Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2009-3-75 (İlk İnceleme)
Karar Sayısı : 09-21/438-106
Karar Tarihi : 6.5.2009
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI(Başkan V.)
Üyeler : Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ,
Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA
B. RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ, Zeynep MADAN, İmren SEYRANTEPE
C. ŞİKAYET
EDEN : Re’sen
D. HAKKINDA İNCELEME YAPILANLAR: 20
Faruk AYVAZ
Sanayi Sitesi 1901 SK. NO:2 035760 Ödemiş/İzmir
Binnur Süt Mam. Gıda Ltd. Şti.
Sanayi Sit. 21. Sok. No:33-35 035760 Ödemiş/İzmir
Osman HALICI
Sanayi Sitesi 1901 Sk. No:2 035760 Ödemiş/İzmir
Ruhi UĞURALP 30
Zafer Mahallesi Birgi Yolu No:5 035760 Ödemiş/İzmir
Değirmenci Süt Ürünleri Ltd. Şti.
Sanayi Sitesi B Blok No:5 035750 Beydağ/İzmir
Nilsan Süt Mamulleri Ltd. Şti.
Balabanlı Yolu Üzeri No:7 035760 Ödemiş/İzmir
Zeybek Süt Mamulleri Ltd. Şti.
Kuvvetli Mah. Karacaoğlan sok. No:10 Ödemiş/İzmir 40
Mustafa YİYEN
Gölcük Süt Ürünleri San. ve Tic.
Zeytinlik Kasabası 035760 Ödemiş/İzmir
Lütfi ÇIMAR
Umurbey mh. San. Sit. 36. Sk. No:36 035760 Ödemiş/İzmir
Gürsüt Ltd. Şti.
1586/14 Sokak No:1/4 Başak Soğuk Hava Tesisleri 50
09-21/438-106
2
Bayraklı/İzmir
Arapoğlu Süt Ürünleri Tic.Ltd.Şti.
Sanayi Sitesi 20. Sk. No:16 035760 Ödemiş/İzmir
Hakan ALKIŞ
Hürriyet Mah.Kiraz Yolu No:3 035760 Ödemiş/İzmir
Yallıoğlu Süt Ürün. San. ve Tic. Ltd. Şti.
Türkmen Mh.Ordu Caddesi No:104 035750 Ödemiş/İzmir
60
Dilek ÖZKAYNAK
Umurbey Mh.Sanayi Sitesi 19.Sk.No:35 035760 Ödemiş/İzmir
Görgen Süt Mam. Ltd. Şti.
Hürriyet Cad.No:20/B 035760 Ödemiş/İzmir
E. DOSYA KONUSU: İzmir ili Ödemiş ilçesinde süt toplayıcılığı yapan firmaların
aralarında anlaşarak çiğ süt alım fiyatlarını tespit ettikleri iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: İhbarda özetle, 3.3.2009 tarihinde Ödemiş Ticaret 70
Borsası’nda Süt Ürünleri Toptan Ticareti (Peynir) Meslek Grubunun bazı üyelerince
çiğ süt alım fiyatlarının tespitine yönelik bir toplantı düzenlendiği belirtilmektedir. Söz
konusu toplantıya Faruk Ayvaz (Mandıra İşletmesi), Binnur Süt Mam. Gıda Ltd. Şti,
Osman Halıcı(Halıcı Süt Ürünleri Ticareti), Ruhi Uğuralp (Ulus Süt Mamulleri),
Değirmenci Süt Ürünleri Ltd. Şti., Nilsan Süt Mamulleri Ltd. Şti., Zeybek Süt
Mamulleri Ltd. Şti., Mustafa Yiyen (Gölcük Süt Ürünleri San. ve Tic. Ltd. Şti), Lütfi
Çımar(Mandıra İşletmesi), Gürsüt Ltd. Şti., Arapoğlu Süt Ürünleri Tic.Ltd.Şti, Hakan
Alkış (Alkış Mandıra), Yallıoğlu Süt Ürün. San. ve Tic. Ltd. Şti, Dilek Özkaynak (Süt
ve Süt Ürünleri Ticareti), Görgen Süt Mam. Ltd. Şti.’nin katıldığını gösterir toplantı
tutanağı ihbar yazısı ekinde gönderilmiştir. Anılan toplantı tutanağından toplantıya 80
katılan üyelerin çiğ süt alım taban fiyatlarını, 1-31 Mart 2009 tarihleri arasında geçerli
olmak üzere sıcak süt (sağıldığı gibi düşük tonajlı plastik güğümlerde satılan süt) ve
soğuk süt (sağıldıktan sonra soğutma tankında soğutularak daha yüksek tonajlı
satılan süt) olarak ayrı ayrı tespit ettikleri anlaşılmaktadır. Aynı tutanakta bir sonraki
toplantının Nisan ayı başında yapılmasının kararlaştırıldığı ifade edilmektedir.
