ARABULUCULUK ANLAŞMA BELGESİNE İCRA EDİLEBİLİRLİK ŞERHİ VERİLMESİ TALEBİNE İLİŞKİN HUKUKİ DEĞERLENDİRME

Arabuluculuk, modern hukuk sistemlerinde alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemi olarak önemli bir yer edinmiştir. Tarafların, üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarının çözümünde başvurdukları bu yöntem, mahkeme dışı, hızlı ve daha az maliyetli bir çözüm imkanı sunmaktadır. Arabuluculuk süreci sonunda varılan anlaşmanın hukuki güvence altına alınması ve uygulanabilirliğinin sağlanması ise, arabuluculuk kurumunun etkinliği açısından hayati öneme sahiptir. Bu noktada, arabuluculuk anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi verilmesi kurumu devreye girmektedir. İşbu makalede, Türk Hukuk Sistemi içerisinde arabuluculuk anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi verilmesi talebi, ilgili mevzuat, usul ve koşullar çerçevesinde incelenecektir.

YASAL ÇERÇEVE

Arabuluculuk anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi verilmesinin temel yasal dayanağı, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (HUAK) olup, konuya ilişkin temel düzenleme Kanun'un 18. maddesinde yer almaktadır. HUAK Madde 18, arabuluculuk faaliyeti sonunda varılan anlaşmanın icra edilebilirliğine ilişkin usul ve esasları belirlemektedir.

Bununla birlikte, icra edilebilirlik şerhi verilen anlaşma belgesinin "ilam niteliğinde belge" sayılması (HUAK m. 18/2) nedeniyle, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) ilamların icrasına ilişkin hükümleri (özellikle İİK m. 38) ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) ilgili maddeleri de uygulama alanı bulmaktadır. İcra edilebilirlik şerhi verilmesi talebinin "çekişmesiz yargı işi" olması (HUAK m. 18/4), HMK'nın çekişmesiz yargı işlerine ilişkin hükümlerinin de dikkate alınmasını gerektirir.

ARABULUCULUK ANLAŞMA BELGESİ

İcra edilebilirlik şerhinin konusunu, HUAK kapsamında yürütülen bir arabuluculuk faaliyeti sonucunda taraflarca imzalanan anlaşma belgesi oluşturmaktadır (Madde 2). Bu belgenin geçerliliği ve icra edilebilirliği için bazı temel unsurları taşıması gerekir:

a. Yazılı Şekil: Arabuluculuk anlaşma belgesi yazılı olarak düzenlenmelidir.

b. Tarafların ve Arabulucunun İmzası: Belge, arabuluculuk sürecinin tarafları (veya yetkili vekilleri) ile arabulucu tarafından imzalanmalıdır. Ancak, dava şartı arabuluculuk sonucunda varılan anlaşmalarda, arabulucunun imzası yeterli görülmekte, tarafların imzası aranmamaktadır. İhtiyari arabuluculukta ise hem tarafların hem de arabulucunun imzası gereklidir. Vekil aracılığıyla takip edilen süreçlerde, vekaletnamede arabuluculuk anlaşmasını imzalama yetkisinin bulunması önem arz eder (Madde 7).

c. Anlaşma Konusu ve Edimler: Anlaşmanın konusu olan uyuşmazlık ve tarafların karşılıklı olarak üstlendikleri edimler, herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net olarak belirtilmelidir. Edimlerin icraya elverişli olması (belirli veya belirlenebilir olması) gerekir.

d. Tarafların Bilgileri: Tarafların kimlik ve adres bilgileri anlaşma belgesinde yer almalıdır (Madde 1).

İCRA EDİLEBİLİRLİK ŞERHİ

İcra edilebilirlik şerhi, usulüne uygun olarak düzenlenmiş bir arabuluculuk anlaşma belgesine, mahkeme tarafından verilen ve bu belgeye ilam niteliği kazandıran bir onaydır. Bu şerh sayesinde, taraflardan birinin anlaşma belgesindeki yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda, diğer tarafın bu belgeye dayanarak doğrudan ilamlı icra takibi başlatabilmesi mümkün hale gelir (Madde 3, Madde 4).

HUAK Madde 18/2, icra edilebilirlik şerhini haiz anlaşma belgesinin "ilam niteliğinde belge" sayılacağını açıkça düzenlemiştir. Bu, belgenin İİK anlamında bir mahkeme ilamı gibi icra edilebileceği anlamına gelir.

İCRA EDİLEBİLİRLİK ŞERHİ ALINMASININ KOŞULLARI

Mahkemeden icra edilebilirlik şerhi talep edilebilmesi için aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir:

a. Geçerli Bir Arabuluculuk Anlaşması: Ortada, HUAK hükümlerine uygun olarak yürütülmüş bir arabuluculuk süreci sonunda düzenlenmiş ve imzalanmış geçerli bir anlaşma belgesi bulunmalıdır (Madde 2, Madde 4, Ekler 1).

b. Arabuluculuğa Elverişli Konu: Anlaşmanın ilgili olduğu uyuşmazlığın, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri bir iş veya işlemden kaynaklanması, yani arabuluculuğa elverişli olması şarttır. Mahkeme bu hususu re'sen (kendiliğinden) inceler.

c. Kamu Düzenine ve Emredici Hukuk Kurallarına Aykırılık Olmaması: Anlaşma belgesinin içeriği kamu düzenine veya emredici hukuk kurallarına aykırı olmamalıdır. Mahkeme bu uygunluğu da re'sen denetler.

d. Yetkili Mahkemeye Başvuru: Talebin, kanunda belirtilen yetkili ve görevli mahkemeye yapılması gerekmektedir.

İCRA EDİLEBİLİRLİK ŞERHİ ALMA USULÜ

İcra edilebilirlik şerhi alınması süreci, bir dava niteliğinde olmayıp, HMK kapsamında bir "çekişmesiz yargı işi" olarak kabul edilir (HUAK m. 18/4). Bu süreç aşağıdaki adımları içerir:

a. Görevli ve Yetkili Mahkeme: HUAK Madde 18/5 uyarınca görevli mahkeme, uyuşmazlığın niteliğine bakılmaksızın Sulh Hukuk Mahkemesi'dir. İşbu Dilekçe de doğru şekilde Sulh Hukuk Mahkemesi'ne hitaben yazılmıştır (Madde 1). Yetkili mahkeme ise, kural olarak karşı tarafın (aleyhine şerh talep edilen tarafın) yerleşim yeri veya arabuluculuk anlaşmasının yapıldığı yer Sulh Hukuk Mahkemesi'dir. Eğer karşı taraf birden fazla ise, bunlardan birinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

b. Başvuru: Talep, bir dilekçe ile yapılır. İşbu Dilekçe, bu başvuru için gerekli temel unsurları (taraflar, konu, açıklamalar, talep sonucu, ekler) içermektedir (Madde 1-7). Dilekçede, talebin dayanağı olan arabuluculuk anlaşmasına ve şerh talebinin gerekçesine (örneğin, karşı tarafın edimini yerine getirmemesi) yer verilir (Madde 3, 4).

c. İnceleme: Mahkeme, başvuruyu kural olarak dosya üzerinden inceler (HUAK m. 18/4). Duruşma yapılması istisnai bir durumdur. Mahkemenin incelemesi, yukarıda belirtilen koşullarla sınırlıdır: Uyuşmazlığın arabuluculuğa elverişli olup olmadığı ve anlaşma içeriğinin kamu düzenine veya emredici hukuk kurallarına aykırı olup olmadığı. Mahkeme, uyuşmazlığın esasına giremez, arabuluculuk sürecinin doğru yürütülüp yürütülmediğini veya anlaşmanın adil olup olmadığını denetleyemez.

d. Karar: Mahkeme, inceleme sonucunda talebi kabul ederek anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi verir veya talebi reddeder. Kabul kararı kesindir. Ret kararına karşı ise kanun yoluna (istinaf) başvurulabilir.

e. Harç ve Giderler: İcra edilebilirlik şerhi verilmesi talebi maktu harca tabidir. Çekişmesiz yargı işlerinde yargılama giderleri kural olarak talepte bulunan tarafından karşılanır. Ancak, somut durumun özelliklerine göre mahkeme farklı bir karar verebilir. İşbu Dilekçe'de yargılama giderleri ve vekalet ücretinin karşı tarafa yükletilmesi talep edilmiştir (Madde 6). Mahkemenin bu talebi değerlendirirken işin çekişmesiz yargı niteliğini göz önünde bulunduracağı unutulmamalıdır.

İCRA EDİLEBİLİRLİK ŞERHİNİN HUKUKİ SONUÇLARI

a. İlam Niteliği: Şerhin en önemli sonucu, anlaşma belgesine ilam niteliği kazandırmasıdır (HUAK m. 18/2). Bu belge, tıpkı bir mahkeme kararı gibi, kesinleşmesi beklenmeksizin ilamlı icra takibine konu edilebilir.

b. Doğrudan İcra: Alacaklı taraf, şerhli anlaşma belgesiyle doğrudan icra dairesine başvurarak borçlu aleyhine ilamlı icra takibi başlatabilir. Borçlunun takibe itirazı, ilamlı icra prosedüründeki gibi sınırlı nedenlerle (örneğin borcun ödendiği, ertelendiği veya zamanaşımına uğradığı iddiaları ile) İcra Mahkemesi'ne yapılabilir.

c. Kesin Hüküm Etkisi: Doktrinde tartışmalı olmakla birlikte, icra edilebilirlik şerhi verilen anlaşma belgesinin, içerdiği hak ve borçlar açısından maddi anlamda kesin hüküm (HMK m. 303) teşkil edip etmediği konusu değerlendirilmelidir. Şerh, esas itibarıyla şekli bir denetim sonucu verildiğinden, maddi anlamda kesin hüküm etkisinin sınırlı olduğu veya hiç olmadığı yönünde görüşler bulunmaktadır. Ancak, tarafların bu anlaşma ile uyuşmazlığı sona erdirdiği ve aynı konuda tekrar dava açılamayacağı genel olarak kabul görmektedir.

DİLEKÇE VE SÜRECE İLİŞKİN DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR

İcra edilebilirlik şerhi talebinde bulunurken ve ilgili dilekçeyi hazırlarken bazı noktalara dikkat edilmesi, sürecin etkinliği açısından önemlidir:

a. Anlaşma Belgesinin Netliği: İcra edilebilirlik şerhi talep edilen arabuluculuk anlaşma belgesindeki edimlerin (ödenecek miktar, yapılacak iş, teslim edilecek mal vb.) açık, net, koşulsuz ve tereddüde yer vermeyecek şekilde belirlenmiş olması, icra aşamasında sorun yaşanmaması adına kritiktir. Dilekçenin "Açıklamalar" kısmında, anlaşma belgesine atıfla bu netliğe vurgu yapılabilir veya yerine getirilmeyen edimin ne olduğu kısaca belirtilebilir (Madde 3).

b. Arabuluculuğa Elverişliliğin Teyidi: Mahkeme bu hususu re'sen inceleyecek olsa da, özellikle karmaşık veya sınırda sayılabilecek uyuşmazlıklarda, dilekçenin "Açıklamalar" bölümünde, uyuşmazlığın neden arabuluculuğa elverişli olduğunun kısaca izah edilmesi faydalı olabilir.

c. Yetki Konusu: Yetkili mahkemenin doğru belirlenmesi, usuli gecikmelerin önüne geçilmesi açısından önemlidir. HUAK m. 18/5'teki yetki kuralları dikkatlice incelenmelidir.

d. Çekişmesiz Yargı ve Masraflar: Talebin çekişmesiz yargı işi olduğu ve bu nedenle yargılama giderleri ile vekalet ücretinin karşı tarafa yükletilmesi talebinin (Madde 6) mahkemece bu çerçevede değerlendirileceği göz önünde bulundurulmalıdır.

SONUÇ

Arabuluculuk anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi verilmesi, arabuluculuk kurumunun işlevselliğini ve güvenilirliğini artıran temel mekanizmalardan biridir. HUAK Madde 18'de düzenlenen bu usul, tarafların anlaşmaya uymaması halinde, hak sahibinin alacağına veya hakkına mahkeme kararı güvencesiyle ve ilamlı icra yoluyla kavuşmasını sağlamaktadır. İşbu Dilekçe gibi usulüne uygun hazırlanmış bir talep dilekçesi ve ekinde sunulan geçerli bir arabuluculuk anlaşması ile mahkemeden alınan icra edilebilirlik şerhi, arabuluculuk yoluyla varılan mutabakatların hayata geçirilmesinde etkili bir hukuki araçtır. Mahkemenin yapacağı incelemenin sınırlı olması (arabuluculuğa elverişlilik ve kamu düzenine uygunluk denetimi), sürecin hızlı işlemesine olanak tanımaktadır. Bu kurum, arabuluculuğun teşviki ve uyuşmazlıkların barışçıl yollarla çözümünde önemli bir rol oynamaktadır.