İzmir ilinde faaliyet gösteren fırıncıların aralarında yaptıkları anlaşmalar vasıtasıyla pazar paylaştıkları iddiası - Karar Sayı 04-47/621-154

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2004-3-44 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 04-47/621-154
Karar Tarihi : 15.7.2004

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler :Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit
SONBAY, Murat GENCER, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ,
Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN,

B. RAPORTÖRLER: Burak BÜYÜKKUŞOĞLU, Osman Tan ÇATALCALI

C. ŞİKAYET EDEN : - Gizlilik talebi bulunmaktadır.

D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
- Tijen Çiçekçilik Gıda Tekstil ve Deri Ürünleri Alım
Satımı İmalat Sanayi Ticaret Ltd. Şti.
7021 sok. No:20 Gümüşpala/İzmir

- Arzu Unlu Mamülleri ve Ekmek Fabrikası
7020 Sok. No:39 Karşıyaka/İzmir

- Durusu Tekstil Unlu Mamul ve Mobilya Doğrama
Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.
Kubilay cad. No:114/A Karşıyaka/İzmir

E. DOSYA KONUSU: İzmir ilinde faaliyet gösteren fırıncıların aralarında
yaptıkları anlaşmalar vasıtasıyla pazar paylaştıkları iddiası.

F. İDDİALARIN ÖZETİ: 6.4.2004 tarih ve 1756 sayılı başvuruda özetle
şikayetçinin dört yıldır bakkal işletmeciliği yaptığı İzmir’in Karşıyaka ilçesinde
fırıncıların aralarında anlaşma yapmak suretiyle pazarı paylaştıkları, bu
paylaşım yüzünden istediği fırından ekmek alma özgürlüğünün bulunmadığı,
ekmeği her zaman aynı fırından almak zorunda kaldığı ifade edilmektedir.

G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 6.4.2004 tarih ve 1756 sayı ile
giren başvuru üzerine hazırlanan 5.5.2004 tarih ve 2004-3-44/BN-04-BSŞ
sayılı Bilgi Notunun Rekabet Kurulu’nun 13.5.2004 tarih ve 04-34/390-M
sayılı toplantısında görüşülmesi sonucunda; 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde bir soruşturma açılmasına gerek
olup olmadığının belirlenmesi amacıyla Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.

(04-47/621-154)
2
Yapılan Önaraştırma sonucunda hazırlanan 9.7.2004 tarih ve 2004-3-44/ÖA-
04-BB sayılı önaraştırma raporu Kurul’un 15.7.2004 tarih,
REK.0.07.00.00/147 sayılı Başkanlık önergesi ile 04-47 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ : İlgili Raporda;

İzmir ilinde faaliyet gösteren fırıncıların anlaşma yapmak suretiyle pazar
paylaştıkları iddiasının, pazarın rekabetçi bir yapıya sahip olması,
teşebbüslerin alternatif temin kaynaklarının çokluğu, satış noktalarına uzak
bölgelerden de ekmek sevkiyatının yapılması hususlarının yanısıra şikayeti
destekler nitelikte bilgi ve belgeye ulaşılamaması nedeniyle anılan
teşebbüsler hakkında 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma
açılmasına gerek bulunmadığı

ifade edilmektedir.

I. İNCELEME ve DEĞERLENDİRME

I.1.Taraflar

I.1.1 Şikayetçi Taraf

Şikayetçi Karşıyaka/İzmir adresinde dört yıldır bakkal işletmeciliği faaliyetinde
bulunmaktadır.

I.1.2 Şikayet Edilen Taraflar

Şikayetçi, önaraştırma öncesi kendisi ile yapılan telefon görüşmelerinde
anlaşma yaptıklarını iddia ettiği fırınları Günaydın Ekmek Fırını, Arzu Unlu
Mamülleri ve Ekmek Fabrikası ve Durusu Ekmek olarak sıralamıştır.

I.1.2.1. Tijen Çiçekçilik Gıda Tekstil ve Deri Ürünleri Alım Satımı İmalat
Sanayi Ticaret Ltd. Şti. (Tijen Ltd. Şti.)

Şikayetçi, kendisi ile yapılan görüşmelerde anlaşma yaptıklarını iddia ettiği
fırınlardan bir tanesini Günaydın Ekmek Fırını olarak göstermiş ve adresini
7021 sok. No:20 Gümüşpala/İzmir olarak vermiştir. Ancak Günaydın Ekmek
Fırını’nın söz konusu adreste yaklaşık 10 yıl öncesinde faaliyet gösterdiği,
günümüzde fırının Ömer Kılıç ve Yunus Kılıç tarafından işletildiği yapılan
görüşmelerde anlaşılmıştır. Söz konusu fırının ticaret ünvanının Tijen
Çiçekçilik Gıda Tekstil ve Deri Ürünleri Alım Satımı İmalat Sanayi Ticaret Ltd.
Şti. olduğu 4.6.2004 tarihli Ticaret Sicil Gazetesi’nde yayınlanan bilgilerinden
görülmüştür.

