ADIN DÜZELTİLMESİ VE DEĞİŞTİRİLMESİ DAVALARINA İLİŞKİN HUKUKİ DEĞERLENDİRME

Türk Medeni Kanunu ve ilgili mevzuat çerçevesinde kişilerin ad ve soyadı üzerindeki hakları, kişilik haklarının ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmektedir. Ad, kişiyi toplum içinde diğer bireylerden ayıran, kimliğini belirleyen temel unsurlardan biridir. Bu nedenle, adın değiştirilmesi veya düzeltilmesi talepleri, belirli hukuki koşullara ve usullere tabi tutulmuştur. İşbu makalede, adın düzeltilmesi ve değiştirilmesi taleplerine ilişkin dava süreci, bu davaların hukuki dayanakları, koşulları, unsurları ve yargılama usulü, doktrin ve Yargıtay içtihatları ışığında incelenecektir.

1. HUKUKİ DAYANAKLAR

Adın değiştirilmesi ve düzeltilmesi taleplerinin temel hukuki dayanağı 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) ve 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'dur (NHK).

a. Türk Medeni Kanunu Madde 27: TMK m. 27/1 hükmü, "Adın değiştirilmesi, ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenebilir." demektedir. Bu hüküm, ad değişikliği talebinin temel şartını "haklı sebep" olarak belirlemiştir. Aynı maddenin ikinci fıkrası ise, "Adın değiştirildiği nüfus siciline kayıt ve ilân olunur." hükmünü amirdir. Üçüncü fıkra, "Ad değişmekle kişisel durum değişmez." ilkesini vurgularken, dördüncü fıkra ise, "Adın değiştirilmesinden zarar gören kimse, bunu öğrendiği günden başlayarak bir yıl içinde değiştirme kararının kaldırılmasını dava edebilir." hükmü ile üçüncü kişilerin haklarını koruma altına almaktadır.

b. Nüfus Hizmetleri Kanunu Madde 36: NHK m. 36/1-a hükmü, nüfus kayıtlarındaki maddi hataların düzeltilmesi yetkisini Nüfus Müdürlüklerine verirken, ad ve soyadı gibi esaslı kayıt düzeltmelerinin ancak mahkeme kararı ile yapılabileceğini düzenlemektedir. İlgili hüküm şu şekildedir: "Mahkeme kararı olmadıkça kişisel durum sicilinin hiçbir kaydında düzeltme yapılamaz. Ancak olayların aile kütüklerine tescili esnasında yapılan maddî hatalar, nüfus müdürlüğünce dayanak belgesine uygun olarak düzeltilir." Ad veya soyadının değiştirilmesi talepleri, bir maddi hata düzeltmesi olmadığından, bu madde uyarınca mutlaka mahkeme kararı gerektiren bir durumdur.

c. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK): Dava süreci, görevli ve yetkili mahkeme, ispat yükü, deliller, yargılama usulü ve kanun yolları gibi konularda 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygulama alanı bulur.

2. DAVA ŞARTLARI VE ESASA İLİŞKİN UNSURLAR

Adın değiştirilmesi veya düzeltilmesi davasının açılabilmesi ve mahkemece kabul edilebilmesi için belirli şartların ve unsurların mevcut olması gerekmektedir.

a. Haklı Sebep (Just Cause): Adın değiştirilmesi davalarının en temel ve vazgeçilmez unsurudur (TMK m. 27). Kanunda "haklı sebep" kavramının tanımı yapılmamış, bu kavramın içeriğinin belirlenmesi yargı kararlarına ve doktrine bırakılmıştır. Yargıtay içtihatları ve doktrin görüşleri ışığında haklı sebep olarak kabul edilebilecek durumlar oldukça geniştir ve zaman içinde değişime uğramıştır. Başlıca haklı sebep halleri şunlardır:

i. Adın gülünç, çirkin veya ahlaka aykırı anlam taşıması.

ii. Adın kişinin mensup olduğu din veya milliyetle uyumsuz olması, kişinin dini veya milliyeti ile ilgili değişiklikler yaşaması.

iii. Adın telaffuzunun zor olması veya yaygın olarak yanlış telaffuz edilmesi.

iv. Kişinin toplum içinde veya ailesi tarafından resmi adından farklı bir adla tanınması ve bu adla bilinmesi (İşbu Dilekçe, Madde 4, Madde 5).

v. Adın kişinin sosyal veya mesleki yaşamında karışıklıklara veya zorluklara yol açması.

vi. Kişinin cinsiyet değiştirmesi.

vii. Kişinin, adını taşıdığı kişiyle (örneğin aile büyüğü) olan olumsuz ilişkileri veya travmatik anıları nedeniyle adından rahatsızlık duyması.

viii. Kişinin mevcut adına karşı bir aidiyet hissetmemesi, adıyla kendini özdeşleştirememesi gibi tamamen subjektif nedenler (İşbu Dilekçe, Madde 3, Madde 6, Madde 11). Yargıtay, son yıllardaki kararlarında, kişinin adıyla olan kişisel bağının ve bu bağdan kaynaklanan subjektif rahatsızlıkların da haklı sebep teşkil edebileceğini kabul etme eğilimindedir.

İşbu Dilekçe'de ileri sürülen, davacının mevcut adına aidiyet hissetmemesi (Madde 3), sosyal çevresinde ve ailesi tarafından farklı bir isimle ("...") çağrılması ve tanınması (Madde 4, Madde 5) ve resmi adıyla kendini bağdaştıramaması (Madde 6) gibi hususlar, Yargıtay'ın kabul ettiği haklı sebep kategorileri içerisinde değerlendirilebilecek niteliktedir.

b. Görevli ve Yetkili Mahkeme: Adın değiştirilmesi davalarında görevli mahkeme, HMK m. 2 uyarınca Asliye Hukuk Mahkemesi'dir (İşbu Dilekçe, Madde 1). Yetkili mahkeme ise, TMK m. 27'de özel bir yetki kuralı öngörülmediğinden, HMK m. 6 uyarınca davacının (adının değiştirilmesini isteyen kişinin) yerleşim yeri mahkemesidir.

c. Taraflar: Davacı, adının değiştirilmesini veya düzeltilmesini talep eden kişidir (İşbu Dilekçe, Madde 1). Davalı ise, nüfus kaydını tutmakla görevli olan ilgili Nüfus Müdürlüğü'dür (İşbu Dilekçe, Madde 1). Nüfus Müdürlüğü'nün davada taraf olarak gösterilmesi, kararın nüfus siciline işlenmesi açısından zorunludur.

d. Hukuki Yarar: Davacının, adının değiştirilmesinde veya düzeltilmesinde korunmaya değer bir hukuki menfaatinin bulunması gerekir. Adın kişiliğin ayrılmaz bir parçası olması ve kişinin kendini tanımlama hakkı, bu tür davalarda hukuki yararın varlığını kural olarak kabul etmeyi gerektirir.

3. YARGILAMA USULÜ VE İSPAT

Adın değiştirilmesi davaları, çekişmeli yargı işlerinden olup, basit yargılama usulüne tabidir.

a. İspat Yükü: TMK m. 27 uyarınca "haklı sebebin" varlığını ispat yükü, adının değiştirilmesini talep eden davacı üzerindedir. Davacı, adını değiştirmek istemesinin keyfi olmadığını, geçerli ve makul bir nedene dayandığını mahkemeye delilleriyle sunmalıdır.

b. Deliller: Haklı sebebin ispatında her türlü delilden yararlanılabilir. Özellikle tanık beyanları büyük önem taşır. Davacının sosyal çevresinde hangi adla tanındığı, mevcut adının kendisinde yarattığı olumsuz etkiler veya yaşadığı zorluklar tanık anlatımları ile somutlaştırılabilir (İşbu Dilekçe, Madde 11, Madde 20). Bunun yanı sıra, nüfus kayıtları (Madde 20), varsa kişinin farklı isimle anıldığına dair belgeler (mektuplar, sosyal medya profilleri vb.), uzman görüşü (Madde 20) gibi deliller de kullanılabilir.

c. Mahkemenin Araştırması: Hâkim, sunulan delilleri serbestçe takdir eder. Ayrıca, kamu düzeni ile ilgili hususları re'sen (kendiliğinden) araştırır. Bu kapsamda, davacının adını değiştirme talebinin suç işleme veya borçlardan kurtulma gibi kötü niyetli amaçlar taşıyıp taşımadığını değerlendirmek amacıyla sabıka kaydının (Madde 18, Madde 20) ve aranan şahıslardan olup olmadığının (Madde 18, Madde 22) araştırılması yerleşik bir uygulamadır.

d. Adli Yardım Talebi: Davacının yargılama giderlerini karşılama gücü yoksa, HMK m. 334 vd. hükümleri uyarınca adli yardım talebinde bulunabilir. Talebin kabulü için kişinin mali durumunun elverişsizliğini belgelemesi veya mahkemede bu yönde bir kanaat oluşması gerekir (İşbu Dilekçe, Madde 7, Madde 13-16, Madde 18).

e. Karar ve Sonuçları: Mahkeme, davacının haklı sebeplerini yeterli görürse davanın kabulüne ve adın talep edilen şekilde değiştirilmesine veya düzeltilmesine karar verir. Karar kesinleşince, mahkeme yazı işleri müdürü tarafından ilgili nüfus müdürlüğüne bildirilir ve ad değişikliği nüfus siciline tescil edilir. Ayrıca, TMK m. 27/2 uyarınca adın değiştirildiği ilan edilir. Adın değişmesi, kişinin vatandaşlık, mirasçılık gibi kişisel durumlarında bir değişikliğe yol açmaz.

4. DOKTRİN GÖRÜŞLERİ VE YARGI UYGULAMASI

Türk hukuk doktrininde ve Yargıtay uygulamasında, TMK m. 27'de yer alan "haklı sebep" kavramının zaman içinde giderek daha esnek ve kişi lehine yorumlandığı görülmektedir. Özellikle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin (AİHM) özel hayata saygı hakkı (AİHS m. 8) çerçevesinde isim hakkına verdiği önem, iç hukuktaki yorumları da etkilemiştir.

Başlangıçta daha objektif ve somut nedenler (adın gülünç olması gibi) haklı sebep olarak kabul edilirken, günümüzde kişinin adıyla olan psikolojik bağı, kendini o adla ifade edememesi, toplum içinde farklı bir adla tanınıyor olması gibi daha sübjektif ve kişisel nedenler de haklı sebep olarak değerlendirilmektedir. Yargıtay, kişinin adını benimsememesinin, ruhsal kimliği ile adının örtüşmemesinin, adının kişisel gelişimini veya sosyal uyumunu olumsuz etkilemesinin haklı sebep sayılabileceğine dair kararlar vermektedir. İşbu Dilekçe'de belirtilen aidiyet hissetmeme (Madde 3, Madde 11) ve toplumda farklı bir isimle tanınma (Madde 4, Madde 5) iddiaları, bu güncel yargısal yaklaşımla uyumludur.

5. TALEBİN GÜÇLENDİRİLMESİNE YÖNELİK DEĞERLENDİRİLEBİLECEK HUSUSLAR

Adın değiştirilmesi davalarında talebin kabulü için haklı sebebin varlığının mahkeme nezdinde şüpheye yer bırakmayacak şekilde ortaya konulması esastır. Bu bağlamda, aşağıdaki hususların değerlendirilmesi faydalı olabilir:

a. Haklı Sebebin Somutlaştırılması: Dilekçede belirtilen "aidiyet duygusu hissetmeme" (Madde 3, Madde 11) veya "kendini bağdaştıramama" (Madde 6) gibi subjektif nedenlerin, mümkünse somut örneklerle veya bu durumun davacının yaşamına etkileriyle (örneğin sosyal ilişkilerde yaşanan zorluklar, psikolojik etkiler) desteklenmesi, talebin ikna ediciliğini artırabilir. Bu tür detaylandırmalar, dilekçenin "ESASA İLİŞKİN VAKIALAR VE HUKUKİ AÇIKLAMALAR" (IV) bölümünde yapılabilir.

b. İstenilen Adın Kullanımının Yaygınlığının Desteklenmesi: Davacının sosyal çevresinde ve ailesi tarafından talep edilen isimle ("...") tanındığı iddiası (Madde 4, Madde 5), tanık beyanları (Madde 20) ile ispatlanacak olsa da, eğer mevcutsa bu kullanımı gösteren ek belgeler (örneğin sosyal çevre yazışmaları, davetiyeler, gayri resmi kimlik kartları vb.) delil listesine (Madde 20) eklenebilir.

c. Talebin Amacının Belirtilmesi: Adın değiştirilmesi talebinin, üçüncü kişileri zarara uğratma, yasal sorumluluklardan kaçma gibi amaçlar taşımadığının açıkça ifade edilmesi, mahkemede oluşabilecek tereddütleri gidermeye yardımcı olabilir. Bu husus, genellikle mahkemece re'sen araştırılmakla (Madde 18, Madde 20, Madde 22) birlikte, "ESASA İLİŞKİN VAKIALAR VE HUKUKİ AÇIKLAMALAR" (IV) bölümünde kısaca değinilebilir.

SONUÇ

Adın değiştirilmesi ve düzeltilmesi, Türk Medeni Kanunu'nun 27. maddesi uyarınca haklı sebeplere dayanılarak hâkimden talep edilebilen, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır. "Haklı sebep" kavramı, kanunda tanımlanmamış olmakla birlikte, yargı kararları ve doktrin tarafından kişinin adı nedeniyle yaşadığı somut zorlukların yanı sıra, adıyla kurduğu kişisel bağ ve aidiyet hissi gibi sübjektif gerekçeleri de kapsayacak şekilde geniş yorumlanmaktadır. Davacının, haklı sebebin varlığını HMK hükümleri çerçevesinde özellikle tanık beyanları ve diğer delillerle ispatlaması gerekmektedir. Asliye Hukuk Mahkemesi'nde görülen bu davalarda mahkeme, sunulan delilleri ve kişinin talebindeki samimiyeti değerlendirerek bir karar verecektir. Kararın kabulü halinde, değişiklik nüfus siciline işlenerek hukuki geçerlilik kazanacaktır.