İhbarda ayrıca:
İzmir ili Ödemiş ilçesinde yaklaşık bir senedir çiğ süt alım fiyatlarının
kartelleşme yoluyla belirli bir seviyede tutulmakta olduğu,
Çiğ süt alım fiyatlarının, hem süt toplama hem de süt işleme faaliyeti
gerçekleştiren ve aynı zamanda işlenmiş süt piyasasında faaliyet gösteren 90
büyük firmalara süt satışı yapan firmalardan Gürsüt Ltd. Şti. ve Yallıoğlu Ltd.
Şti. önderliğinde belirlendiği,
Gürsüt Ltd. Şti’nin ilçede çiğ süt alımı yapmak isteyen bazı firmaların bölgeye
girmesini engellemeye çalıştığı,
iddia edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 16.4.2009 tarih ve 2775 sayı ile intikal
eden İhbar üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4.
maddesi uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 29.4.2009 tarih ve 2009-3-
75/İİ-09-Ş.YA sayılı İlk İnceleme Raporu 4.5.2009 tarih, REK.0.07.00.00-110/113 100
09-21/438-106
3
sayılı Başkanlık Önergesi ile 09-21 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; İzmir İli Ödemiş ilçesinde faaliyet
gösteren ve Ödemiş Ticaret Borsası’nda Süt Ürünleri Toptan Ticareti (Peynir) Meslek
Grubuna üye olan bazı teşebbüslerce çiğ süt alım fiyatlarını tespit etmeye dönük
eylemler (anlaşma) 4054 sayılı Kanun’un yasaklayıcı 4. maddesi kapsamına girmekle
birlikte, anlaşmanın uygulandığı dönem ve ilgili coğrafi pazarın büyüklüğü dikkate
alınarak dosya konusuna ilişkin bu aşamada önaraştırma yapılmasına ya da
soruşturma açılmasına gerek olmadığı, bununla birlikte bahse konu uygulamaya son 110
verilmesini ya da tekrarlanmamasını sağlamak üzere Ödemiş Ticaret Borsası’na ve
anlaşmada (toplantı tutanağında) adı geçen teşebbüslere aynı Kanun’un 9/3.
maddesi uyarınca görüş gönderilmesinin uygun olacağı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı
ifade edilmektedir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Sektörün Genel Yapısı
Günlük olarak ihtiyaç duyulan ve en önemli besin maddelerinden biri olan süt ve süt 120
ürünleri, sektör olarak coğrafi konumumuz ve içinde bulunduğumuz iklim kuşağı
nedeniyle, ekonomimizin önemli üretim dallarından birisidir. Süt piyasası, sanayi
hammaddesi olarak kullanılan çiğ süt ve nihai tüketiciye sunulan pastörize ve UHT
işlenmiş süt şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Bu nedenle süt piyasası işlenmiş süt
piyasası ve çiğ süt piyasası şeklinde iki ayrı pazar olarak ele alınmalıdır.
Grafik (1): Türkiye’de Çiğ Sütün Kullanımı
130
140
Yurt içinde üretilen çiğ sütün yaklaşık %50’si sanayiye aktarılmakta, bunun da büyük
bir kısmı ilkel şartlarda üretim yapan işletmelerde işlenmektedir. Grafik (1)’de de yer
verildiği üzere, üretilen çiğ sütün %35’i pazara hiç sunulmadan kaynağında
tüketilmekte, %11’lik kısmı sokak sütü şeklinde satılmakta, %35’i mandıralarda ve
ancak %19’u modern tesislerde işlenmekte, pastörize veya UHT süt haline
getirilmektedir. 150
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı verilerine göre süt ve süt ürünleri üreten işyeri sayısı
2.153 adettir. Süt işleme tesislerinin kurumsal yapılarına bakıldığında ise; 2153
Türkiye'de Çiğ Sütün Dağılımı (%)
Sokak sütü şeklinde
satılan ; 11%
Çiftlikte tüketilen;
35%
Modern işletmelerde
işlenen ; 19%
Mandıralarda
işlenen; 35%
09-21/438-106
4
işletmenin % 95,44’ünün özel sektöre, % 4,14’ünün kooperatiflere, % 0,42’sinin ise
kamuya ait (üniversite, belediye, cezaevi, AOÇ ve TİGEM) olduğu dosya mevcudu
bilgi ve belgeden anlaşılmaktadır.
Çiğ süt üreten ve müstahsil olarak adlandırılan işletmelerin büyük bir bölümü küçük
ölçekli aile işletmeleri olup bu faaliyetini sığırcılık, sebze, meyve ve tahıl yetiştiriciliği
gibi tarımsal faaliyetlerin yanında yapmaktadır. Ülkemizde süt pazarlama ağı oldukça 160
karmaşık bir yapıya sahiptir. Üreticiler bu karmaşık yapı içerisinde ürünlerini eder
fiyata satamadıkları gibi tüketici de pahalıya tüketmek zorunda kalmaktadır.
Türkiye’deki süt ve süt mamulleri pazarlama kanallarına aşağıdaki şekilde yer
verilmiştir.
Şekil (1): Türkiye’de Süt ve Süt Mamulleri Pazarlama Kanalları
170
180
190
Kaynak: TZOB, Ülkemiz Süt Hayvancılığında Mevcut Durum, Sorunlar, 2007, s. 8
Türkiye hayvansal ürün piyasaları genel olarak aracıların hakimiyetindedir. Türkiye’de
hayvansal ürünlerde üreticiden nihai tüketiciye kadar 6-7 civarında olan ürünün el
değiştirme yoğunluğu, gelişmiş ülkelerde 2-3’ü geçmemekte olup aracı sıfatında
olanlar genel itibarıyla üretici örgütleridir. Birlik veya kooperatif şeklindeki üretici
örgütleri ürünü üreticiden almakta, varsa kendi tesislerinde işlemekte, yoksa ürün
sanayiciye satılmakta ve pazara arz edilmektedir. Türkiye’de ise, ürünler simsar veya
tüccar tabir edilen küçük veya orta ölçekte sermaye sahibi yöresel aracılar tarafından
nakit sıkıntısında olan üreticilerden olabildiğince düşük fiyatlarla satın alınmakta, 200
bunlar daha büyük tüccarlara veya depo sahiplerine satılmaktadır. Bu aşamalardan
sonra sanayiye sevk edilirken, sanayi tarafından işlenen ürünlerin tüketiciye
ulaştırılması aşamasında da aynı şekilde bir süreç izlenmektedir. Yani ürün
sanayiden büyük toptancılara veya dağıtım şirketlerine sevk edilmekte, bunlar daha
ÜRETİCİ
Köy Toplayıcısı
Toptancı
Fabrikalara ait Süt
Toplama Merkezi
Fabrika
Bakkal
Süpermarket
TÜKETİCİ
Süt
Kooperatifi
Peynir, Yoğurt,
Tereyağ Üreten
İşletmeler
Süt
Mamulleri
Toptancısı
Semt Pazarlarındaki
Satıcılar
Sokak
Sütçüsü
Yetiştirici
Birlikleri
09-21/438-106
5
küçük toptancılara dağıtımı sağlamakta, en son aşamada nihai satış noktalarına
ulaşmaktadır.
Çiğ süt fiyatlarının 2000-2008 yılları arası değişimine Tablo 1’de yer verilmiştir. Tablo
1’den; çiğ sütte en fazla artışın %69,4 ile 2002 yılında, en az artışın ise %3,44 ile
2007 yılında gerçekleştiği anlaşılmaktadır. 210
Tablo -1: 2000-2008 Yılları Arasında Çiğ Süte İlişkin Ortalama Toptan Fiyatlar ( YTL/Kg) ve Değişim
Oranları
Yıllar Çiğ Süt Yıllık Değişim (%)
2000 0,15117 44,0
2001 0,18448 22,0
2002 0,31254 69,4
2003 0,40548 29,7
2004 0,46233 14,0
2005 0,55000 18,96
2006 0,58000 5,45
2007 0,60000 3,44
2008 0,65000 8,33
Kaynak: TÜİK verilerinden yararlanılmıştır.
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
İnceleme konusu ihbara göre 3 Mart 2009 tarihinde Ödemiş Ticaret Borsası’nda Süt
Ürünleri Toptan Ticareti (Peynir) Meslek Grubunun bazı üyelerince çiğ süt alım
fiyatlarının tespitine yönelik bir toplantı düzenlenerek çiğ süt taban (süt alım) fiyatları 220
üzerinde bir anlaşmaya varılmıştır.
