) büyük dağıtıcı marketler, (3) üretici birlikleri.
Bunlardan büyük dağıtıcı marketler, toptan ve perakende dağıtım yapabilmektedirler3.
I.2. İlgili Ürün Pazarı ve Coğrafi Pazar
(15) İlgili Pazarın Tanımlanmasına İlişkin Kılavuz’un 20. paragrafında “Ancak inceleme
konusu işlem, gerek ürün gerekse de coğrafi açıdan olası alternatif pazar tanımları
çerçevesinde rekabet açısından endişeler yaratmıyor ya da alternatif tüm tanımlar
açısından rekabeti bozucu bir etki söz konusu oluyorsa pazar tanımı yapılmayabilir.”
ifadesi yer almaktadır. Mevcut dosyada yer alan iddialar bakımından, detaylı bir pazar
tanımı yapmanın sonuca herhangi bir etkisi olmayacağından hareketle, ilgili ürün pazarı
ve coğrafi pazar tanımlanmamıştır.
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Yapılan Tespitler
I.3.1.1. Yerinde İnceleme Yapılan Teşebbüslerle ve İSMEYDER’le Görüşmeler
Dosya kapsamında MENAS, SULTAN, UÇAK, UZMANLAR, ÇEKOK, KALYONCU,
GAMZE ve ANTESE’de yerinde inceleme ve görüşme yapılmıştır. Bu teşebbüsler ve
İSMEYDER’le yapılan görüşmelerde özetle;
Ana faaliyet konularının genel olarak yaş meyve-sebze ihracatı olduğu, ihracat
yapılan ülkeler arasında en çok paya Rusya, Avrupa ve Ortadoğu ülkelerinin sahip
bulunduğu, ihmal edilebilir oranda yurt içi piyasaya (yalnızca hallere) satış
gerçekleştirdikleri,
Maliyet kalemleri arasında ürün fiyatı, işçilik fiyatı, nakliye maliyeti, ambalajlama
fiyatı ve ambalaj fiyatı gibi unsurların bulunduğu ve en büyük kalemi nakliye
maliyetlerinin oluşturduğu, nakliye maliyetlerinin ülkeden ülkeye değişebildiği,
nakliyenin hem karayolu ile hem de deniz yolu ile yapıldığı,
Sektörde ihracat yapan teşebbüslerin, her bölgenin İhracatçılar Birliğine mevzuat
gereği üye olmak zorunda oldukları,
Yurt içi piyasada sebze-meyve fiyatlarının yüksek olmasının, hallerdeki fiyatlar ile
marketlerdeki fiyatlar arasındaki farklılığın, marketlerde meyve-sebze bakımından
yaşanan firelerden kaynaklandığını düşündükleri, ürün fiyatlarını etkileyen bir
başka hususun ise, iklim şartları olduğu,
Pazarın genel işleyişi çerçevesinde, çiftçinin ürettikten sonra ürünlerini,
komisyoncuya, ihracatçıya veya meyve ve sebzelerin toptan satışında faaliyet
gösteren şirketlere satabildiği,
Ürünleri kalitelerine göre sınıflandırıp paketleyerek tezgâha uygun hale getirdikleri,
paketleme aşamasından sonra da nakliye masraflarının olduğu bunun da ürünün
fiyatında önemli yer tuttuğu,
3 Erişim Tarihi: 06.06.2017
17-20/318-140
5 / 10
Fiyatın pazarlık usulü ile belirlendiği,
Soğuk hava deposuna sahip olmanın malın kalitesi için çok önemli olduğu,
İhracatçılar Birliğinde yönetim kurulu toplantılarına katıldıkları, bu toplantıların
zaten yasa gereği yapılmak zorunda olduğu, rakipleriyle hiç bir araya gelmedikleri
ve rekabetin yoğun olduğu, piyasanın çok parçalı olduğu,
Hal fiyatları ile market fiyatları arasında fark olduğu, perakende noktalarının karlı
satış yaptıklarını, marketlerin kar oranlarının görünenden yüksek olduğu, pazar
yerlerinde ürünlerin hal satış fiyatlarına oldukça yakın olduğu, farklılığın zincir
marketlerden kaynaklandığı, yerel marketlerde fiyatların hal fiyatlarına yakın
olduğunu düşündükleri,
Yaş sebze ve meyve piyasasında yapısal sorunlar olduğu; bunlardan birinin, hal
fiyatlarının açıklanmamasının üretim bölgelerinde fiyat artışlarına neden olması
olduğu, öte yandan tarım alanlarının daraldığı ve tarım bölgelerinin imara
açılmasının sorunu derinleştirdiği, bir diğer sorunun üreticilerin kullandığı ruhsatsız
ilaçlardan kaynaklandığı,
Yaş sebze ve meyvenin, üreticiden tüketiciye çeşitli yollarla geldiği; bunlardan
ilkinin, üreticinin üretmiş olduğu ürünü güvendiği bir komisyoncu aracılığıyla
hallere göndermesi olduğu, komisyoncular gelirlerini artırmak için ürünleri yüksek
fiyatla satmaya çalışsalar da fiyatların piyasa koşulları içerisinde belirlendiği,
hallerden alım yapmaya gelen alıcılarınsa olabildiğince düşük fiyata almaya
çalıştıkları, diğer modelde ise tüccarın doğrudan üreticiden ürünü belirlenen sabit
fiyatlardan alıp, gerekli masrafları ve fiyatlandırmayı yaparak piyasaya sunduğu,
hal komisyonları tarafından belirlenen fiyatların tamamen pazarda oluşan fiyatlar
olduğu ve bu fiyatların dışına çıkabilmenin de mümkün olduğu,
Pazarda faaliyet gösteren aktörlerden tüccarın al-satçı olduğu, ürünün mülkiyetinin
kendisine ait olduğu, komisyoncunun üreticinin pazarlayıcısı konumunda en fazla
%8 marj ile çalışabildiği, tedarikçinin ise daha toplu talepleri karşıladığı, hal
komisyonunun belirlediği fiyat aralığının referans fiyat olduğu ve bu fiyatlar dışında
da satışın gerçekleştirilebileceği, bu komisyonların sadece üretim hallerinde
kurulduğu, tüketim hallerinde kurulmadığı,
Fiyatların takip edilmesi ve düşürülmesi için toptan ticaretin kayıt altına alınması
ve aracıların sayısının düşürülmesi gerektiği, üretim ve tedarik zincirindeki aracı
sayısı ne kadar çok olursa fiyatların takip edilmesinin ve düşük seviyelerde
tutulabilmesinin güçleştiği,
Farklı illerin hallerindeki fiyat farklılığının ürünün bölgeselliğine göre değişebildiği,
gıda ürünlerindeki en büyük maliyetin nakliye maliyeti olduğu,
Gıda ürünlerinde ihracatın devletin yanlış teşvik sistemine bağlı olarak gıda
sektörünü olumsuz etkileyebildiği, asıl fiyatın, üretim yapılan çevrede bulunan hal
bölgelerinde, belediye bünyesindeki üreticilerden ve hal komisyoncularından
oluşturulan komisyon tarafından tamamen belediye ve hal denetiminde fiyat aralığı
şeklinde belirlendiği, üretim olmayan büyükşehir hallerindeki fiyatlarınsa, günlük
oluşan satış fiyatlarının ve üretim bölgelerindeki hallerde oluşan fiyatların dikkate
alınmasıyla belirlendiği, belirlenen satış fiyatının üstünde satış yapılmazken
altında da satış yapılabilmesi için belediyeden izin almak gerektiği,
Fiyatların oluşmasında, ürünün Antalya halindeki arz talep koşullarının yanında,
sevk edildiği şehirdeki arz talep koşullarının etkili olduğu, geleceğe yönelik
beklentilerin de fiyatlar üzerinde etkili olduğu
17-20/318-140
6 / 10
ifade edilmiştir.
I.3.1.2. Perakende Zincirleri ile Yapılan Görüşmeler
(16) Önaraştırma kapsamında, yaş sebze ve meyve pazarında faaliyet gösteren perakende
satış noktaları içerisinde önemli bir yeri olduğu değerlendirilen zincir marketlerin
pazardaki konumu hakkında bilgi ve görüşlerini almak amacıyla MAKRO, YUNUS ve
ALTUNBİLEKLER ile görüşmeler yapılmıştır.
