SÖZLEŞME İNCELEMESİ:

ZORUNLU DAVA ŞARTI ARABULUCULUK FAALİYETİNE İLİŞKİN ÜCRET SÖZLEŞMESİNİN HUKUKİ ANALİZİ VE UYGULAMA ESASLARI

GİRİŞ

Türk Hukuk Sistemi'nde alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri arasında önemli bir yer edinen arabuluculuk, belirli uyuşmazlık türleri için dava açılmadan önce başvurulması zorunlu bir yol ("dava şartı") haline getirilmiştir. Bu süreçte, arabuluculuk hizmetini sunan arabulucu ile uyuşmazlığın tarafları arasındaki mali ilişkileri düzenleyen arabuluculuk ücret sözleşmeleri büyük önem taşımaktadır. İşbu makalede, zorunlu dava şartı arabuluculuk kapsamında akdedilen bir Arabuluculuk Ücret Sözleşmesi'nin maddeleri, hukuki niteliği, uygulamadaki yeri ve olası uyuşmazlıklar çerçevesinde detaylı bir incelemeye tabi tutulacaktır.

ZORUNLU DAVA ŞARTI ARABULUCULUK KAVRAMI

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (HUAK) ile hukuk sistemimize giren arabuluculuk, tarafların içinde bulundukları uyuşmazlığı, tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişi olan arabulucu yardımıyla, mahkemeye gitmeden çözmelerini amaçlayan bir yöntemdir. Zamanla, yargının iş yükünü azaltmak, uyuşmazlıkları daha hızlı, daha az maliyetli ve tarafların iradelerine uygun şekilde çözmek amacıyla belirli alanlarda (örneğin iş hukuku, ticari hukuk ve tüketici hukuku kaynaklı bazı uyuşmazlıklar) arabuluculuğa başvuru, dava açılabilmesi için bir ön şart olarak düzenlenmiştir (HUAK m. 18/A, İş Mahkemeleri Kanunu m. 3, Türk Ticaret Kanunu m. 5/A, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 73/A).

Dava şartı arabuluculukta süreç, adliyeler bünyesindeki arabuluculuk büroları tarafından görevlendirilen bir arabulucu ile yürütülür. Taraflar, bu süreçte bir anlaşmaya varırlarsa, bu anlaşma mahkeme ilamı niteliğinde bir belgeye (anlaşma belgesi) bağlanabilir. Anlaşma sağlanamaması durumunda ise, dava açma hakkı doğar ve arabuluculuk son tutanağının dava dilekçesine eklenmesi zorunludur.

İŞBU SÖZLEŞME'NİN HUKUKİ NİTELİĞİ VE ÖNEMİ

İncelenen Arabuluculuk Ücret Sözleşmesi, hukuki niteliği itibarıyla, arabulucu ile hizmetten yararlanan taraflar arasında kurulan ve arabuluculuk hizmetinin mali koşullarını belirleyen bir çerçeve anlaşmasıdır. Temel olarak Türk Borçlar Kanunu'ndaki hizmet veya vekalet sözleşmelerine ilişkin genel prensipler ile HUAK ve ilgili yönetmeliklerdeki özel düzenlemelere tabidir.

HUAK ve Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi, arabuluculuk ücretinin nasıl belirleneceğine dair temel kuralları içerir. Özellikle dava şartı arabuluculukta, anlaşma olmaması halinde ilk iki saatlik ücretin Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanması gibi özel durumlar mevcuttur. Ancak taraflar, Tarife'nin altında kalmamak kaydıyla, arabulucu ile farklı bir ücretlendirme üzerinde serbestçe anlaşabilirler (HUAK m. 18/A (12)). İşte işbu Sözleşme, tam da bu noktada devreye girerek, tarafların Tarife'deki veya yasal düzenlemedeki genel kurallardan ayrılarak, kendi aralarında belirledikleri özel ücret koşullarını kayıt altına almalarını sağlar. Bu nedenle, ücretin miktarı, hesaplanma yöntemi, ödeme zamanı ve sorumlusu gibi konularda yaşanabilecek belirsizlikleri ortadan kaldırmak açısından kritik bir öneme sahiptir.

SÖZLEŞME MADDELERİNİN DETAYLI İNCELENMESİ

Aşağıda, işbu Sözleşme'nin temel maddeleri hukuki açıdan değerlendirilecektir:

Taraflar ve Temsil (Madde 1): Sözleşmenin ilk maddesi, tarafları (Arabulucu ve uyuşmazlığın diğer tarafları) ve varsa vekillerini açıkça tanımlamaktadır (Madde 1.1, 1.2, 1.3). Tarafların kimlik ve iletişim bilgilerinin eksiksiz ve doğru bir şekilde belirtilmesi, ileride yapılacak bildirimlerin geçerliliği ve olası hukuki süreçler açısından zorunludur. Vekillerin belirtilmesi, temsil yetkisinin varlığına işaret etmekle birlikte, ücret ödeme yükümlülüğünün kime ait olduğu konusunda ayrıca bir düzenleme gerektirebilir.

Tanımlar (Madde 2): Sözleşmede geçen temel terimlerin ("Sözleşme", "TL", "Yürürlükteki Hukuk") tanımlanması, metnin anlaşılırlığını artırır ve yorum farklılıklarının önüne geçmeyi hedefler (Madde 2.1). Özellikle "Yürürlükteki Hukuk" tanımının geniş tutulması, mevzuattaki olası değişikliklerin de sözleşme kapsamında değerlendirilebileceği anlamına gelir (Madde 2.1.c).

Sözleşmenin Konusu ve Edim Yükümlülükleri (Madde 3):

Bu bölüm, sözleşmenin temel amacını, yani belirli bir uyuşmazlık konusunda (Madde 3.1'deki boşluğun doldurulması gerekir) dava şartı arabuluculuk hizmetinin verilmesini ve buna ilişkin ücretlendirme esaslarını belirler (Madde 3.1, 3.4). Görevlendirme tarihi ve ilk toplantı tarihine atıf yapılması, sürecin başlangıcını netleştirir (Madde 3.1).

Arabulucunun Rolü ve Sorumlulukları: Arabulucunun, tarafları bir araya getirme, iletişim sürecini yönetme, tarafsızlık, özen yükümlülüğü ve görevi bizzat yerine getirme gibi temel yükümlülükleri açıkça belirtilmiştir (Madde 3.2, 3.3). Bu hükümler, HUAK ve ilgili etik kurallarla uyumludur ve arabulucunun profesyonel standartlarını teyit eder.

Giderler: Arabuluculuk faaliyeti sırasındaki ağırlama, evrak düzenleme gibi masrafların ayrıca ücretlendirilmeyeceği ve arabulucu tarafından karşılanacağının belirtilmesi (Madde 3.6), taraflar açısından ek bir maliyet sürprizi yaşanmasını engeller. Bu, genellikle standart uygulamanın bir yansımasıdır.

Arabuluculuk Ücreti (Madde 3.4, 3.5): Bu madde, sözleşmenin en kritik hükümlerinden biridir.

Hesaplama Yöntemi: Ücretin, tarafların anlaştığı toplam bedel üzerinden, %6'lık bir oranla hesaplanacağı, ancak bu tutarın güncel net asgari ücret tutarından az olamayacağı belirtilmiştir. Ayrıca, bu oransal ücrete ek olarak "... TL" tutarında sabit bir ücretin daha ödeneceği düzenlenmiştir (Madde 3.4). Bu "karma" ücret yapısı, tarafların iradesine dayanmakla birlikte, anlaşma bedelinin düşük olduğu durumlarda dahi arabulucunun asgari bir ücret almasını garanti altına almayı hedefler. %6 oranı, Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'ndeki oranlara bir gönderme olabilir, ancak eklenen sabit ücret, bu sözleşmeyi Tarifeden ayırmaktadır. Önemli Not: Bu hesaplama yönteminin sadece anlaşma olması durumunda mı geçerli olduğu, yoksa anlaşma olmaması durumunda da mı uygulanacağı açık değildir.

Genellikle ücret sözleşmeleri, anlaşma durumuna özgü ücretleri veya her durumda geçerli olacak saatlik/sabit ücretleri düzenler. Bu maddenin mevcut hali, "toplam anlaşma bedeli üzerinden" ifadesi nedeniyle, sadece anlaşma durumunda uygulanacakmış izlenimi vermektedir. Anlaşma olmaması halinde ücretin ne olacağı belirsizdir. Bu durum, dava şartı arabuluculukta anlaşma olmaması halinde ücretin Bakanlıkça karşılanması kuralıyla (ilk iki saat için) nasıl bir etkileşime gireceği sorusunu gündeme getirir. Eğer bu sözleşme ile her halükarda (anlaşma olsa da olmasa da) bu ücretin taraflarca ödeneceği kararlaştırılmak isteniyorsa, bu durumun çok daha açık ve net bir şekilde ifade edilmesi gerekir.

Ödeme Sorumlusu ve Vadesi: Ücretin "... tarafından" ödeneceğinin belirtilmesi ve bu kısmın boş bırakılması (Madde 3.4), sözleşmenin uygulanabilirliği açısından ciddi bir eksikliktir. Ücretin hangi tarafça veya taraflarca (eşit olarak mı, yoksa farklı oranlarda mı) ödeneceği netleştirilmelidir. Ödeme için belirlenen "... tarihi" (Madde 3.4) ve ödemenin yapılacağı IBAN numarası (Madde 3.4) gibi detayların doldurulması şarttır.

Makbuz: Arabulucunun ödeme karşılığında serbest meslek makbuzu düzenleme yükümlülüğü (Madde 3.5), Vergi Usul Kanunu gereğince zorunludur ve mali şeffaflığı sağlar.

Tarafların İradesi ve Beyanları (Madde 4, 5): Bu bölümler, sözleşmenin geçerliliği açısından önemli teyitler içerir.

Tarafların sözleşme şartlarını anladıkları, menfaatlerine uygun buldukları, edimler arasında bir oransızlık (gabin) olmadığı ve iradelerinin serbestçe oluştuğuna dair beyanları (Madde 4.1, 4.2), ileride irade sakatlığı iddialarının (hata, hile, ikrah) ileri sürülmesini zorlaştırmayı amaçlar.

Tarafların sözleşmeyi akdetme ehliyetine sahip oldukları, gerekli yasal izin ve yetkileri aldıkları, temsilcilerinin yetkili olduğu ve sözleşmenin mevcut yasalara veya başka yükümlülüklere aykırı olmadığına dair beyan ve taahhütler (Madde 5), sözleşmenin geçerliliğine ve uygulanabilirliğine duyulan güveni artırır. Bu tür beyanlar, özellikle tüzel kişi taraflar veya vekil aracılığıyla işlem yapan taraflar için önemlidir.

Usule İlişkin Hükümler (Madde 6):

Özel hükmün genel hükme göre öncelikli uygulanacağı kuralı (Madde 6.1), yorumda bir standart getirir.

Bildirim Usulü: Taraflar arasındaki ihbar ve bildirimlerin nasıl yapılacağına dair detaylı düzenleme (Madde 6.2), hukuki kesinlik sağlar. Yazılı olma şartı, tebligat yöntemleri (iadeli taahhütlü posta, noter, elden teslim, kurye, teyitli e-posta) ve tebligatın ne zaman yapılmış sayılacağına ilişkin kurallar (Madde 2.6 - 2.9) belirlenmiştir. Özellikle TTK Madde 18/3 kapsamındaki (temerrüt, fesih, cayma gibi) bildirimler için noter, telgraf veya iadeli taahhütlü posta şartının aranması (Madde 3.0), kanunun emredici hükmüne uyumu gösterir. E-posta yoluyla yapılan bildirimlerin delil niteliği taşıyacağının kabulü (Madde 3.1), Hukuk Muhakemeleri Kanunu'ndaki delil serbestisi ilkesiyle uyumludur. Tebligat adreslerinin Madde 1'deki adresler olduğunun belirtilmesi (Madde 3.2), adres değişikliklerinin bildirilmemesi halinde doğacak sonuçlar açısından önemlidir.

Gizlilik Yükümlülüğü (Madde 7): Arabuluculuk sürecinin temel taşlarından biri gizliliktir. Bu madde, tarafların ve arabulucunun süreç boyunca ve sonrasında elde ettikleri her türlü bilgiyi (kişisel, ticari, finansal vb.) gizli tutma yükümlülüğünü düzenler (Madde 7.1, 3.3 - 3.6). Kanunen veya yetkili mercilerce talep edilmesi hali istisna tutulmuştur (Madde 3.6). Bu hüküm, HUAK m. 4'teki gizlilik ilkesini pekiştirir ve tarafların sürece güven duymasını sağlar.

Uygulanacak Hukuk ve Yürürlük (Madde 8, 9):

Sözleşmenin yorumlanması ve uygulanmasında Türk Hukuku'nun geçerli olacağının belirtilmesi (Madde 8.1), hukuki belirliliği sağlar.

Sözleşmenin taraflarca anlaşılarak, özgür iradeleriyle belirli bir tarihte imzalandığı, imzalı nüshaların taraflara verildiği ve ekleriyle birlikte yürürlüğe girdiği belirtilmiştir (Madde 9). Tarafların gerekli hukuki desteği aldığına dair beyan (Madde 9), bilinçli bir şekilde sözleşmeyi imzaladıklarını vurgular. Tüm sayfaların imzalanması (Madde 3.9), sözleşme metninde sonradan değişiklik yapılmadığına dair bir güvence oluşturur.

SÖZLEŞMENİN UYGULAMASI VE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR

İşbu Sözleşme'nin sağlıklı bir şekilde uygulanabilmesi için aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir:

Eksik Bilgilerin Doldurulması: Sözleşmedeki tüm boşluklar (tarafların tam bilgileri, uyuşmazlığın konusu, tarihler, ücret ödeme sorumlusu, ek sabit ücret miktarı vb.) eksiksiz ve doğru bir şekilde doldurulmalıdır. Özellikle ücreti kimin ödeyeceğinin (Madde 3.4) netleştirilmemesi, en önemli uyuşmazlık kaynağı olabilir. Dosya adındaki "Full&Egal" (Tam & Eşit) ifadesi bir niyet belirtse de, sözleşme metninde bu paylaşımın açıkça yazılması şarttır. Örneğin, "... Taraflarca eşit olarak ödenecektir." gibi bir ifade kullanılabilir.

Ücretin Kapsamı ve Koşulları: Madde 3.4'teki ücret hesaplama yönteminin, arabuluculuk sürecinin anlaşmayla sonuçlanmaması durumunda da geçerli olup olmadığı netleştirilmelidir. Eğer bu ücretin her halükarda (anlaşma olmasa bile) taraflarca ödeneceği kararlaştırılıyorsa, bu durum açıkça yazılmalı ve tarafların bu konuda bilgilendirilmesi sağlanmalıdır. Zira bu durum, dava şartı arabuluculukta anlaşma olmaması halinde ilk iki saatlik ücretin Bakanlıkça karşılanacağı yönündeki genel kuraldan önemli bir sapma teşkil eder ve tarafların bu sonuçları bilerek sözleşmeyi imzalaması gerekir.

Tarife ile Karşılaştırma: Tarafların, imzaladıkları bu sözleşme ile belirlenen ücretin, Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'ne göre hesaplanacak ücretten farklı olduğunu (genellikle daha yüksek olabileceğini) anladıklarından emin olunmalıdır.

Vekil ile Katılım: Sürece vekiller aracılığıyla katılım sağlanıyorsa, vekillerin bu ücret sözleşmesini müvekkilleri adına imzalama yetkisini içeren özel bir yetkiye sahip olmaları gerekebilir (genel vekaletnameler bu yetkiyi her zaman kapsamayabilir).

Sözleşmenin Değiştirilmesi: Sözleşme imzalandıktan sonra şartlarda bir değişiklik yapılması gerekirse, bu değişikliğin de yazılı olarak yapılması ve tüm taraflarca imzalanması, ispat kolaylığı açısından önemlidir.

UYUŞMAZLIK HALİNDE İZLENECEK YOLLAR

İşbu Sözleşme'nin uygulanmasından (özellikle ücretin ödenmemesi veya miktarının tartışmalı olması gibi durumlarda) kaynaklanabilecek uyuşmazlıklarda izlenebilecek yollar şunlardır:

Görüşme ve Müzakere: Öncelikle taraflar arasında doğrudan bir çözüm aranması en hızlı ve pratik yoldur.

Arabuluculuk: Ironik olsa da, ücret sözleşmesinden kaynaklanan bir uyuşmazlığın çözümü için tekrar arabuluculuğa (bu kez ihtiyari arabuluculuk) başvurulabilir.

Yargı Yolu: Anlaşma sağlanamaması halinde, alacaklı taraf (genellikle arabulucu), borçlu tarafa/taraflara karşı dava açabilir veya icra takibi başlatabilir. Bu tür bir uyuşmazlıkta görevli mahkeme, uyuşmazlığın niteliğine ve miktarına göre Sulh Hukuk Mahkemesi veya Asliye Hukuk Mahkemesi olacaktır. Yetkili mahkeme ise genellikle davalının yerleşim yeri mahkemesi veya sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesidir (Arabulucunun bürosunun bulunduğu yer).

SONUÇ

Zorunlu dava şartı arabuluculuk sürecinde, arabulucu ile taraflar arasındaki mali ilişkiyi düzenleyen ücret sözleşmeleri, sürecin şeffaf ve öngörülebilir bir şekilde yürütülmesi açısından hayati öneme sahiptir. İncelenen işbu Sözleşme taslağı, birçok temel unsuru içermekle birlikte, özellikle ücretin hesaplanma koşulları (anlaşma olmaması durumu) ve ödeme sorumlusu gibi kritik noktalarda daha fazla netliğe ihtiyaç duymaktadır.

______________________________________