-D.15/80Y.İ.M. 51/79
Yüksek İdare Mahkemesi Olarak Oturum Yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda.
Mahkeme Heyeti: Ülfet Emin, Başkan, Salih S. Dayıoğlu, N. Ergin
Salâhi.
Anayasanın 118. maddesi hakkında.
Müstedi: Kıbrıs Türk Turizm İşlet-meleri Ltd. Şirketi, Girne.
- ile -
Müstedaaleyh: KTFD Başsavcılığı vasıtasıyle KTFD Çalışma ve Sosyal
Güvenlik Bakanlığı, Lefkoşa.
A R A S I N D A.
Müstedi namı-na: Mustafa Güryel.
Müstedaaleyh namına: Yaşar Boran.
Yasa Maddesi: 1/73 sayılı 1972 İhtiyat Sandığı Yasası ile 16/76 sayılı
Sosyal Sigortalar Yasasının 87. maddesi.
İstemin Özeti: %10 servis ücretlerini prime esas ücret sayan ve/veya
%10 serv-is ücretleri üzerinde işverenin İhtiyat Sandığı ve Sosyal
Sigorta primi ödemesini öngören Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakan-
lığının takriben 26.3.79 tarih ve ÇSGB/238 sayılı kararının hüküm-
süz ve etkisiz olduğu hususunda hüküm ve karar veri-lmesi talebi.
OLAY: Turistik tesislerde çalışan müstahdemlere ödenen %10 servis
ücretinin, ihtiyat sandığı ve sosyal sigorta amaçları bakımından
müstahdeme ödenen "ücret" olduğu gerekçesiyle Yasanın öngördüğü
oranda prim ödenmesi il-e ilgili Bakanlık talebine karşı çıkan
müstedi, bu başvuruyu dosyaladı. Bakanlık Müstediye gönderdiği
yazıda ve dosyaladığı itirazda %10 servis ücretinin satış komis-
yonu olduğunu ileri sürdü. Müstedi de %10 servis ücretinin kendi-
kasasından çıkan para olmadığından ücret olamayacağını ileri
sürdü.
SONUÇ: Ücretin gündelik, haftalık veya muntazam fasılalarla ödenmesi
ve bunun işlenmiş saatlerin hesaplanmasıyle meydana gelmesi
gerekir. %10 servis ü-creti buna girmez çünkü haftalık, gündelik ve
diğer muntazam fasılalarla ödeniyorlarsa da ücret saat sayısına
göre hesaplanmaktadır. %10 servis ücreti hayat pahalılığı olarak
da değerlendirilemez, geriye yalnız satış komisyonu tabiri kalır.-
Böyle bir komisyona hak kazanmış kişinin doğrudan doğruya satış
işini deruhte etmiş, bu maksatla çaba sarfetmiş kişiye ödenen
ücrettir. Bu meselede %10 ücretin bir kısmı sunulan hizmet ile
ilgisi olmayan diğer müstahdemlere de - gitmektedir. Rotasyon esa-
sına göre bahçıvana, kat hizmetçisine, ahçıya, bulaşıkçıya v.b.
kişilere. Dolayısıyle ödenen komisyonun satış komisyonu olduğunu
söylemeye imkân yoktur. Ücret sayılmayacağı cihetle ihtiyat san-
dığı kural-ı altında ödenmesi gerekli prime de esas teşkil etmez.
Sosyal Sigortalar Yasasının 81. maddesinde de prime esas
olarak alınacak ücret tarif edilmektedir. Buradaki meselede %10
servis ücreti, prim veya ikramiye olmadığından prim- ödenmesinde
dikkate alınmasına olanak yoktur.
Sonuç olarak başvuru kabul edilir ve 26 Mart 1979 tarih ve
ÇSGB/238 sayılı yazıda %10 servis ücretinin ihtiyat sandığı ve
sosyal sigorta yasaları bakımından prime esas ücret s-ayan veya
Müstedinin müstahdemlerce alınan %10 servis ücretleri üzerin-
den ilgili yasalar altında prim ödenmesi gerektiğini öngören kara-
rının tamamen hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç
doğurmayacağına karar veril-ir.
H Ü K Ü M
Ülfet Emin, Başkan: Bu başvuruda mahkemenin hükmünü Sayın Yargıç Salih S. Dayıoğlu verecektir.
Salih S. Dayıoğlu: Müstedi turizm işleriyle iştigal eden bir şirkettir ve özellikle Girne ve Mağusa kazalarında turis-tik tesisler ve çok sayıda müstahdem çalıştırmaktadır. Bu gibi turistik tesisleri kullanan misafirlere sunulan hizmet karşılığı ücretin dışında onlardan ek olarak %10 servis ücreti talep ve tahsil edilmektedir. Sözü edilen %10 servis ücreti salt müstahdeml-er için tahsil edilmekte ve bu ücret müstedinin gelir defterlerine işlenmeyip ay sonunda müstahdemler arasında pro rata esasına göre paylaşılmaktadır. Bu şekilde tahsil ve tevzi edilen ücret aydan aya değişmektedir.
Çalışma ve Sosyal Güvence Bakanlığ-ı (bundan sonra sadece Bakanlık olarak anılacaktır) yukarıda sözü edilen %10 servis ücretinin İhtiyat Sandığı ve Sosyal Sigorta amaçları bakımından müstahdeme ödenen "ücret" olduğu gerekçesiyle bu miktar üzerinden müstedinin Yasanın ön gördüğü oranda prim -ödemesini talep etti.
22 Mart 1979 tarihli bir yazı ile müstedi konu hakkında Bakanlığa detaylı bilgi verdi. 26 Mart 1979 tarihinde Bakanlığın müstediye gönderdiği bir yazıda konunun tezekkür edildiği fakat %10 ödenen servis ücretinin İhtiyat Sandığı- ve Sosyal Sigorta amaçları bakımından dikkate alınmaması doğrultusunda olan müstedinin görüşlerinin Bakanlıkça kabul edilemeyeceği bildirildi. Bunun üzerine müstedi bu başvuruyu dosyaladı ve aşağıdaki istemde bulundu:
- "%10 servis ücretlerini, prime esas ücret sayan ve/veya %10
servis ücretleri üzerinden, İşverenin İhtiyat Sandığı ve Sosyal
Sigorta primi ödemesini öngören Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakan-
lığının takriben veya 26.3.1979 tarih- ve ÇSGB/238 sayılı kararı-
nın İhtiyat Sandığı ve Sosyal Sigortalar Yasasına aykırı olduğu
ve/veya mezkûr Bakanlığın yetkilerini kötüye kullanmak suretiyle
alındığından hükümsüz ve etkisiz olduğu hususunda bir hüküm ve
karar ve-rilmesi."
- İlkin konuyu İhtiyat Sandığı açısından incelemeyi uygun bulduk.
İlgili yasa 1/73 sayılı 1972 İhtiyat Sandığı Yasasıdır. Bu Yasa altında ödenmesi gereken prim ise 7. maddede belirlenmektedir. İl- gili maddenin ilgili kısmı aynen şöyledir:-
- "7.(1) İştirak sahibi, ücret almasına hak kazandıran her
hafta için İhtiyat Sandığına prim yatırır ve prim miktarı, müs-
tahdeme ödenen ücretin %5'inden az olmamak üzere Üyenin teklifi
ve Kıbrıs Türk Yönetimi Yürütme Kurulu-nun bir kararnamesi ile
tesbit edilir.
İktibası yapılan maddenin içeriğinden de anlaşılacağı gibi ve taraflar arasındaki niza "ücret" sözcüğüne verilecek anlamdır. İlgili Yasanın tefsir kısmında 2. maddede "ücret" şöyle tanımlanmaktadır:
-
" 'Ücret' gündelik, haftalık veya diğer munzam fasılalarla
ödenen ve işlenmiş saatların sayısına göre hesaplanmış kazancı
ifade eden ve hayat pahalılığı tahsisatı ile satış komisyonunu da
ihtiva eder."
- Bakanlığın müstediye gönderdiği 26 Mart 1979 tarihli yazı ile ve dosyalanan itirazda müstahdemlerin aldıkları %10 servis ücretinin bir
"satış komisyonu" olduğunu ileri sürdü. Öte yandan müstedi de %10 servis ücretinin kendi kasasından çıkıp da müstahd-emlerine ödenen para olmadığı için Yasanın anlamında "ücret" sayılamayacağını ileri sürdü.
Yukarıda iktibası yapılan tefsirden de anlaşılacağı gibi ilk etapta "ücret"in gündelik, haftalık veya diğer muntazam fasılalarla ödenmesi ve bunun işlenmiş saa-tların hesaplanmasıyle meydana gelmesi gerekmektedir. %10 servis ücretinin tefsiri bu kısma girmediği aşikârdır çünkü müstahdemler her ne kadar gündelik, haftalık ve diğer muntazam fasılalarla ödeniyorsa da %10 servis ücreti işlenmiş saat sayısına göre hes-aplanmamaktadır. Geriye %10 servis ücretinin "hayat pahalılığı" ile "satış komisyonu" olarak nitelendirilip nitelendirilmeyeceği kalır. Hiç şüphe yoktur ki %10 servis ücreti hayat pahalılığı olarak nitelendirilemez. Geriye satış komisyonu tabiri kalır.
- Kanaatımızca "satış komisyonu" tabiri böyle bir komisyona hak kazanmış kişinin doğrudan doğruya satış işini deruhte etmiş, bu mak-
satla çaba sarfetmiş kişiye ödenen ücrettir. Önümüzdeki meselede hizmet karşılığı ödenen ek %10 servis ücretin bir kısmı -sunulan hiz- met ile yakından veya uzaktan ilgisi olmayan diğer müstahdemlere de ödendiği bir gerçektir. Örneğin, turistik bir tesisin lokantasında ye- mek yiyen bir misafir yediği yemek ücretine ek olarak %10 servis ücreti öder. Ödenen bu ücret sadece o y-emeği pişiren aşçıya, servisi
yapan garsona veya tabakları yıkayan yıkayıcıya ödenmekle kalmaz. Bu ücretin bir kısmı, pro rata esasına göre bahçıvana, kat hizmetçisine, resepsiyoniste, telefoncuya, kapıcıya v.b. kişilere da ödenir. Bu gibi kişilere ödene-n komisyonun satış komisyonu olduğunu söylemeğe imkân yoktur.
Netice itibarıyle sözü edilen %10 servis ücretinin 1972 İhtiyat Sandığı Kuralı anlamında "ücret" sayılamıyacağı cihetle bunun bu yasa altında ödenmesi gerekli prime de esas teşkil edemiyec-eği kanısındayız.
Şimdi de konunun Sosyal Sigortalar Yasası açısından ele alınması gereklidir. Bu hususta ilgili madde 16/76 sayılı 1976 Kıbrıs Türk Sosyal Sigortalar Yasasının 87. maddesidir. Sözü edilen 87. maddenin ilgili kısımları aynen şöyledir:--
"87. Sigortalılarla işverenlerin bir ay için ödeyecekleri ve
Devlet Bütçesinden karşılanacak primlerin hesabında:
4. maddenin (1) ve (2). fıkralarında belirtilen;
(a) sigortalıların o ay için hakettikleri ücretlerin,
- (b) sigortalılara prim, ikramiye ve bu nitelikteki her
çeşit istihkaktan ve aile, hayat pahalılığı zammı ile
aynı yardım karşılığı olarak o ay içinde ödenen
paraların,
(c) İş-veren tarafından veya kaza mercilerince verilen
karar gereğince (a) ve (b) bentlerinde yazılı kazanç-
lar niteliğinde olmak üzere sigortalılara o ay içinde
yapılan ödemelerin brüt toplamı,
(2)....-.........
esas alınır."
Yukarıda (a) ve (b)'de yer alan "ücret", "prim" ve "ikramiye" işveren tarafından işçiye ödenen veya ödenmesi gereken para miktarını kastettiğine kuşku yoktur. Diğer bir deyimle böyle bir para miktarının işverenin kendi kas-asından çıkması bir ön koşuldur. Bunun aksini düşünmek çok abes durumlara yol açar. Bir an için yine bir tesiste konaklayan zengin bir misafiri farzedelim. Otel masraflarını ödedikten sonra memnuniyetini belirtmek için otele ödediği meblâğ kadar da memnun -olduğu kat hizmetçisine bahşiş verirse bu para işverenin kasasına girmez fakat kat hizmetçisinin de gerçek olarak bir kazancı olur. Bu durumda bahşiş miktarı için işverenden 16/76 sayılı yasa amaçları için, ondan prim yüzdeliği talep etmek kanımızca abes o-lur. Önümüzdeki meselede de %10 servis ücreti işveren tarafından müstahdeme ödenen bir para olmadığı cihetle bu paranın 16/76 sayılı yasanın öngördüğü anlamda ücret, prim veya ikramiye olmayıp bunun prim ödemesinde dikkata alınmasına da olanak yoktur.
- Sonuç olarak başvuru kabul edilir ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının müstediye gönderdiği 26 Mart 1979 tarih ve ÇSGB/238 sayılı yazıda %10 servis ücretlerinin, İhtiyat Sandığı ve Sosyal Sigorta Yasaları bakımından prime esas ücret sayan veya müst-edinin müstahdemlerce alınan %10 servis ücretleri üzerinden ilgili yasalar
altında prim ödemesi gerektiğini öngören kararının tamamen hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğuramayacağına karar verilir.
(Ülfet Emin) (Salih -S. Dayıoğlu) (N. Ergin Salâhi)
Başkan Yargıç Yargıç
24 Nisan 1980
Full & Egal Universal Law Academy