(17) Yaş sebze ve meyve alım süreçlerinin hallerden başladığı, bölge mağazalarının olduğu
ve her bölgenin kendi halinden ürün aldığı, bölgelerde ürünlerin halden depoya geldiği ve
mağazaların siparişine göre depodan dağıtım yapıldığı bilgilerini veren MAKRO yetkilisi,
fiyatların yüksek olduğu dönemlerde almamayı da tercih edebildiklerini ve bütün alımlarını
haldeki esnaftan yaptıklarını, sürekli aynı noktalardan almadıklarını, meyve ve sebze
piyasasında rekabetin çok yoğun olduğunu, marketlerde sebze ve meyve satmanın çok
karlı olmadığını, mağazalarındaki fiyatları haldeki günlük fiyata göre belirlediklerini,
mağazadaki stokların fiyatlarını değiştirmediğini, lojistik maliyeti oranlarının yaklaşık
%(…..), kar oranlarının ise %(…..) civarında olduğunu, Ülkemizde lojistiğin çok pahalı
olması nedeniyle fiyatlara yansıdığını ifade etmiştir.
(18) YUNUS’un yetkilisi ise; Antalya’dan yüklenen ürünün Ankara’ya komisyon dükkanlarına
geldiğini ve marketlerden gelen siparişleri bu noktalardan aldıklarını, her ürün fiyatının
arz ve talep koşullarına göre günlük belirlediğini, komisyoncuya gelen domates miktarının
ürünün fiyatını doğrudan etkilediğini, ürünün satış fiyatının komisyoncu ile yapılan
pazarlık sonucu belirlendiğini ifade etmiştir. Yetkili, piyasadaki dinamizmin bu
komisyonculardan kaynaklandığını, komisyoncunun bütün bu organizasyon içerisinde
%2 ila %8 arasında pay aldığını, Ankara’daki ulusal zincir marketlerin dışında bütün
perakendecilerin Ankara toptancı halinden alım yaptıklarını ve Antalya hal fiyatlarının
genellikle piyasada göz önüne alındığını belirterek, fiyatın oluşmasına örnek de vermiştir.
Bu örnek şu şekildedir: “Örneğin Antalya fiyatı 1 TL olan domates için 10 kuruş paketleme
ücreti olur. Yaklaşık 15 kuruş taşıma maliyeti olur. Ürün Ankara’ya gelince 8 kuruş
komisyoncunun kazancı 2 kuruşta hammal ücreti var ve 2 kuruş rüsum bedeli
eklenmektedir. Bunun dışında 10 kuruş kasa/karton kutu bedeli de eklenmektedir. Ürün
şu aşamada 1.65 TL maliyetle halen komisyoncunun elindedir. Bu noktadan perakendeci
komisyoncu ile aralarında gerçekleşen pazarlık sonucunda minimum bu rakama alır.
Perakendecinin masrafları bu rakama eklenmektedir. Perakendecinin maliyeti fire dahil
%20 civarında oluşur. Dolayısıyla ürünün tezgaha konulduğu andaki maliyeti 1.98 TL’dir.
Bu maliyet üzerine perakendeci karı %10 ila %15 arasında fiyata yansıtıldığında bu ürün
2.25 TL ile alıcıya sunulur. Tüm bu hesaplama domatesin üreticiden alış fiyatı 1 TL olarak
hesaplandığı için üretici alış fiyatı 3 TL olduğunda fiyatlar 7 TL’ye kadar çıkmaktadır.”
(19) ALTUNBİLEKLER ile gerçekleştirilen görüşmede ise teşebbüs yetkilisi; yaş sebze ve
meyve alımlarında haldeki noktalarını kullandıklarını, işlerinin %90’ını bu halden
gerçekleştirdiklerini ve fiyat ne olursa olsun almak zorunda olduklarını, örneğin domatesi
sürekli almak zorunda olduklarını ifade etmiştir. Ayrıca görüşmede, sebze ve meyvenin
raf ömrünün birkaç gün olması nedeniyle ürünün stok yapılma şansının olmadığı, aynı
gün satılmayan ürünün büyük bir bölümünün imhaya ayrıldığı, ürünleri kendi lojistik
imkanları ile marketlerine ulaştırdıkları, halde fiyatların arz ve talep koşullarına göre
pazarlık usulü ile belirlendiği, ürünün doğrudan üreticiden alınmasının da bir seçenek
olduğu, ancak bütün ürünler için bunun mümkün olmadığı belirtilmiştir. Hal içerisinde her
gün bir fiyatın oluştuğu ve satış fiyatlarının bu alış fiyatlarına göre şekillendiği, sebze ve
meyvelerde fire oranları nedeniyle kar elde etmenin zor olduğu ifade edilmiştir.