I.1.2.2. Arzu Unlu Mamülleri ve Ekmek Fabrikası (Arzu Unlu Mamülleri)

7020 Sok. No:39 Karşıyaka/İzmir adresinde faaliyet gösteren Arzu Unlu
Mamülleri şirketinin sahibi Yusuf Yılmaz’dır.

(04-47/621-154)
3
I.1.2.3. Durusu Tekstil Unlu Mamul ve Mobilya Doğrama San. ve Ticaret
Ltd. Şti. (Durusu Ltd. Şti.)

Kubilay cad. No:114/A Orgeneral Nafiz Gürman/İzmir adresinde faaliyet
gösteren teşebbüsün ortakları Münür Demir, Hamit Demir ve Ahmet
Demir’dir.

I.2.İlgili Pazar

I.2.1. İlgili Ürün Pazarı

İlgili ürün pazarının tespitinde; satın alanların gözünde fiyatı, kullanım
amaçları, fiziksel özellikleri ve nitelikleri bakımından aynı sayılan ya da
yüksek ikame edilebilirliği olan mal ve hizmetlerden oluşan pazarın dikkate
alınması gerekmektedir.

Ekmek Türk halkının temel gıda maddesi olma özelliğine sahiptir. Bu
nedenden dolayı diğer gıda maddeleri ile ikame edilmesi oldukça zordur. Her
ne kadar tüketiciler tarafından poğaça, gevrek (simit), gibi ürünlerin ekmekle
ikame edilebilir olarak değerlendirdiği ve genel olarak unlu mamuller ile
ekmeğin aynı pazarda yer aldığı iddia edilebilirse de Türk tüketicisi
bakımından ekmeğin günlük beslenmede oynadığı büyük rol göz önünde
bulundurulduğunda ekmek ayrı bir pazar teşkil etmektedir. Bir başka deyişle,
poğaça, simit gibi unlu mamuller daha ziyade açlığı gidermek amacıyla
tüketilirken ekmek yemekle birlikte tüketilen bir ürün niteliği taşımaktadır.
Bunun yanında ekmeğin fiyatının diğer unlu mamullere kıyasla daha düşük
olması ekmeğin ayrı bir pazar olarak ele alınması gerektiği gerçeğini
güçlendirmektedir. Bu bakımdan diğer unlu mamullerin kullanım amacı ve
fiyat bakımından ekmekle ikame edilmesi mümkün görülmemektedir.

Yukarıda yer verilen açıklamalar doğrultusunda dosya konusu şikayetin
ekmek satışını kapsaması da göz önünde bulundurularak ilgili ürün pazarı
“ekmek” pazarı olarak belirlenmiştir.

I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar

Ekmek tüketim açısından değerlendirildiğinde, söz konusu ürünün çabuk
bayatlaması nedeniyle tüketici genel olarak çevre bakkal, market ya da
fırınlardan ekmeği günlük olarak temin etmektedir. Benzer bir şekilde ekmek,
fırınlar tarafından bakkal ve marketlere günlük ya da günde bir defadan fazla
gerçekleştirilen teslimatlarla sağlanmaktadır. Satış noktalarına günde en az
bir kere teslimat yapma zorunluluğu nedeniyle, fırıncıların taşıma maliyetlerini
en aza indirmek için yakın mesafelere dağıtım yapmayı tercih edeceği açıktır.
Bu nedenle ekmek, gerek raf ömrü gerekse taşıma maliyetleri dikkate
alındığında, öncelikle üretildiği fırının bulunduğu ilçe ve çevresinde
satılmaktadır. Ancak taşıma maliyetinin fırın için caydırıcı olmadığı ve satış
noktası ile fırın arasındaki mesafenin, ekmeğin noktaya taze ulaştırılmasını
engellemediği durumlarda, fırınlar kendi bölgeleri dışına da teslimat
yapmaktadırlar. Söz konusu mesafenin hangi aşamadan sonra kâr oranını
daha da düşürmesi nedeniyle caydırıcı olacağı fırından fırına değişmekle
(04-47/621-154)
4
birlikte, ortalama olarak il dışına teslimat yapmanın her fırın açısından ciddi
bir maliyet yaratacağı ortadadır. Fırınlar genel olarak ilçe ve çevresinde
faaliyet göstermektedirler, ancak koşulların uygun olması halinde aynı il
içerisinde bulunan diğer fırınlarla da rekabet etmektedirler. Nitekim dosya
bazında yapılan incelemelerde farklı bölgelerdeki fırınların talep gelmesi
durumunda İzmir’in herhangi bir bölgesine ekmek sevkiyatı yaptıkları
görülmüştür. Bu çerçevede şikayet konusu bölgeye çevre bölgelerden ekmek
geldiği, ayrıca yine bu bölgedeki fırınların diğer bölgelere ekmek götürdüğü
gerçeği gözönünde bulundurulmuştur.

Bu bağlamda, ilgili coğrafi pazar, aynı il içerisinde bulunan fırınların birbirleri
ile rekabet halinde olduğu hususu dikkate alınarak İzmir ili sınırları olarak
belirlenmiştir.

