Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2017-3-3 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 17-13/173-75
Karar Tarihi : 20.04.2017
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK
Üyeler : Arslan NARİN, Fevzi ÖZKAN, Adem BİRCAN,
Şükran KODALAK, Mehmet AYAN
B. RAPORTÖRLER: İsmail Yücel ARDIÇ, Cansu TOPAK KORKMAZ
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Hasan SALCIOĞLU
Temsilcisi: Av. Mehmet SALCIOĞLU
538 Sk. No:48 C Blk. K.5/501 Bornova/İzmir
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILAN : İzmir Ticaret Borsası
Akdeniz Mahallesi Gazi Blv. No:2- 35210 Konak/İzmir
(1) E. DOSYA KONUSU: İzmir Ticaret Borsasının üzüm rekolte tahminlerini yüksek
belirlemek suretiyle üzüm fiyatlarını baskıladığı iddiası.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet başvurusunda, İzmir Ticaret Borsasının üzüm rekolte
tahminlerini yüksek belirlemek suretiyle üzüm fiyatlarını baskıladığı iddia edilmiştir.
(3) G. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurumu kayıtlarına 23.09.2016 tarih ve 5613 sayı ile
intikal eden başvuru üzerine 05.01.2017 tarihli Rekabet Kurulu toplantısında 17-01/7-
M(1) sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca düzenlenen
10.04.2017 tarih ve 2017-3-3/ÖA sayılı Önaraştırma Raporu görüşülerek karara
bağlanmıştır.
(4) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda özetle; soruşturma açılmasına gerek
bulunmadığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Hakkında İnceleme Yapılan Taraf: İzmir Ticaret Borsası
(5) Şikayet konusu iddianın odağında yer alan İzmir Ticaret Borsası 1891 yılında kurulmuş
olup 5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu (TOBB
Kanunu) çerçevesinde faaliyet göstermektedir. TOBB Kanunu’nun 28. maddesine göre;
ticaret borsaları “…bu Kanunda yazılı esaslar çerçevesinde borsaya dahil maddelerin
alım satımı ve borsada oluşan fiyatlarının tespit, tescil ve ilanı işleriyle meşgul olmak
üzere kurulan kamu tüzel kişiliğine sahip kurumlar” olarak tanımlanmışlardır. Ticaret
borsalarında zirai ürünler işlem görmektedir.
17-13/173-75
2 / 5
(6) TOBB Kanunu’na göre ticaret borsalarının; borsaya dahil maddelerin, borsada alım
satımını düzenlemek ve tescil etmek, borsada oluşan günlük fiyatlarını usulüne göre
tespit ve ilân etmek, alıcı ve satıcının, teslim ve teslim alma ile ödeme bakımından
yükümlülüklerini, işlemlerin tasfiye şartlarını, fiyatlar üzerinde etkili şartları ve anlaşmazlık
durumunda ihtiyari tahkim usullerini gösteren ve TOBB onayıyla yürürlüğe girecek genel
düzenlemeler yapmak gibi görevleri bulunmaktadır.
(7) İzmir Ticaret Borsası pamuk ve kuru üzüm salon işlemleri, ülkemizin en eski spot piyasa
örnekleridir. İzmir Ticaret Borsası tarafından açıklanan pamuk, kuru üzüm ve yağlı tohum
fiyatları ilgili piyasalar için referans fiyat özelliği taşımaktadır. İzmir Ticaret Borsası işlem
hacmi açısından ülkemizde ilk üç borsa arasında yer almaktadır. Ticaret borsalarının
toplam işlem hacmi içerisindeki payı %5 seviyesindedir. 2016 yılı itibarıyla İzmir Ticaret
Borsasına üye gerçek ve tüzel kişi sayısı 1897’dir.
I.2. Değerlendirme
(8) Dosya konusu şikâyetin tüm unsurlarıyla ortaya konulmasını teminen şikayetçi vekili,
İzmir Ticaret Borsası yetkilileri ve T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (Bakanlık)
Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü Tarla ve Bahçe Bitkileri Daire Başkanlığı ile görüşmeler
yapılmıştır.