17-20/318-140
7 / 10
I.3.1.3. Gümrük ve Ticaret Bakanlığı ile Yapılan Görüşme
(20) Önaraştırma kapsamında Gümrük ve Ticaret Bakanlığı İç Ticaret Genel Müdürlüğü ile
yapılan görüşmede; Hal Kayıt Sisteminin (HKS) işleyişi hakkında bilgi edinilmiştir. HKS,
halde veya hale bildirilerek işlem gören malların cinsine, miktarına, fiyatına, alıcı ve
satıcısına ilişkin bilgiler ile Bakanlıkça gerekli görülecek diğer hususların elektronik
ortamda tutulması, elektronik ortamda tutulan bu bilgilerin izlenmesi ve duyurulması,
meslek mensuplarının kayıt altına alınması, bunlara yönelik veri tabanının oluşturulması
ve toptancı halleri arasında ortak bilgi paylaşımının ve iletişimin sağlanması amacıyla
kurulmuştur. Sistemin takibi son kullanıcı açısından perakende satış noktalarında yer
alan “ürün künyesi” üzerinden gerçekleştirilebilmektedir. HKS’ye yapılan bildirim üzerine
yaş sebze ve meyvenin üretiminden perakende satış noktasına kadar fiyatı dahil birçok
parametrenin takibi yapılabilmektedir. Bununla birlikte sistemin yeni kurulduğu ve HKS’ye
bildirimi yapılmayan dolayısıyla kayıt dışı olduğu tahmin edilen ve pazarın %50’ye yakın
kısmına tekabül ettiği öngörülen bir ticaretin de gerçekleştiği ifade edilmiştir. Diğer yandan
sistemin beyan üzerine işliyor olması sebebiyle beyan edilen rakamlarla gerçekleşen
rakamlar arasında ciddi farklılıklar olabileceği ifade edilmiştir. Bununla birlikte HKS
sisteminin ilerleyen dönemlerde Maliye Bakanlığı ile entegre bir şekilde çalışmasının
planlandığı ifade edilmiştir.
I.3.2. Değerlendirme
(21) Yaş meyve ve sebzelerin toptan satış faaliyetlerini gerçekleştiren teşebbüslerin 4054
sayılı Kanun’un 4. ve 6. maddelerini ihlal edip etmedikleri mevcut dosyanın konusunu
oluşturmaktadır. İnceleme sadece yaş meyve ve sebze pazarının toptancı seviyesi ile
sınırlı tutulmamış, geniş bir perspektifle pazarın tüm aşamaları ve süreçleri kapsanmaya
çalışılmıştır. Aşağıda bu çerçevede yapılan tespit ve değerlendirmelere yer verilmiştir.
(22) Önaraştırma sürecinde iki tür iddianın araştırılmasına öncelik verilmiştir. Bunlar;
- Son dönemlerde nihai tüketicinin yaş meyve ve sebze için ödediği fiyatların toptancı
hallerinde oluşan fiyatların oldukça üstünde olduğu ve bunun nedeninin de
teşebbüslerin kendi aralarında yapmış olduğu anlaşmadan ya da hakim durumda
bulunan teşebbüslerin hakim durumlarını kötüye kullanmalarından kaynaklandığı
iddiası,
- 13 Mayıs 2017 tarihinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından
hazırlanan “İşlenmiş Gıda Tedarik Piyasasında ve Tedarikçi-Perakendeci İlişkilerinde
Rekabet Koşullarına Dair Tespitler” adlı raporda (TCMB Raporu) dile getirilen; büyük
tedarikçilerin perakendecileri ve bölgeleri kendi aralarında paylaştıkları iddiası.
(23) Söz konusu iddiaların araştırılması için Antalya, İzmir, İstanbul ve Mersin’de, TCMB
Raporunda büyük tedarikçiler olarak gösterilen teşebbüslerde, yaş meyve ve sebze
pazarının farklı aşamalarında faaliyet gösteren teşebbüslerin derneklerinde yerinde
incelemeler ve görüşmeler, ayrıca perakendeci seviyesinde faaliyet gösteren market
zincirleri ile görüşmeler yapılmıştır. Yapılan inceleme ve görüşmelerden yukarıdaki
iddiaların doğruluğunu gösterebilecek herhangi bir bulguya rastlanılmamıştır.
(24) Bununla birlikte önaraştırma sürecinde yaş meyve ve sebze pazarının yapısı ve bu yapı
içinde gerçekleşen rekabet süreçlerine ilişkin bir takım gözlemler yapılmıştır.