I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme

I.3.1 Pazara İlişkin Genel Bilgiler

Söz konusu başvurunun değerlendirilmesine geçilmeden önce ekmek
sektörünün genel yapısına ve son yıllarda meydana gelen değişikliklere yer
verilmesi gerekmektedir. Geleneksel veya sanayi tipi fırınlarda üretilen
ekmek, buradan bakkallar veya orta ve büyük marketler aracılığıyla nihai
tüketiciye satılmaktadır. Bununla birlikte geleneksel tipte üretim yapan
fırınların çoğu aynı zamanda tezgahlarından nihai tüketiciye satış
yapabilirken, sanayi tipi fırınlar ise kendilerine ait olan satış noktalarından
nihai tüketiciye satış yapabilmektedirler (Ankara’da Halk Ekmek’in, İzmir’de
ise Kareksan A.Ş.’in pek çok satış noktası bulunmaktadır).

Bu pazarda tüketicilerin tercihini etkileyen en önemli faktör ekmeğin fiyatı
olmakla birlikte ekmeğin tadı, kalitesi ve satın alındığı yerin tüketim mekanına
olan uzaklığı gibi diğer faktörler de tercihleri belirleyen unsurlar arasında yer
almaktadır. Ekmek, genellikle gelir seviyesi düşük bölgelerde daha fazla
tüketildiğinden fiyatın, tüketicilerin tercihini etkileyen önemli bir etken olması
doğal bir sonuçtur. Söz konusu diğer faktörler ise ancak ekmeğin fiyatı aynı
olduğu zaman önem kazanmaktadır.

Fırınların yapıları itibarıyla genel olarak ikiye ayrıldığını ifade etmek
mümkündür. Birincisi geleneksel olarak adlandırabileceğimiz fırın tipidir. Bu
tip fırınlar düşük kapasiteli (günlük 5.000-10.000 adet ekmek üretebilen),
ölçek ekonomilerinden yararlanamayan, profesyonel bir yönetimi
bulunmayan, genellikle aile bireyleriyle birlikte çalışılan, düşük sermaye
gerektiren ve genelde bir apartmanın altında yer alan küçük bir dükkana dahi
sığabilecek çapta olan fırınlardır. İkinci tip fırınlar ise “Tünel Fırın” olarak
adlandırılan sanayi tipi fırınlardır. Bu tip fırınlar yüksek kapasiteli (günlük
80.000-90.000 adet ekmek üretebilen), ölçek ekonomilerinden yararlanan,
görece profesyonel bir yönetimin olduğu, nitelikli işçilerin çalıştığı, yüksek
sermaye gerektiren ve geleneksel tipteki fırınlara göre daha büyük bir
mekana ihtiyacı olan fırınlardır.

(04-47/621-154)
5
Söz konusu dosya bakımından yerinde inceleme yapılan fırınlar dikkate
alındığında, Tijen Ltd. Şti. ve Arzu Unlu Mamülleri geleneksel tipte üretim
yapan fırınlar, Durusu Ltd. Şti. ise geleneksel tipte fırın kategorisine girmekle
birlikte orta boy bir fırın olarak nitelendirilebilir. Raportörlerce görüşme yapılan
diğer bir fırın olan Kareksan A.Ş.'nin ise kurumsallaşmış yapısı ve büyük
kapasitesi göz önüne alındığında sanayi tipi üretim yapan bir fırın olduğu
anlaşılmıştır.

Türkiye genelinde fırıncılık sektöründe son 5 yıl içerisinde önemli yapısal
değişiklikler yaşanmıştır. Ekmek üretiminde meydana gelen bu yapısal
değişiklik geleneksel tipteki fırınların yerini artık sanayi tipindeki fırınların
almasıdır. Bu değişimin en önemli nedeni ise büyük fırınların ölçek
ekonomisinden yararlanarak daha ucuza ekmek üretebilmesidir. Böylelikle
sanayi tipi üretim yapan fırıncıların ekmek tüketimini etkileyen en önemli
faktör olan fiyat hususunda diğer tip fırınlara göre rekabet üstünlüğü
bulunmaktadır. Bu yapıya ayak uyduramayan geleneksel tipte üretim yapan
fırınlar zarar etmekte ve çoğu kapanmaktadır. Ancak kapanmayan geleneksel
tipteki fırınlar bu durumdan kurtulmak için bir kaç değişik yola
başvurmaktadırlar. Bunlardan ilki pek çok küçük fırının birleşerek aynı çatı
altında üretim yapmaya başlamasıdır. Bu şekilde hem sermayeye olan
gereksinimler azalmakta hem de var olan kapasiteler daha verimli
kullanılabilmektedir. Diğer bir yol ise bu tür küçük fırınların ürünlerini
farklılaştırarak yeni ve değişik ekmek türlerini (Trabzon ekmeği, susamlı
ekmek, kepekli ekmek, taş fırın ekmeği gibi) tüketicilerin tercihlerine sunmaya
başlamasıdır. Böylelikle geleneksel tipteki fırınlar, sanayi tipi fırınların kısa
dönemde yapamayacağı veya yapsa bile ekonomik olmayacağı ekmek
türlerini üreterek bu fırınların yaratttığı rekabetçi baskıya bir ölçüde de olsa
direnebilmektedirler. Sonuç olarak ekmek üretimini gerçekleştiren fırıncılık
sektöründe, son yıllarda önemli gelişmelerin yaşandığı ve piyasanın henüz
kararlı bir dengeye oturmadığı anlaşılmıştır. Fırıncılık sektörünün tekrar
kararlı bir yapıya kavuşmasına kadar geçecek olan süre, sektör açısından
oldukça sıkıntılı olacaktır.

Ekmek piyasasında son yıllarda meydana gelen bir diğer değişim ise nihai
satış noktaları çerçevesinde gözlemlenmektedir. Geleneksel olarak
tüketicilerin ekmek alımını gerçekleştirdikleri bakkalların yerini artık orta ve
büyük boy marketler almaya başlamıştır. Bunun nedeni ise bu marketlerin
tüketicilere daha geniş bir ürün yelpazesinin yanında daha ucuz fiyatlarla ürün
satabilmesi, daha modern bir yapıda hizmet vermeleri, kredi kartı kullanma
gibi imkanlarını müşterilerin hizmetine sunabilmesidir. Bunun sonucunda ise,
geleneksel yapıdaki bakkallar kapanmaya başlamıştır. Kapanmayan bakkallar
ise ya tüketicilere bankacılık sistemi dışında kredili mal satışı yaptıklarından
ya da bulundukları bölgede az sayıda bakkal olmasından dolayı
kapanmamışlardır. Mevcut bakkalların en önemli satış kalemleri sigara,
ekmek ve çocuklara yönelik ürünler olarak sıralanabilir. Dolayısıyla, bu
ürünlerin kâr marjlarında (fırınların bakkallara verdiği ondalıkların değişmesi
gibi) veya satışını etkileyen faktörlerde (fırınların ekmek servisini geciktirmesi
gibi) meydana gelen değişiklikler bakkallar için çok önemlidir.

(04-47/621-154)
6
Bütün bunlarla birlikte tüketicilerin ekmek ürününe olan talepleri de son
yıllarda değişmiştir. Tüketiciler artık normal ekmeğin yanında kendi damak
tadlarına göre daha farklı ekmek türlerini de talep etmektedirler. Bunun
sonucunda standart tipteki ekmeklerin yanında pek çok çeşit ekmek türü de
nihai satış noktalarında satılmaya başlanmıştır. Ancak bu gelişmenin yaşanan
diğer gelişmelerin aksine geleneksel tipte üretim yapan fırınların lehine bir
gelişmedir. Bunun nedeni ise büyük ölçekli üretim yapan fırınların yaşanan bu
değişime ayak uyduracak değişiklikleri kısa sürede yapamamasıdır. Bilindiği
gibi ölçek ekonomilerinden faydalanan işletmelerin batık maliyeti yüksektir. Bu
nedenle piyasada meydana gelen değişikliklere kısa sürede ayak
uyduramamaktadırlar. Dolayısıyla daha küçük ölçekte üretim yapan işletmeler
yaşanan bu değişikliklere daha rahat ayak uydurabilmektedir.

Son yıllarda ekmek pazarında her yönüyle büyük değişiklikler yaşanmaktadır.
Gerek üretim tekniklerinde, gerek ekmeğin nihai üreticilere satışa sunulduğu
satış noktalarında gerekse de tüketicilerin tercihlerinde meydana gelen bu
değişiklikler pazarın uzun yıllardan beri hemen hemen aynı kalan dengelerini
değiştirmiştir. İlk olarak sanayi tipi fırınların ortaya çıkmasıyla değişen pazar
yapısı daha sonra nihai satış noktalarında meydana gelen değişiklikle daha
da değişmiştir. Geleneksel tipte üretim yapan fırınlar sanayi tipinde üretim
yapan fırınlara göre daha yüksek maliyetlere sahip oldukları için bu gelişme
karşısında kapanmaya başlamıştır. Bununla birlikte fırınların ekmek verdikleri
bakkalların yerini daha büyük marketlerin alması geleneksel tipte üretim
yapan fırınların nihai satış noktalarına karşı zaten az olan (fırınlar sadece tek
bir ürün üretebilirken bakkallar veya marketler daha fazla ürün sattıklarından
dolayı ekmek ürünü bu yerler için marjinal bir ürün olarak görülmekte ve
fırınlar karşısında daha güçlü olabilmektedirler) pazarlık güçlerini iyice
azaltmıştır. Bu gelişmenin yanında tüketicilerin alışverişlerinde artık bakkallar
yerine daha büyük marketleri tercih etmeye başlaması, bakkalların daha
büyük marketlerle olan rekabetini olumsuz yönde etkilemiştir. Yaşanan bu
gelişmeler karşısında geleneksel tipteki fırınlar ve bakkallar kapanmaya veya
yukarıda açıklanan yollarla faaliyetlerini sürdürmeye devam etmeye
çalışmışlardır. Piyasa ancak uzun vadede tekrardan bir dengeye oturacaktır.
Bu süreçte de piyasanın her bölümünde önemli değişikler olabilecektir.

İzmir ekmek piyasası özel olarak incelendiğinde günde ortalama olarak 4
milyon adet ekmek tüketidiği görülmektedir. İl bazında üretimde bulunan 650
adet fırın olup bu fırınların yaklaşık 45-50 adedi şikayetin yapıldığı Karşıyaka
bölgesinde faaliyet göstermektedir. Ayrıca bu sektörde oldukça yaygın olarak
görülen kayıtsız üretim yapan fırın sayısının İzmir ili özelinde oldukça
düşüktür. Diğer yandan ekmek sektörünün başlıca sorunu olarak gösterilen
kapasite fazlalığı unsuru İzmir ilinde de gözlemlenmektedir. İl bazında her yıl
ortalama olarak 30-40 fırın el değiştirmekte ve 10-15 yeni fırın faaliyete
başlamaktadır. İzmir’de farklı ekmek fiyatlarının uygulamada olduğu, fırınların
yalnızca kendi bölgeleriyle sınırlı kalmamakta başka bölgelere de ekmek
dağıtımı yaptığı anlaşılmıştır. Özellikle yüksek kapasiteli Kareksan’ın fırınlar
için önemli bir rekabetçi güç olarak ortaya çıktığı ve bu bağlamda bakkallar
için önemli bir alternatif olduğu anlaşılmıştır.


(04-47/621-154)
7
I.3.2. Yerinde İnceleme Ve Tespitler

I.3.2.1. Şikayetçi Taraf İle Yapılan Görüşme

Şikayetçi ile yapılan görüşmede aşağıda yer verilen konulara değinilmiştir;

“İstediğim fırından ekmek alma şansım yok. Duyduğuma göre bu bölgedeki
fırınlar aralarında anlaşma yapmışlar. Dışarıdan bu bölgeye başka fırıncıların
ekmek getirmesini engelliyorlar. Bakkallar Odası’na konuyu ilettim fakat
muhatap bulamadım. Bir tek Kareksan isimli fırına büyük bir firma olduğu için
herhangi bir şey yapamıyorlar. Nitekim Bornova bölgesinde her bakkal
istediği fırından ekmek alabiliyor. Bu çeşit haksızlıkların giderilmesini
istiyorum. Buradaki bir bakkal bu sorunu kendi aracılığıyla ekmek alarak
giderebildi... Ekmek satışı çok önemli olmasa da buradaki haksızlık beni
rahatsız etmektedir. Bakkallar Odası’nın Karşıyaka şubesindeki yetkililer ile
yaptığım görüşemede Karşıyaka’da böyle bir durumun olduğunu ancak
sorunun çözüldüğünü belirttiler. Bizim bulunduğumuz bölgede herhangi bir
şeyin yapılmamasının nedeni sadece benim şikayetçi olmamdır...”

I.3.2.2.. Şikayet Edilen Fırınlar ileYapılan Görüşmeler

Önaraştırma açılan Günaydın Ekmek Fırını’nın bulunduğu adreste yer alan
Yunus Kılıç Ekmek Fırını’nın sahibi Yunus Kılıç ile aşağıdaki konular
görüşülmüştür;

“...Bu adreste Günaydın Ekmek Fırını diye bir fırın
bulunmamaktadır....Kapasitemiz bellidir. Bu kapasite doğrultusunda üretim
yapıyoruz. Ürettiğimiz ekmeğin yarısını Durusu Ekmek Fabrikası’na satıyoruz.
Dağıtımını onlar gerçekleştiriyor... Bizim bu durum hakkında bir şiayetimiz
bulunmamaktadır. Bizim fırın olarak hiçbir fırınla anlaşmamız
bulunmamaktadır. Diğer fırınlar hakkında ise herhangi bir bilgimiz yoktur.
Günaydın Ekmek Fırını yaklaşık 15 sene önce faaliyet göstermekteydi...”

Hakkında önaraştırma açılan teşebbüslerden Durusu Ekmek Fırını şirket
müdürü İlhami Yıldız ile aşağıda yer verilen konular görüşülmüştür;

“...Fırınlar arasında bakkalları paylaşmak için yapılmış bir anlaşma
bulunmamaktadır. Bir bakkalın 2-3 ayrı fırından ekmek aldığı oluyor. Söz
konusu iddialar asılsızdır. Bu bölgeye Karşıyaka merkez, Şemikler,
Cumhuriyet, Örnekköy, Bahçelievler ve Nergis’ten ekmek gelebilmektedir...
Bizden bir bakkal ekmek istediği takdirde isteğinizi karşılarız...”

Önaraştırma taraflarından Arzu Ekmek Fırını’nın sahibi Yusuf Yılmaz ile
yapılan görüşmede aşağıda yer alan konulara değinmiştir;

“...Bu şikayet asılsızdır... Fırıncılar arasında bu bölgede yapılmış herhangi bir
anlaşmaya katılmadım ve böyle bir şeyi duymadım. Bana hangi bakkal gelirse
gelsin bu bakkalın ekmek talebini karşılarım. Nitekim (………) ekmek
kapasitemiz varken (………) ekmek üretmekteyim... Bu bölgeye Bahçelievler,
Serinkuyu, Karşıyaka Merkez, Dedebaşı’ndan ve Örnekköy’den ekmek
(04-47/621-154)
8
gelmektedir. Bu kişilere herhangi bir zorluk çıkarılmamaktadır. İskontoyu fazla
veren fırından ekmek alınmaktadır. Biz de Şemikler bölgesine dahi ekmek
veriyoruz...”

I.3.2.3. İzmir Bakkallar Odası ile Yapılan Görüşme

İzmir Bakkallar ve Bayiler Odası Başkanı Mustafa Tokmakoğlu konu hakkında
görüşlerini aşağıdaki gibi dile getirmiştir;

“...İzmir genelinde fırıncılar arasında bakkal paylaşımı olduğu yönünde
herhangi bir bilgim bulunmamaktadır... Bir bakkal istediği bölgeden ekmek
alabilmektedir. Bakkallarda birden çok fırının ekmeğini ve birçok çeşi t ekmeği
alabilmektedir. Bize gelen şikayetleri inceliyoruz ve kişisel inatlaşmalar
dışındaki sorunları çözüyoruz. Bunun yanında bakkalların fırınlara olan
borcunu geri ödememesi konusuna da bir çözüm bulamıyoruz. Bu konu
dışındaki sorunlara çözüm buluyoruz...”

I.3.2.4. İzmir Fırıncılar Odası ile Yapılan Görüşme

İzmir Fırıncılar Odası Başkanı Nejdet Durmuş ile yapılan görüşmede
aşağıdaki hususlar belirtilmiştir;

“...İzmir’de herhangi bir tekelleşme olayı bulunmamaktadır. Fırıncılar arasında
yapılan bir anlaşma bulunmamaktadır. Bir bölgede üretilen ekmek rahatlıkla
yan bölgeye satılabilmektedir... Bu şikayet özelinde, bakkallar borçlu oldukları
fırını değiştirmek istediklerinde, bu durum fırıncılar arasında sorun
yaratmaktadır. Yapılan başvuru bunun gibi bir durum neticesinde oluşmuş bir
durum olabilir. İzmir’deki bakkallar isredikleri fırından ekmek almakta
özgürdürler...”

I.3.2.5. Kareksan A.Ş. ile Yapılan Görüşme

İzmir’in en yüksek kapasiteli ekmek fabrikası olan ve İzmir’in birçok bölgesine
ekmek dağıtımında bulunan Kareksan A.Ş.’nin Yönetim Kurulu Üyesi Ufuk
Doğan ile yapılan görüşmede aşağıdaki konular görüşülmüştür.

“...Söz konusu şikayetin asılsız olduğunu düşünüyorum. Bir bakkal istediği
fırından ekmek alabilme özgürlüğüne sahiptir. Nitekim birçok bakkal farklı
fırınlardan aldığı ekmekleri satmaktadır. Hatta bazıları 2 ayda bir fırın
değiştirebilmektedir. Bir fırının bakkalına diğer bir fırın ekmek verdiği zaman
öbür fırın diğer fırının bakkalını ele geçirmeye çalışır. Bu da rekabetten
kaynaklanmaktadır...Devamlı olarak yeni fırınlar açılmakta ve bu fırınlar iş
yapabilmektedir. Son olarak belirtmek gerekir ki bir bakkal istediği fırından
ekmek almakta özgürdür. Bize başvuran bakkaların hepsine ekmek
sağlıyoruz...”

I.3.2.6. Yerinde İnceleme

Şikayetçi tarafından pazar paylaştıkları iddia edilen Arzu Unlu Mam. Ekmek
Fırını, Tijen Ltd. Şti. ve Durusu Ltd. Şti.’nde yerinde incelemelerde
(04-47/621-154)
9
bulunulmuş, ancak başvuru konusu iddiayı destekler nitelikte bir belge
ve/veya bilgiye rastlanılmamıştır.

I.3.3. Değerlendirme

Şikayetçi tarafından Kurum kayıtlarına 6.4.2004 tarih ve 1756 sayı ile intikal
eden başvuruda özetle dört yıldır İzmir’in Karşıyaka ilçesinde bakkal
işletmeciliği yaptığı, istediği fırından ekmek alma özgürlüğünün bulunmadığı,
ekmeği iyi de olsa kötü de olsa aynı fırıncıdan ekmek almak zorunda kaldığı
ve pazardaki bu durumun fırıncıların aralarında anlaşma yapması nedeniyle
oluştuğu belirtilmektedir.

Söz konusu şikayet, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamındadır.
Kanun’un 4. maddesinde belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan
veya dolaylı olarak rekabeti engelleme bozma ya da kısıtlama amacını
taşıyan veya bu etkiyi doğuran teşebbüsler arası anlaşmaların, uyumlu
eylemlerin ve kararların hukuka aykırı olduğu belirtilmektedir.

Bu çerçevede piyasada yapılan incelemelerde öncelikle İzmir ekmek
pazarının diğer birçok ildeki pazarlara göre daha rekabetçi bir yapıya sahip
olduğu görülmüştür. Nitekim bu sektördeki en büyük sıkıntılar arasında
sayılabilecek olan kayıtdışı fırınların yarattığı haksız rekabet uygulamaları,
İzmir’de kayıtdışı fırın oranının görece az olması nedeniyle oldukça düşük
seviyede görülmektedir. Ayrıca fırınların ekmek dağıtırken yalnızca kendi
bölgeleriyle sınırlı kalmayıp diğer bölgelere de ekmek dağıtmaları da önemli
bir özelliktir. Şikayet konusu Gümüşpala semtinin İzmir’in diğer bölgelerine
göre daha düşük bir gelir seviyesine sahip olması, bununla doğru orantılı
olarak da ekmek tüketiminin yüksek olması bu bölgeyi İzmir’deki fırıncılar
açısından önemli kılmaktadır. Dolayısıyla birçok fırıncı bu bölgeye ekmek
tedarik etmeyi arzu etmektedir. Bu kapsamda anılan semte Karşıyaka
Merkez, Dedebaşı, Serinkuyu, Şemikler, Cumhuriyet, Örnekköy, Bahçelievler,
Nergis gibi farklı bölge ve semtlerden ekmek gelmektedir. Söz konusu bu
bölgeler, birbirlerinden ihmal edilemeyecek uzaklıktadır. Dosya mevcudu bilgi
ve belgeden, bu bölgede yer alan fırınların diğer bölgelere de ekmek
sağladığı anlaşılmıştır.

Bu bilgilere ilave olarak İzmir’in en büyük ekmek üreticisi olan Kareksan,
fırınlar için önemli bir rekabetçi baskı yaratmaktadır. Nitekim söz konusu
teşebbüs İzmir’in birbirinden uzak birçok bölgesine ekmek tedarik etmekte ve
kendisinden ekmek talebinde bulunan her noktaya ekmek sağlamaktadır.
Ayrıca sahip olduğu perakende satış noktalarıyla tüketiciye doğrudan
ulaşabilmektedir.

Yapılan yerinde incelemelerde şikayetçi tarafın iddialarını destekler nitelikte
herhangi bir bilgi ve belgeye rastlanılmamıştır. Bu çerçevede Arzu Ekmek
Fırını’nın anılan semtte tüketicinin “karafırın ekmeği”ni tercih etmesi nedeniyle
bu tip ekmek üretebilmek için bir miktar yatırım yaptığı, Tijen Gıda’nın
kendisine ait bir dağıtım aracının olmaması nedeniyle dağıtım yapmadığı
ürününün bir kısmını Durusu Ekmek’e vermek suretiyle değerlendirdiği, geri
kalanını ise tezgahtan satışa sunduğu tespit edilmiştir. Ayrıca benzer şekilde
(04-47/621-154)
10
Durusu Ekmek de “karafırın ekmeği” üretmek için yatırım yapmaktadır. Söz
konusu üç fırın da kendilerine talep gelmesi halinde istenen noktaya ekmek
sevkiyatı yapabileceklerini belirtmiştir.

Bu noktada ekmek pazarının bir özelliğine yer vermek gerekmektedir. Birçok
fırının kapasite sorunlarının olmadığı dikkate alındığında, kendilerinden
ekmek talep eden satış noktalarına ekmek sağlamaktadırlar. Ancak bazı
hallerde bu durum söz konusu olmayabilmektedir. Şöyle ki fırınlar alacaklı
durumda oldukları bakkallara belli bir süre sonra ekmek tedarik etmeyi
bırakmaktadırlar. Bu durumda da bakkallar anılan şartlar altında başka bir
fırından ekmek talep etmektedirler. Söz konusu yeni fırın bakkalın diğer fırına
olan borcundan haberdar olması veya bunu öğrenmesi durumunda, genelde
anılan noktaya ekmek vermekten kaçınmaktadır. Ancak çoğu kez bunun
dışındaki hallerde yeni fırının ekmek sağladığı sektör temsilcileri tarafından
dile getirilmektedir.

Yukarıdaki bilgileri destekler nitelikteki görüşler İzmir Bakkallar Odası Başkanı
Mustafa Tokmakoğlu ile önaraştırma döneminde yapılan görüşmede de dile
getirilmiştir. Oda olarak fırınların bakkaların paylaştıklarına dair bir
şikayetlerinin bulunmadığı, İzmir’de anılan duruma benzer bir durumun söz
konusu olmadığı Tokmakoğlu tarafından belirtilmiştir. Bakkalların istediği
fırından ekmek alabildiğini hatta bazı bakkallarda birden çok fırının ekmeğinin
satılabildiğini, zaman zaman fırınlar hakkında şikayetlerin kendilerine
ulaştığını ancak söz konusu şikayetlere kolaylıkla çözüm bulabildiklerini ifade
etmişlerdir.

Yukarıda yer verildiği gibi zincir marketlerin yaratmış olduğu rekabetçi baskı
nedeniyle zor durumda kalan bakkallar fırınlardan zaman zaman normalden
yüksek bir komisyon oranı talep etmektedirler. Tokmakoğlu benzer sorunlara,
nesnel olmayan nedenlerle ortaya çıkmış olmaları nedeniyle çözüm
bulamadıklarını, İzmir’de şikayet kapsamında bir ihlalin söz konusu
olmadığından hareketle de, Kurumumuza yapılan şikayetin yukarıda örnekleri
sıralananlara benzer bir durumdan kaynaklanmış olabileceğini ifade etmiştir.

Şikayet konusu Gümüşpala semtinde yapılan incelemelerde bakkalların bu
doğrultuda bir şikayetlerinin olmadığı, birçok bakkalın söz konusu iddiaları
destekler nitelikte bilgilerinin bulunmadığı, bazı noktalarda birden çok fırının
ekmeğinin satıldığı ve bölge dışındaki fırınlardan da ekmek alan bakkalların
olduğu tespit edilmiştir. Dolayısıyla pazarın yapısının önaraştırma konusu
şikayetle paralel bir nitelik arz etmediği görülmüştür.

Diğer yandan şikayet konusu incelendiğinde en belirgin husus olarak
şikayetçinin alternatif temin kaynaklarının varolması karşımıza çıkmaktadır.
Öncelikle Kareksan, İzmir’in herhangi bir bölgesine ekmek
sağlayabilmektedir. Dolayısıyla şikayetçi anılan teşebbüsten ekmek alabilme
imkanına sahiptir. Nitekim şikayetçi ile yapılan görüşmede kendisi de bunu
doğrulamış ancak Kareksan’ı iade ürün almaması nedeniyle tercih etmediğini
ifade etmiştir. Ancak anılan fırının yetkilileri ile yapılan görüşmede ise
firmalarının iade ekmek aldığını belirtilmiştir. Yine benzer şekilde şikayetçi ile
yapılan görüşmede ifade edildiği üzere ekmeğin daha ucuza satıldığı Bornova
(04-47/621-154)
11
gibi bölgelere gidilmek suretiyle (Diğer bazı bakkalların yaptığı gibi) ekmek
alınması da mümkündür. Son olarak bu bölgede yaklaşık 10 adet fırının
olduğu, başka fırınların bu bölgeye ekmek sağladığı dikkate alındığında
şikayet edilen 3 adet fırından ekmek alınamaması durumunda dahi alternatif
temin kaynaklarının çokluğu doğan veya doğabilecek olası sıkıntıları giderici
özelliktedir.

Belirtilmesi gereken bir başka husus İzmir’de her yıl ortalama olarak 5 ila 10
arasında fırının açılmasıdır. Söz konusu fırınların tamamının müşteri
bulabildiği önaraştırma döneminde yapılan yerinde incelemelerde ve
görüşmelerde dile getirilmiştir. Dolayısıyla konu yukarıdaki bilgilerle
değerlendirildiğinde pazar paylaşımına yönelik iddiaların temelsiz olduğu
kanaatine ulaşılmıştır.

Anlaşmalar yoluyla teşebbüslerin ilgili coğrafi pazardaki diğer şirketleri
paylaşma hususunun değerlendirilmesindeki en önemli kriterlerden biri
anlaşmanın ilgili coğrafi pazarda hissedilebilir derecede önem arz edip
etmemesidir. Diğer bir deyişle firmaların aralarında anlaşarak pazardaki diğer
teşebbüsleri paylaşmaları, ancak teşebbüslerin bu pazarda önemli bir gücü
olması durumunda pazardaki rekabeti olumsuz yönde etkileyecektir.

Raportörlerce yapılan yerinde incelemelerde ve görüşmelerde şikayet edilen
fırınların aralarında bir anlaşma yaptıklarına ilişkin olarak herhangi bir delile
ulaşılmamıştır. Ancak böyle bir belgeye ulaşılması durumunda bile bu
fırınların ilgili coğrafi pazarda belli bir güce sahip olduklarını söylemek kolay
olmayacaktır. Bunun nedeni bu fırınların haricinde bölgede irili ufaklı pek çok
fırın faaliyetini sürdürmesidir. Yukarıda belirtldiği gibi sanayi tipi bir fırın olarak
nitelendirebileceğimiz Kareksan’nın bölgedeki varlığı, bu fırınların gücünün
pazarda oldukça sınırlı olduğunun bir diğer göstergesidir. Ayrıca yine bu
bölgeye diğer bölgelerden ekmek sağlanması ve diğer bazı olanaklar, anılan
fırınların aralarında anlaşma yapıp nihai satış noktalarını aralarında
paylaşması durumunda dahi bu satış noktaları kolaylıkla ekmek ürününü
temin edebileceklerdir.


J- SONUÇ


Yukarıda yer verilen bilgi ve değerlendirmeler ışığında,

-İzmir ilinde faaliyet gösteren fırıncıların anlaşma yapmak suretiyle
pazar paylaştıkları iddiasını destekler nitelikte bilgi ve belgeye
ulaşılamamasının yanısıra, pazarın rekabetçi bir yapısının bulunduğu,
teşebbüslerin alternatif temin kaynaklarına sahip olduğu, satış noktalarına
uzak bölgelerden de ekmek sevkiyatının yapılabildiği göz önüne alınarak
anılan teşebbüsler hakkında 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığına ve şikayetin reddine


(04-47/621-154)
12
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.





Full & Egal Universal Law Academy