(9) Şikayetçi vekili ile yapılan görüşmede aşağıdaki hususlar ifade edilmiştir:
"… İzmir Ticaret Borsasına başvuru yaptığımda, rekolte açıklamasının 10 yıldır yapıldığı
belirtildi. Rekolteyi açıklayan başka bir kurum veya kuruluş yok. Rekolte açıklaması
fiyatlar üzerinde hemen etkisini göstermektedir. Basında siyasilerin verdiği demeçlere de
bakıldığında rekoltenin etkisinin büyük olduğu görülebilecektir. Rekoltenin gerçekte
olduğundan yüksek açıklanması üreticiye zarar vermektedir. Tüm Ege bölgesinde 1
milyon dekar bağ var. İzmir Ticaret Borsası sadece 400 bağı inceleyerek bu tahmini Ege
Bölgesi için açıklıyor. Bu inceleme süresinin ve incelenen bağ sayısının objektif bir
tespite imkan vermediğini düşünmekteyim. Bölgede don yaşandığında rekolte kaybı
olmasına rağmen bu sene %30-35 fazla rekolte açıklandı. Tariş bu sene rekolte yüksek
belirlendiğinden fiyat açıklamadı. İzmir Ticaret Borsasının açıklaması ile üzüm fiyatları
60-70 kuruşa kadar geriledi. Fiyat tespiti ve tescili yapan Borsa'nın rekolte açıklaması
piyasayı çok etkiliyor. Bu sene, rekolte açıklamasını sadece Gıda, Tarım ve Hayvancılık
Bakanlığının yapacağına dair bir düzenleme yapılacağı duyumu aldık. Rekolte tahmini
yapılmasında bir sakınca yoktur, fakat bunun fiyat belirleme sürecinde değil (hasat
dönemi), fiyat istikrarı sağlandıktan sonra üreticilerin eşit olarak temsil edildiği, şeffaf bir
ortamda olması gerekir."
17-13/173-75
3 / 5
(10) İzmir Ticaret Borsası yetkilileri ile yapılan görüşmede aşağıdaki hususlar ifade edilmiştir:
“Borsa olarak, 5174 sayılı Kanun'a tabiyiz. TOBB'a bağlıyız. 2000'e yakın üyemiz
bulunmaktadır. Tüm işletmeler Ticaret Odası'na kayıtlı. Borsa'ya ise belli ürünlerde belli
seviyenin üzerinde alım satım yapanlar kaydolmaktadır. Her Borsanın kendi kotasyon
ürün listesi bulunur. Fiyatların tescil ve ilanı Borsa'nın ana görevidir. Tescil, fiyatların
aleniyetini sağlar. Söz konusu fiyatlar yayınlanmaktadır. Pamuk ve çekirdeksiz kuru
üzümde fiyat ilanı her gün yapılmaktadır. İşlem hacmi, en yüksek ve en düşük fiyatlar
Borsa'da tescil ve ilan ediliyor. Borsamız kuru incir, kuru üzüm ve pamukta rekolte
çalışması yapmaktadır. Bilebildiğimiz kadar 1960'tan beri bu tür çalışmalar yapmaktayız.
Ticaret Borsası sektör paydaşları ile bu çalışmayı yapmak istemektedir. Ticaret
borsasının buradaki temel fonksiyonu organizasyondur. 14 yakın kuruluşa komisyona
katılması için davet göndermemize rağmen hepsi komisyona katılmamaktadır.