İhbarcı ile başvuru sonrası yapılan telefon görüşmesinden edinilen bilgiye göre, çiğ
süt taban fiyatı çiğ süt için ödenen bir başlangıç fiyatını ifade etmektedir. Sıcak süt
için satılan sütün miktarı arttıkça, üreticiye ödenen tutar da taban fiyatı üzerinden
sabit miktarlarda yükselmektedir. Soğuk süt içinse satılan sütün miktarı arttıkça,
üreticiye ödenen tutar da taban fiyatı üzerinden içindeki bakteri, yağ, protein
miktarlarına göre değişmektedir. Dosya konusunda ise, sıcak süt için taban fiyatı, ilk
100 litrelik süt alımı için ödenecek tutarı ifade etmekte, ilk 100 litreden sonraki her
100 litrede ilave 10 krş prim ödenmektedir. Soğuk süt için ise taban fiyatı ilk 500 230
litrelik süt alımı için ödenecek tutarı ifade etmekte ve ödenecek primler süt alım
şirketlerince yapılan bakteri, yağ, protein testleri sonuçlarına göre değişmektedir. Bu
şekilde çiğ süt taban fiyatının tespitinin aslında çiğ süt alım fiyatının tespiti anlamına
geldiği anlaşılmaktadır.
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde “Belirli bir mal ve hizmet piyasasında doğrudan
veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya
bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar,
uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve
yasaktır” ifadesine yer verilmiştir. 240
Aynı piyasada faaliyet gösteren teşebbüsler arasında akdedilen, satın alınacak
ürünün fiyatını (maliyeti) belirlemek üzere yapılan anlaşmaların rekabeti kısıtlayacağı
ve yukarıda yer verilen madde kapsamına gireceği açıktır. Süt toptancılarının
aralarında anlaşarak, çiğ süt alım fiyatlarını ortak olarak belirlemeleri eylemi de bu
türden bir anlaşmadır.
09-21/438-106
6
Rekabeti kısıtlama amacı taşıyan bir anlaşmanın 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
kapsamında sayılabilmesi için her ne kadar anlaşmanın aynı zamanda etki doğurup
doğurmadığı bir önem taşımasa da belirtmek gerekir ki değerlendirmede asıl olan 250
anlaşmanın fiili ya da potansiyel etki gücüdür. Başvuruya konu anlaşmanın 2009 yılı
Mart ayı başında uygulamaya konulduğu, başvuru ekinde yer verilen toplantı
tutanağından anlaşılmaktadır. Diğer yandan ihbarcı ile 27.4.2009 tarihinde yapılan
telefon görüşmesinden, 15.4.2009 tarihinde süt toplayıcılığı yapan firmalarca çiğ süt
alım fiyatına 30 krş zam yapıldığı bilgisi edinilmiştir. Bu bilgi ışığında çiğ süt alım
fiyatlarının 72-75 krş düzeyine çıktığı sonucu çıkmaktadır ki bu rakam 2008 yılı
ortalamasının (65 krş) üzerindedir.
Anlaşmanın uygulama dönemi (yaklaşık bir aylık) ve ilgili coğrafi pazarın boyutu
dikkate alındığında uygulama etki doğurmuş olsa bile bu etkinin çok sınırlı düzeyde 260
gerçekleştiği kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,
1- İzmir İli Ödemiş ilçesinde süt toplayıcılığı yapan bazı firmaların aralarında
anlaşarak çiğ süt alım fiyatlarını tespit ettikleri iddiasına ilişkin olarak bu
aşamada önaraştırma yapılmasına ya da soruşturma açılmasına gerek
bulunmadığına, 270
2- Bununla birlikte, 4054 sayılı Kanun’un yasaklayıcı 9. maddesinin 3. fıkrası
uyarınca aynı Kanun’un 4. maddesi kapsamında rekabeti kısıtlayıcı anlaşma
niteliğindeki her türlü eylemlerine son vermeleri, aksi takdirde haklarında 4054
sayılı Kanun çerçevesinde işlem başlatılacağının bildirilmesi yönünde bahse
konu teşebbüslere ve ayrıca Ödemiş Ticaret Borsasına görüş yazısı
gönderilmesi hususunda Başkanlığa yetki verilmesine OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy