TÜRK HUKUKUNDA ESKİ HALE GETİRME (RESTITUTIO IN INTEGRUM) MÜESSESESİ VE UYGULAMASI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Usul hukukunun temel ilkelerinden biri olan hukuki dinlenilme hakkı ve adil yargılanma hakkının tam manasıyla tesisi, tarafların Kanun'da öngörülen veya hâkim tarafından tayin edilen sürelere riayet etmelerini gerektirir. Ancak hayatın olağan akışı içerisinde, tarafların iradeleri dışında gelişen ve öngörülmesi mümkün olmayan veya öngörülse dahi bertaraf edilmesi imkansız olan bir takım engeller nedeniyle bu sürelere uyulamaması söz konusu olabilir. İşte bu gibi durumlarda, tarafın kusuru olmaksızın kaçırılan süreler nedeniyle meydana gelebilecek hak kayıplarının önlenmesi amacıyla hukuk sistemimizde "Eski Hale Getirme" (Restitutio in Integrum) müessesesi düzenlenmiştir. İşbu makalede, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) temelinde eski hale getirme kurumunun hukuki niteliği, şartları, sonuçları ve işbu Dilekçe bağlamında genel bir değerlendirmesi yapılacaktır.

1. ESKİ HALE GETİRME KAVRAMI VE HUKUKİ NİTELİĞİ

Eski hale getirme, HMK'nın 95 ila 101. maddeleri arasında düzenlenmiş olan, elde olmayan sebeplerle kanunda belirtilen veya hâkimin kesin olarak belirlediği süre içerisinde bir usul işlemini yapamayan tarafın, bu işlemi sonradan yapabilmesine olanak tanıyan olağanüstü bir hukuki çaredir. Bu müessese, usul ekonomisi ve şekilcilik ilkelerinin katı uygulamasının doğurabileceği adil olmayan sonuçları bertaraf etmeyi amaçlar. Temelinde, kusursuz sorumluluk ilkesinin bir yansıması olarak, tarafın elinde olmayan nedenlerle usuli bir hakkını kullanamamasının sonuçlarına katlanmaması gerektiği düşüncesi yatar (Madde 2).

Eski hale getirme, kaçırılan sürenin yeniden canlanması anlamına gelmez; bilakis, süresi içinde yapılamayan usul işleminin, belirli şartlar altında, süresi geçtikten sonra yapılmasına izin verilmesidir. Bu yönüyle, maddi hukuk anlamında bir hak düşürücü süre veya zamanaşımı itirazı niteliğinde olmayıp, tamamen usul hukukuna özgü bir kurumdur. Mahkemece talebin kabulü halinde, yapılamayan işlem yapılmış sayılır ve yargılama kaldığı yerden devam eder.

2. ESKİ HALE GETİRME TALEBİNİN ŞARTLARI

Bir tarafın eski hale getirme talebinde bulunabilmesi için HMK'da öngörülen şartların kümülatif olarak gerçekleşmesi gerekmektedir:

a. Kaçırılmış Bir Süre Bulunmalıdır: Eski hale getirme talebinin konusu, ancak kanunla veya hâkim tarafından belirlenmiş kesin bir süreye tabi olan ve bu süre içerisinde yapılamamış bir usul işlemi olabilir (Madde 1). Süreye tabi olmayan veya kesin olmayan sürelere bağlanmış işlemler için eski hale getirme yoluna başvurulamaz. Örneğin, cevap dilekçesinin verilmesi, delillerin sunulması, bilirkişi raporuna itiraz edilmesi, kanun yoluna başvurulması gibi işlemler belirli sürelere tabidir ve bu süreler kaçırıldığında eski hale getirme gündeme gelebilir.

b. Sürenin Elde Olmayan Bir Sebeple Kaçırılmış Olması: HMK madde 95/1'e göre, sürenin kaçırılmasına neden olan halin, tarafın "elde olmayan sebeplerle" işlemi yapamaması şeklinde ortaya çıkması gerekir. Doktrin ve Yargıtay içtihatlarında "elde olmayan sebep" kavramı, genellikle mücbir sebep (force majeure) veya beklenmeyen hal (casus fortuitus) olarak yorumlanmaktadır.

i. Mücbir Sebep: Kişinin iradesi dışında meydana gelen, öngörülmesi ve karşı konulması mümkün olmayan olağanüstü olaylardır (deprem, sel, savaş hali, ağır hastalık, kaza vb.).

ii. Beklenmeyen Hal: İşlemi yapacak kişinin kusuru olmaksızın, öngörülmesi mümkün olmayan veya öngörülse bile sonuçlarının engellenemeyeceği durumlardır. Burada önemli olan, olayın tarafın faaliyet ve iradesi dışında gelişmesi ve sürenin kaçırılmasına neden olan engelin ortadan kaldırılmasının mümkün olmamasıdır. HMK madde 95/2'de belirtilen, kanun yoluna başvuru hakkının usulüne uygun bildirilmemesi hali de bu kapsamda değerlendirilebilecek özel bir durumdur (Madde 2, alt paragraf). İşbu Dilekçe'de de sürenin kaçırılmasına neden olan vakıanın elde olmayan bir sebep olduğu iddia edilmektedir (Madde 3).

c. Kusursuzluk: Süreyi kaçıran tarafın veya vekilinin, sürenin kaçırılmasında herhangi bir kusurunun bulunmaması gerekir. Eğer sürenin kaçırılması tarafın veya vekilinin ihmali, dikkatsizliği veya özensizliğinden kaynaklanıyorsa, eski hale getirme talebi kabul edilmez. Tarafın veya vekilinin gerekli dikkat ve özeni göstermesine rağmen engelleyici sebepten kaçınamamış olması aranır.

d. Talep Süresi: Eski hale getirme talebi, engelin ortadan kalktığı tarihten itibaren iki hafta içinde yapılmalıdır (HMK md. 96/1). Bu süre, hak düşürücü niteliktedir ve mahkemece re'sen dikkate alınır. İşbu Dilekçe'de de engelin ortadan kalktığı tarihten itibaren iki haftalık yasal süre içinde talepte bulunulduğu belirtilmiştir (Madde 4). Ancak, her halükarda, kaçırılan ilk sürenin bittiği tarihten itibaren üç ay geçtikten sonra eski hale getirme talebinde bulunulamaz (HMK md. 96/2). Bu üç aylık süre de hak düşürücü niteliktedir.

e. Yapılamayan Usul İşleminin Taleple Birlikte Yapılması: Eski hale getirme talebinde bulunan taraf, taleple aynı anda, süresi içinde yapamadığı usul işlemini de yapmak zorundadır (HMK md. 97/1). Aksi halde, yani yapılamayan işlem yerine getirilmeksizin sadece eski hale getirme talebinde bulunulması halinde, talep usulden reddedilir. İşbu Dilekçe'de, eski hale getirme talebi ile birlikte yapılamayan işlemin de yerine getirildiği ifade edilmektedir (Madde 5, Bölüm II, Madde 10.3).

3. ESKİ HALE GETİRME USULÜ VE SONUÇLARI

Eski hale getirme talebi, yapılamayan usul işleminin yapılacağı mahkemeye sunulacak bir dilekçe ile ileri sürülür (HMK md. 98/1). İşbu Dilekçe de ilgili Hukuk Mahkemesi'ne hitaben yazılmıştır (Sayfa 1, Başlık). Dilekçede, talebin dayandığı vakıalar ve bu vakıaların delilleri açıkça gösterilmelidir (HMK md. 98/2). Dilekçenin "AÇIKLAMALAR" bölümünde vakıalara (Madde 1, 3), "EKLER" bölümünde ise delillere yer verilmiştir (Madde 6, 12).

Mahkeme, öncelikle talebin süresinde yapılıp yapılmadığını ve yapılamayan usul işleminin taleple birlikte yerine getirilip getirilmediğini inceler. Şekli şartlarda eksiklik yoksa, talebin esası hakkında karar verir. Eski hale getirme talebi, yargılamanın ertelenmesine tek başına neden olmaz. Ancak mahkeme, talebin kabule şayan olduğuna kanaat getirirse veya derhal karar verilmesi mümkün değilse, yargılamanın ertelenmesine veya ihtiyaten icranın durdurulmasına karar verebilir (HMK md. 99).

Mahkeme, eski hale getirme talebini haklı bulursa, talebin kabulüne ve süresinde yapılamayan usul işleminin yapılmış sayılmasına karar verir (Madde 10.1, 10.3). Bu karar ile birlikte, eğer varsa, daha önce sürenin kaçırılması nedeniyle verilmiş olan (örneğin davanın açılmamış sayılması gibi) kararlar kendiliğinden ortadan kalkar (Madde 10.2). Talep reddedilirse, yargılama mevcut duruma göre devam eder. Eski hale getirme talebinin kabulü veya reddi yönündeki kararlara karşı tek başına kanun yoluna başvurulamaz; ancak esas hükümle birlikte bu karara karşı da kanun yoluna gidilebilir (HMK md. 101).

Eski hale getirme talebi nedeniyle yapılan giderler, talepte bulunan tarafa yükletilir. Ancak karşı taraf, gereksiz yere talebin reddini istemişse, giderlerin tamamı veya bir kısmı karşı tarafa yüklenebilir (HMK md. 100).

4. DİLEKÇE KAPSAMINDAKİ HUSUSLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

İşbu Dilekçe incelendiğinde, HMK'da düzenlenen eski hale getirme kurumunun temel unsurlarını içerdiği görülmektedir:

a. Yetkili Mahkeme: Dilekçe, usul işleminin yapılması gereken mahkemeye hitaben düzenlenmiştir.

b. Taraflar: Davacı ve davalı ile vekilleri belirtilmiştir.

c. Konu: Talebin "Eski hale getirme talebi" olduğu açıkça ifade edilmiştir (KONU).

d. Açıklamalar: Kaçırılan sürenin hangi ara kararı ile verildiği (Madde 1), eski hale getirmenin yasal dayanağına genel bir atıf (Madde 2), sürenin kaçırılmasına neden olduğu iddia edilen elde olmayan sebep (Madde 3), talebin yasal süresi içinde yapıldığına dair beyan (Madde 4) ve yapılamayan işlemin taleple birlikte sunulduğuna dair ifade (Madde 5) yer almaktadır.

e. Yapılamayan İşlem: Dilekçenin ikinci bölümünde ve talep sonucunda, süresinde yapılamayan usul işleminin ne olduğuna ve bu işlemin dilekçe ekinde veya kapsamında yerine getirildiğine işaret edilmektedir (Bölüm II, Madde 10.3).

f. Deliller: Elde olmayan sebebin varlığını ispata yarayan delillerin dilekçeye eklendiği belirtilmiştir (Madde 6, Ekler Listesi Madde 12).

g. Talep Sonucu: Eski hale getirme talebinin kabulü, varsa aksi yöndeki kararın geçersiz sayılması ve yapılamayan işlemin kabul edilmesi yönünde net bir talep bulunmaktadır (Madde 10).

5. DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN İLAVE HUSUSLAR

Eski hale getirme taleplerinin başarısı, büyük ölçüde talebin dayandığı "elde olmayan sebebin" somut delillerle ve inandırıcı bir şekilde ortaya konulmasına bağlıdır. Bu nedenle, uygulamada aşağıdaki hususlara özellikle dikkat edilmesi, talebin kabulü açısından önem arz etmektedir:

a. Elde Olmayan Sebebin Detaylı ve İkna Edici Şekilde Açıklanması: Dilekçenin "AÇIKLAMALAR" bölümünde (özellikle Madde 3 civarında), sürenin kaçırılmasına neden olan olayın ne olduğu, ne zaman başladığı, ne zaman sona erdiği, bu olayın usul işleminin yapılmasını objektif olarak nasıl engellediği ve tarafın bu engeli aşmak için makul çabayı gösterip göstermediği ayrıntılı bir şekilde izah edilmelidir. Örneğin, bir hastalık hali söz konusu ise, hastalığın niteliği, işlem yapmaya engel teşkil edecek ağırlıkta olup olmadığı, hastaneye yatış veya istirahat raporu gibi belgelerle desteklenmesi önemlidir.

b. Kusursuzluğun Vurgulanması: Tarafın veya vekilinin sürenin kaçırılmasında herhangi bir ihmalinin veya kusurunun bulunmadığı, gerekli tüm tedbirleri almasına rağmen engelin aşılamadığı hususu açıkça belirtilmeli ve bu durum somut olayın özelliklerine göre gerekçelendirilmelidir. Bu husus da "AÇIKLAMALAR" bölümünde ele alınabilir.

c. Delillerin Doğrudan ve Yeterli Olması: Dilekçeye eklenen deliller (Madde 12), iddia edilen elde olmayan sebebi doğrudan ispata elverişli olmalıdır. Örneğin, sağlık raporları, resmi kurumlardan alınmış belgeler (kaza tutanağı, mücbir sebep halini teyit eden resmi yazılar vb.), tanık beyanları gibi deliller sunulabilir. Delillerin, engelin varlığını ve süresini net bir şekilde ortaya koyması beklenir.

d. Yapılamayan İşlemin Eksiksiz Olarak Yerine Getirilmesi: Eski hale getirme talebiyle birlikte sunulan ve süresinde yapılamayan işlemin (örneğin cevap dilekçesi, delil listesi, kanun yolu dilekçesi vb.) ilgili usul hükümlerine uygun ve eksiksiz olarak hazırlanmış olması gerekmektedir (Bölüm II, Madde 10.3).

SONUÇ

Eski hale getirme, adil yargılanma hakkının bir gereği olarak, tarafların kusurları olmaksızın usuli süreleri kaçırmaları halinde başvurabilecekleri önemli bir hukuki yoldur. HMK'da düzenlenen şartların dikkatlice yerine getirilmesi, özellikle elde olmayan sebebin varlığının ve tarafın kusursuzluğunun somut delillerle ispatlanması, talebin kabulü için kritik öneme sahiptir. İşbu Dilekçe taslağı, eski hale getirme talebinin temel unsurlarını içermekle birlikte, her somut olayın özelliğine göre "AÇIKLAMALAR" bölümünün detaylandırılması ve "EKLER" bölümünde sunulan delillerin iddiaları tam olarak desteklemesi gerekliliği göz ardı edilmemelidir. Bu müessese, usul hukukunun katı kurallarının hakkaniyetle dengelenmesini sağlayan değerli bir güvencedir.