Çalışmamızda sadece rekolte tahmini yapılmamakta bağcılık üretimini etkiyen hastalık
gibi toprak kullanımı gibi tespitler de yapılmaktadır. Böyle yaparak üretimin devamlılığını
ve sektörün ihtiyaç duyduğu bilgileri sağlamayı hedeflemekteyiz. Kuru üzümde
çalışmalara Nisan ayında paydaşlara davet yazıları ile komisyona katılmalarını istemekle
başlamaktayız. Yaklaşık 16 gün süren bir program ile genelde aynı bağlarda 400'e yakın
bağda salkım sayısı ve diğer metrikler belirlenmekte ve sayılmaktadır. Hesaplanan
rakam, TÜİK'ten alınan alan bilgisi ile çarpılarak rekolte tahmini yapılmaktadır. Rekolte
tahmini başarı oranı şu ana kadar ortalama %98,4'dür. Rekolte tahmini yapılmaması
durumunda piyasada her zaman belli rakamların, bunun da spekülasyonlara kapı
aralayacağını düşünmekteyiz. En azından bilimsel bir biçimde yaptığımız rekolte
tahminleri ile bu durumun önüne geçildiğini düşünmekteyiz. Kuru üzümde rekolte tahmini
yapan başka kurum yok. 2017 yılında üzüm rekolte tahmininin Tarım Bakanlığı
tarafından yapılacağına dair Borsamıza bir yazı gelmiştir.”
(11) Bakanlık Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü Tarla ve Bahçe Bitkileri Daire Başkanlığı ile
yapılan görüşmede, başta fındık olmak üzere, antep fıstığı, zeytin, kurum üzüm gibi
tarımsal ürünlerde farklı kuruluşlarca rekolte tahminlerinin yapıldığı, rekolte tahminin
yapılmasının tarımsal ürünlerde spekülasyonların önüne geçilmesi bakımından elzem
olduğu, aksi takdirde tarımsal ürünlerin spekülasyonlara çok açık hale geleceği, herkesin
kendi fiyatını deklare etmesi gibi bir durumun ortaya çıkacağı, bu durumun piyasalarda
suni dalgalanmalara yol açacağı, uzun dönemde piyasanın iç-dış dengesini olumsuz
etkileneceği; kuru üzümde ortaya çıkan sıkıntıda temelde 2016 yılında yaş üzümün
Rusya’ya ihraç edilememesi nedeniyle bu üzümlerin kuru üzüme yönlendirilmesinin etkili
olduğu, rekolte tahmininde önemli olanın bilimsel yöntemler kullanılarak gerçek durumun
ortaya konulması olduğu, 2017 yılı ile birlikte kuru üzümde rekolte tahmini
açıklamalarının son bilimsel gelişmeler dikkate alınarak sadece Bakanlıklarınca
belirleneceği, bu konuda gerekli eğitim çalışmalarına başlandığı ifade edilmiştir.
(12) Türkiye’de fındık, antep fıstığı, zeytin, pamuk, kuru üzüm gibi tarımsal ürünlerde rekolte
tahminleri yapılmaktadır. Rekolte tahminlerinde amaç, arz ve talep esneklikleri oldukça
düşük olan tarımsal ürünlerde sert fiyat dalgalanmalarının önüne geçmektir. Rekolte
tahminlerinin yapılmadığı durumlarda, piyasaların yönsüz kalacağı, en küçük
spekülasyonda bile piyasalarda büyük fiyat hareketlerinin yaşanacağı, bu durumun iç ve
dış piyasa dengeleri bakımından sadece kısa dönemde değil uzun dönemde de
etkilerinin olacağı görüşmelerde ifade edilmiştir. Dolayısıyla sorun, rekolte tahmini
yapılması noktasında değil; bu tahminin gerçekçi yapılıp yapılmadığı noktasında ortaya
çıkmaktadır.
17-13/173-75
4 / 5
(13) Ege Bölgesinde kuru üzüm rekolte tahmini 1960 yılı öncesinden beri İzmir Ticaret Borsası
bünyesinde kurulan bir komisyon tarafından yapılmaktadır. Komisyon kamu kurumu
temsilcileri yanında üretici ve alıcı kuruluşlarının temsilcilerini de bünyesinde
barındırmaktadır. Aşağıdaki tabloda 2016/2017 sezonu kuru üzüm rekolte tahmini
çalışmasına davet edilen ve katılan kuruluşlar gösterilmiştir.
Tablo-1: 2016/2017 Sezonu Kuru Üzüm Rekolte Tahmini Çalışmasına Davet Edilen ve Katılan Kuruluşlar
Davet Edilen Kurumlar Katılan Kurumlar
İzmir Ticaret Odası X
Ege İhracatçı Birlikleri X
Manisa Ticaret Borsası X
Alaşehir Ticaret Borsası X
İzmir Ziraat Odası X
İzmir Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü X
Denizli Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü X
Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü X
Turgutlu Ticaret Borsası
Salihli Ticaret Borsası
TARİŞ
Manisa Ziraat Odası
Denizli Ziraat Odası
Manisa Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü
(14) Kuru üzümde rekolte çalışmaları Nisan ayında ilgili kurumlara gönderilen davet yazıları
ile başlamaktadır. Komisyona katılanlar, genelde her yıl aynı olan 400’e yakın örneklem
bağda salkım sayısı ve diğer metrikleri belirlemekte ve saymakta, hesaplanan rakam da
Türkiye İstatistik Kurumu’ndan (TÜİK) alınan alan bilgisi ile çarpılarak rekolte tahmini
yapılmaktadır. Komisyonda şimdiye kadar kararlar oybirliği ile alınmıştır. Aşağıdaki
tabloda, Komisyonun rekolte tahmini başarı oranını göstermesi bakımından 2006-2016
yılları arasındaki tahmin ile gerçekleşen rakamlar yer almaktadır.
Tablo 2: Çekirdeksiz Kuru Üzüm Verileri (Bin Ton)
Sezon Rekolte Tahmini Gerçekleşen İsabet Oranı (%)
2006/07 256 291 88,0
2007/08 244 243 100,4
2008/09 310 349 88,9
2009/10 273 275 99,0
2010/11 249 267 92,9
2011/12 269 256 104,9
2012/13 287 327 87,8
2013/14 243 186 130,2
2014/15 328 332 98,8
2015/16 196 210 93,2
Ortalama 265 274 98,4
(15) Tablo 2’den Komisyonun son 10 yılda yapmış olduğu rekolte tahmini ile fiilen gerçekleşen
rakamların oldukça yakın olduğu görülebilmektedir. Bu yılların rekolte tahmin başarı
oranı ortalaması, yukarıda da belirtildiği üzere, %98,4 gibi bir orana tekabül etmektedir.
17-13/173-75
5 / 5
(16) Önaraştırma sürecinde yapılan tespit ve görüşmelerden ilan edilen rekolte tahmin
rakamlarının fiilen gerçekleşen üretime oldukça yakın belirlenmesine rağmen bu konuda
şikayetlerin gelmesinin bir takım nedenlerinin olduğu değerlendirilmiştir. Öncelikle kuru
üzümde rekolte tahmininin neredeyse tüm Ege Bölgesinin üretim koşullarının dikkate
alınarak yapılmasına karşın, üreticilerin kendi bağlarını ya da yakın çevrelerin üretim
koşullarını dikkate alarak yargıda bulunmalarının, bu tür şikayetlerin oluşmasında etkili
olduğu anlaşılmaktadır. Yine bu tür şikâyetlerin Rusya krizi gibi beklenmedik siyasi ve
ekonomik koşullardan ya da umulmadık hava şartlarından kaynaklandığı görülmektedir.
(17) Son olarak 2017’den itibaren üzümde rekolte tahmini Bakanlık bünyesinde kurulacak bir
komisyon tarafından yapılacaktır. Bakanlık yetkilileri ile yapılan görüşmelerde rekolte
tahmininin teknolojin sunduğu en ileri imkanlar kullanılarak yapılacağı, bu sayede
temelsiz tartışmaların da önüne geçileceği ifade edilmiştir.
(18) Yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler ışığında, İzmir Ticaret Borsasının üzüm
rekolte tahminlerini yüksek belirlemek suretiyle üzüm fiyatlarını baskıladığı iddiası ile ilgili
olarak soruşturma açılmasına gerek olmadığı kanaatine ulaşılmıştır.
J. SONUÇ
(19) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, 4054 sayılı Kanun’un 41.
maddesi uyarınca şikayetin reddi ile soruşturma açılmamasına gerekçeli kararın
tebliğinden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açık olmak
üzere, OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy