TÜRK HUKUKUNDA ELEKTRONİK DURUŞMA (E-DURUŞMA) UYGULAMASI VE TALEP DİLEKÇESİNİN HUKUKİ ANALİZİ

Adalet sistemlerinin modernleşmesi ve teknolojinin sunduğu imkanlardan yararlanılması, yargılama süreçlerinin etkinliğini ve verimliliğini artırmada önemli bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda, Türk hukuk sisteminde de özellikle Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve ilgili ikincil mevzuat düzenlemeleriyle birlikte elektronik duruşma (e-duruşma) uygulaması hayata geçirilmiştir. İşbu makalede, e-duruşma kurumunun hukuki altyapısı, uygulanma koşulları, usulü ve bu konudaki talepleri içeren dilekçelerin hukuki niteliği, ilgili mevzuat ve doktrin ışığında detaylı olarak incelenecektir.

1. YASAL DAYANAK

E-duruşma uygulamasının temel yasal dayanağı, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'dur. HMK'nın "Ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla veya başka yerde duruşma icrası" başlıklı 149. maddesi, e-duruşmanın hukuki çerçevesini çizmektedir.

a. HMK Madde 149/1: Bu fıkra, mahkemenin, taraflardan birinin talebi üzerine veya re'sen (kendiliğinden), tarafların veya vekillerinin, tanıkların, bilirkişilerin, uzmanların veya diğer ilgililerin bulundukları yerden ses ve görüntü nakli yoluyla duruşmaya katılmalarına ve usul işlemleri yapmalarına karar verebileceğini düzenlemektedir. Bu hüküm, coğrafi engelleri ortadan kaldırarak adalete erişimi kolaylaştırmayı hedefler. İşbu Dilekçe'nin "AÇIKLAMALAR" bölümünde belirtilen, vekilin başka bir ilde bulunması ve mesleki işleri nedeniyle fiziken duruşmaya katılamayacak olması durumu, tam da bu fıkranın uygulama alanına giren bir gerekçedir (Madde 1).

b. HMK Madde 149/2: Bu fıkra ise, mahkemenin, yine taraflardan birinin talebi üzerine veya re'sen, ses ve görüntü nakli yoluyla duruşma icra edilen mahkeme dışında bulunan veya duruşmaya katılamayan tarafın, tanığın, bilirkişinin, uzmanın veya diğer ilgililerin dinlenilmesi sırasında o kimsenin bulunduğu yer mahkemesinin veya konsolosluk görevlisinin istinabe (hukuki yardım) yoluyla sürece katılımını ve yardımını isteyebileceğini belirtir.

c. İkincil Mevzuat: HMK'nın 149. maddesinin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar, Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmeliklerle belirlenir. Bu çerçevede, 30 Temmuz 2021 tarihli ve 31527 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan "Hukuk Muhakemelerinde Ses ve Görüntü Nakledilmesi Yoluyla Duruşma İcrası Hakkında Yönetmelik" (bundan sonra "Yönetmelik" olarak anılacaktır), e-duruşma uygulamasının teknik ve usuli detaylarını düzenleyen temel ikincil mevzuattır. İşbu Dilekçe'nin "TALEP SONUCU" kısmında bu Yönetmeliğe atıf yapıldığı görülmektedir (Madde 2).

2. E-DURUŞMA TALEBİNİN KOŞULLARI VE UNSURLARI

E-duruşma talebinde bulunulabilmesi ve mahkemece bu talebin kabul edilebilmesi için belirli koşulların varlığı aranır:

a. Talep veya Re'sen Karar: E-duruşma, kural olarak taraflardan veya vekillerinden birinin talebi üzerine yapılır. İşbu Dilekçe, bu kapsamda bir vekil tarafından sunulan talebi içermektedir. Ancak HMK 149/1, mahkemenin gerekli gördüğü hallerde re'sen de e-duruşma kararı verebileceğini belirtmektedir.

b. Teknik Altyapının Varlığı: Yönetmelik uyarınca, e-duruşmanın yapılabilmesi için mahkemenin ve e-duruşmaya katılacak kişinin bulunduğu yerin (avukatlık bürosu, konut, adliye vb.) gerekli teknik donanıma (kamera, mikrofon, hoparlör, internet bağlantısı, UYAP entegrasyonu vb.) sahip olması şarttır. Mahkeme, bu teknik yeterliliği değerlendirerek kararını verir.

c. Kimlik Doğrulama: E-duruşmaya katılan kişinin kimliğinin güvenli bir şekilde doğrulanması esastır. Avukatlar genellikle UYAP Avukat Portalı üzerinden güvenli elektronik imza veya mobil imza ile sisteme giriş yaparak kimliklerini doğrularlar.

d. Talebin Gerekçesi: Kanun açıkça bir gerekçe sunma zorunluluğu aramasa da, mahkemenin takdir hakkını olumlu yönde kullanmasını sağlamak adına, talebin gerekçelendirilmesi uygulamada yerleşmiştir. İşbu Dilekçe'de, vekilin başka ilde bulunması ve mesleki mazeretleri gerekçe olarak sunulmuştur (Madde 1). Bu gerekçe, HMK 149'un ruhuna ve amacına uygun düşmektedir. Ayrıca, ek olarak sunulan mazeret belgesi (Madde 3), talebin ciddiyetini ve dayanağını güçlendiren bir unsurdur.

e. Mahkemenin Takdir Yetkisi: E-duruşma talebinin kabulü, nihai olarak mahkemenin takdirindedir. Mahkeme, talebi ve dosyanın durumunu değerlendirerek, yargılamanın selameti, adil yargılanma hakkı, tarafların menfaatleri ve usul ekonomisi ilkesi çerçevesinde bir karar verir. Mahkeme, e-duruşma yapılmasına veya talebin reddine karar verebilir.

3. E-DURUŞMA USULÜ VE UYGULAMASI

E-duruşma talebinin kabulü halinde işleyecek usul ve uygulamadaki temel noktalar şunlardır:

a. Talebin Zamanı: E-duruşma talebi, Yönetmelik Madde 5/1 uyarınca, duruşma gününden en az iki iş günü önce UYAP üzerinden veya fiziken mahkemeye sunulmalıdır. Makul sürede yapılan taleplerin mahkemece değerlendirilmesi daha olasıdır.

b. Karar ve Bildirim: Mahkeme, talebi değerlendirir ve kabul veya ret yönünde bir karar verir. Bu kararın ilgili tarafa bildirilmesi gerekir. İşbu Dilekçe'de, kararın Ulusal Elektronik Tebligat Sistemi (UETS) üzerinden bildirilmesi talep edilmiştir (Madde 1). UETS, tebligatların elektronik ortamda hızlı ve güvenli bir şekilde yapılmasını sağlayan yasal bir sistemdir ve avukatlar için kullanımı zorunludur.

c. Duruşma İcrası: E-duruşma, mahkeme salonunda hakim, katip ve hazır bulunan diğer taraflarla birlikte, e-duruşmaya katılan tarafın sesli ve görüntülü olarak bağlantı kurması suretiyle gerçekleştirilir. Duruşma, UYAP Bilişim Sistemi üzerinden kayıt altına alınır (Yönetmelik Madde 13).

d. Teknik Arıza Hali: E-duruşma sırasında yaşanabilecek teknik arızalar, yargılamanın aksamaması adına özel düzenlemelere tabidir. İşbu Dilekçe'de, teknik bir arıza nedeniyle duruşmanın yapılamaması halinde, Yönetmelik Madde 13/9'a atıfla HMK Madde 150'nin (Mazeretsiz olarak duruşmaya gelmemenin sonuçları) uygulanmaması ve vekilin mesleki mazeretli sayılması talep edilmiştir (Madde 2). Yönetmeliğin ilgili hükmü (Madde 13/9), "Teknik sebeplerle e-duruşma yapılamaması hâlinde durum tutanağa geçirilir ve Hukuk Muhakemeleri Kanununun 150 nci maddesi hükmü kıyasen uygulanmaz." şeklindedir. Bu hüküm, teknik aksaklığın tarafın kusurundan kaynaklanmadığı durumlarda, taraf aleyhine olumsuz sonuçlar doğmasını (dosyanın işlemden kaldırılması gibi) engellemeyi amaçlar. Bu talep, yasal düzenlemeye uygundur ve vekilin haklarını korumaya yöneliktir. Yeni duruşma gününün UYAP üzerinden öğrenileceğinin belirtilmesi de mevcut uygulamaya paraleldir.

4. USUL EKONOMİSİ İLKESİ BAĞLAMINDA E-DURUŞMA

İşbu Dilekçe'de e-duruşma talebinin gerekçelerinden biri olarak "usul ekonomisi" ilkesine değinilmiştir (Madde 1). HMK'nın 30. maddesinde düzenlenen usul ekonomisi ilkesi, yargılamanın makul sürede, basit ve en az masrafla yürütülmesini ifade eder. E-duruşma uygulaması, bu ilkenin hayata geçirilmesinde önemli bir araçtır:

a. Zaman Tasarrufu: Farklı şehirlerde bulunan tarafların veya vekillerin duruşma için seyahat etme zorunluluğunu ortadan kaldırarak ciddi bir zaman tasarrufu sağlar.

b. Maliyet Azaltma: Seyahat, konaklama gibi masrafları ortadan kaldırarak yargılama giderlerini azaltır.

c. Erişim Kolaylığı: Özellikle fiziksel engelleri veya sağlık sorunları olan ya da farklı coğrafi konumlarda bulunan kişiler için mahkemeye erişimi kolaylaştırır.

d. Kaynak Verimliliği: Mahkemelerin ve adalet personelinin zamanını daha verimli kullanmasına olanak tanır.

Bu açılardan bakıldığında, e-duruşma talebinin usul ekonomisi ilkesiyle gerekçelendirilmesi son derece yerindedir.

5. E-DURUŞMA TALEBİNDE BULUNURKEN GÖZ ÖNÜNDE BULUNDURULABİLECEK EK HUSUSLAR

Her ne kadar işbu Dilekçe temel unsurları içerse de, e-duruşma taleplerinde genel olarak şu hususların da dikkate alınması faydalı olabilir:

a. Teknik Yeterliliğin Beyanı: Talepte bulunan taraf, e-duruşmaya katılacağı yerdeki teknik altyapının (internet bağlantısı, kamera, mikrofon vb.) yeterli olduğunu beyan edebilir. Bu, mahkemenin karar verme sürecini hızlandırabilir.

b. Diğer Tarafın Muvafakati: Mümkünse ve biliniyorsa, diğer tarafın da e-duruşmaya muvafakat edip etmediği bilgisi dilekçeye eklenebilir, ancak bu bir zorunluluk değildir. Mahkeme, diğer tarafın görüşünü ayrıca alabilir veya doğrudan karar verebilir.

c. Açık Rıza Beyanı: Yönetmelik Madde 6/1, tarafların rızası hâlinde veya ilgili kişinin açıkça talepte bulunması durumunda yerleşim yeri veya iş yeri gibi mahkeme dışında bir yerden e-duruşmaya katılımın mümkün olduğunu belirtir. Dilekçede, avukatın kendi bürosundan veya belirtilecek başka bir yerden katılacağına dair açık bir ifadenin yer alması, sürecin netleşmesine katkı sağlayabilir.

d. HMK 149. Maddeye Atıf: Dilekçenin hukuki dayanağını güçlendirmek adına, ilgili mevzuat maddesi olan HMK Madde 149'a açıkça atıfta bulunulması düşünülebilir.

SONUÇ

Elektronik duruşma, Türk hukuk yargılamasında usul ekonomisi ilkesini güçlendiren, adalete erişimi kolaylaştıran ve yargılama süreçlerini modernleştiren önemli bir yeniliktir. HMK Madde 149 ve ilgili Yönetmelik hükümleri, e-duruşmanın yasal çerçevesini ve uygulama esaslarını belirlemektedir. İşbu Dilekçe gibi e-duruşma taleplerini içeren dilekçeler, tarafların veya vekillerinin bu modern usul imkanından yararlanma iradesini ortaya koyan hukuki metinlerdir. Dilekçede talebin gerekçelendirilmesi, ilgili mevzuata (özellikle teknik arıza durumlarına ilişkin Yönetmelik hükümlerine) atıf yapılması ve talep sonuçlarının (kararın UETS ile bildirilmesi gibi) net bir şekilde ifade edilmesi, talebin mahkemece değerlendirilmesi ve kabulü açısından önem taşımaktadır. E-duruşma uygulamasının yaygınlaşması, yargılamaların daha hızlı, etkin ve daha az masrafla yürütülmesine katkı sağlamaya devam edecektir.