(25) Yaş meyve ve sebze tarladan tüketicinin sofrasına gelinceye kadar birçok aşamadan
geçmektedir. Üretici hallerinde ve tüketim merkezlerindeki toptancı hallerinde, gerek
komisyoncu gerek toptancı gerekse perakendeci olarak faaliyet gösteren çok sayıda
teşebbüs bulunmaktadır. Aşağıdaki tabloda Hal Kayıt Sisteminde kayıtlı bulunan
teşebbüslerin sayısı gösterilmiştir:
17-20/318-140
8 / 10
Tablo 1- Hal Kayıt Sistemi Verileri (Mayıs 2017)
Kullanıcı Verileri
Kayıtlı Sıfat Türü Sayısı Kayıtlı Sıfat Türü Sayısı
Pazarcı 12.897 Üretici Örgütü 483
Üretici 9.496 Sanayici 437
Tüccar (Hal Dışı) 4.931 Lokanta 402
Tüccar (Hal İçi) 4.243 İthalat 405
Komisyoncu 3.996 Otel 78
Manav 3.230 Yemek Fabrikası 73
Market 1.885 Yurt 32
İhracat 1.854 Hastane 9
Depo/T Amb 686
Gerçek Kişi: 33.752
Tüzel Kişi: 7.775
Toplam Sıfat: 45.137
Kaynak: Gümrük ve Ticaret Bakanlığı İç Ticaret Genel Müdürlüğü
(26) Yukarıdaki tablodan yaş meyve ve sebze pazarının tüm aşamalarında çok sayıda
teşebbüsün faaliyet gösterdiği görülmektedir. Ayrıca HKS’ye kayıtlı verilerin, tahmin
edilen toplam kayıtların yaklaşık yarısını yansıttığı dikkate alındığında yaş meyve ve
sebze pazarının tüm aşamalarında faaliyet gösteren teşebbüslerin sayısının tabloda
gösterilenden çok daha fazla olduğu tahmin edilmektedir.
(27) Önaraştırma sürecinde ilgili pazarda belli bir ağırlığa sahip teşebbüs/teşebbüsler tespit
edilememiştir. TCMB Raporunda belirtilen, tedarikçi pazarında en yüksek pazar payına
sahip teşebbüslerin hemen hepsinin yurt içi faaliyetlerinin çok sınırlı olduğu; esas
faaliyetlerini yurt dışı satışların oluşturduğu belirlenmiştir4. Sonuç olarak gerek
önaraştırma sürecinde yaş meyve ve sebze pazarını etkileyebilecek büyüklükte
teşebbüslerin bulunmaması gerekse bu pazarın hemen hemen her aşamasında çok
sayıda teşebbüsün bulunması, bir diğer ifadeyle hakim durumda teşebbüsün olmaması
dikkate alındığında yaş meyve ve sebze pazarında 4054 sayılı Kanunun 6. maddesi
kapsamında bir ihlalin gerçekleşmesinin mümkün olmadığı değerlendirilmiştir.
(28) Yine yaş meyve ve sebze pazarında 4054 sayılı Kanunun 4. maddesi kapsamında bir
ihlalin vuku bulmasını kolaylaştıracak şartların bu pazar bakımından var olmasının
oldukça zor olduğu değerlendirilmiştir. Şöyle ki;
- Yukarıda da gösterildiği gibi yaş meyve ve sebze pazarının tüm aşamalarında çok
sayıda teşebbüsün faaliyet göstermesi nedeniyle bu teşebbüslerin bir araya
gelerek aralarında rekabete aykırı bir anlaşma yapmaları olasılığının oldukça
düşük olduğu,
- Teşebbüslerin bir araya gelerek arz miktarını kısarak fiyatları yükseltmelerinin; yaş
meyve ve sebzelerin arz koşullarının üretim halleri bakımından hava şartlarına
bağlı olması; toptancı halleri bakımından ise ülkenin değişik yerlerinde bulunan ve
birbirlerinden habersiz üretim hallerindeki arz miktarlarına bağlı olması nedeniyle
oldukça zor olduğu,
- Üstelik yaş meyve ve sebzelerin bozulma riskine karşı pazar koşulları ne olursa
olsun neredeyse pazara geldiği gün içinde elden çıkarılmasının zorunlu olmasının
böyle bir ihtimali daha da düşürdüğü,
- Türkiye’de yaş sebze ve meyve ticaretinin yaklaşık yarısının hal kanalı dışında
gerçekleşiyor olmasının da teşebbüslerin arz miktarını kontrol ederek fiyatları
yükseltmesi önünde çok önemli bir engel olduğu,
kanaatine varılmıştır.
4 TCMB Raporunda tedarikçi pazarında en yüksek pazar payına sahip teşebbüsün %(…..), ikinci sıradaki
teşebbüsün %(…..)pazar payına sahip olduğu ifade edilmiştir.
17-20/318-140
9 / 10
(29) Yaş meyve ve sebze pazarında tedarikçilerin perakendecileri ve bölgeleri kendi
aralarında paylaştıkları iddiası ile ilgili olarak, önaraştırma sürecinde hem bu iddiayı işaret
edebilecek bulgulara rastlanılmaması hem de zincir marketlerle yapılan görüşmelerde,
marketlerin istedikleri ürünü pek çok kaynaktan istedikleri şekilde aldıklarını ifade etmeleri
nedeniyle herhangi bir işlem yapılmaması gerektiği değerlendirilmiştir.
(30) Ayrıca önaraştırma öncesinde genel olarak tüm yaş meyve ve sebzede özel olarak da
domates fiyatlarında ortaya çıkan artışların yapılan görüşme ve incelemelerde ifade
edildiği üzere;
- Üretim yerlerindeki sert geçen kış koşullarının ürün rekoltesini düşürmesinden,
- Rusya’nın koymuş olduğu ambargonun artık kalıcı olduğuna kanaat getiren
üreticilerin domates ekimini azaltmasından,
- Tarla ürününün pazara çıkmasının 1-2 hafta gecikmesi dolayısıyla arzın yeterince
artmamasından ve buna mukabil Ramazan ayı dolayısıyla talepte yaşanan artışın
fiyatları daha da artırmasından,
kaynaklandığı anlaşılmıştır.
(31) Sonuç olarak, yukarıda yer verilen tüm tespit ve değerlendirmelerle birlikte yerinde
incelemelerde konuya ilişkin olarak herhangi bir bilgi veya belge elde edilemediği de
dikkate alınarak, yaş meyve ve sebze pazarında faaliyet gösteren teşebbüsler hakkında
soruşturma açılmasına gerek olmadığı kanaatine ulaşılmıştır.
I.4. Yerinde İncelemenin Engellenmesi
(32) Önaraştırma kapsamında Raportörlerce 17.05.2017 tarihinde, saat 10.48’de ÇEKOK’a
gidilmiş, yetki belgesi ve Kurum kimlik kartları ibraz edilerek, 4054 sayılı Kanun’un 14. ve
15. maddelerinin Kurul emrinde çalışan uzmanlara verdiği yetkiler ile aynı Kanun’un 16.
ve 17. maddelerinde düzenlenen idari para cezaları hakkında bilgi verilmiş olmasına
rağmen yerinde incelemeye yaklaşık 1,5 saat gecikme ile saat 12.24’te başlanabilmiştir.
(33) Konuya ilişkin olarak teşebbüsün yerince inceleme tutanağına yansıyan görüşü; yetki
belgesinde firmalarının isminin geçmediği, incelemeye ancak kendi firmalarına yönelik
net bir belge sunulması halinde ya da yazılı olarak firmadan istenilen bilgi ve belgelerin
kendilerine iletilmesi halinde izin verilebileceği, ayrıca ÇEKOK’ta yapılacak olan
incelemenin içeriğinin paylaşılması halinde de yardımcı olabilecekleri, öte yandan yetki
belgelerinin ve Kurum kimlik kartlarının gerçekliğinden duydukları şüphe nedeniyle
inceleme konusunda tereddüde düştükleri yönündedir.
(34) ÇEKOK’ta yapılan yerinde inceleme, teşebbüs yetkililerinin engellemesi nedeniyle
yaklaşık 1,5 saat gecikme ile gerçekleştirilebilmiştir. ÇEKOK yetkililerinin yukarıda
bahsedilen söz konusu davranışlarının yerinde incelemenin engellenmesi niteliğinde
olduğu ve teşebbüse 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi
uyarınca idari para cezası uygulanması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
17-20/318-140
10 / 10
J. SONUÇ
(35) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
1. 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmamasına,
2. Yapılan önaraştırma sırasında, Çekok Gıda San. ve Tic. A.Ş. yetkilileri tarafından
17.05.2017 tarihinde yerinde incelemenin engellendiğine; bu sebeple, Çekok Gıda
San. ve Tic. A.Ş.’ye, 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi
uyarınca, 2016 mali yılı sonunda oluşan gayri safi gelirinin binde beşi oranında
olmak üzere 3.120.136,61 TL idari para cezası verilmesine
gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemelerinde yargı
yolu açık olmak üzere OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy