TÜRK CEZA HUKUKUNDA İNTİHARA YÖNLENDİRME SUÇU (TCK MD. 84) KAPSAMINDA HUKUKİ BİR DEĞERLENDİRME

1. GİRİŞ

Yaşam hakkı, en temel insan hakkı olup, hukuk düzenleri tarafından mutlak bir koruma altına alınmıştır. Türk Ceza Hukuku sisteminde de bireyin yaşam hakkının korunması, ceza normlarının öncelikli amaçlarından biridir. Bu bağlamda, kişinin kendi yaşamına son vermesi (intihar) bir suç olarak tanımlanmamış olsa da, bir başkasını bu yönde etkilemek, teşvik etmek veya yardım etmek suretiyle intihara yönlendirmek, ceza sorumluluğunu gerektiren bir fiil olarak düzenlenmiştir. Bu fiil, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 84. maddesinde "İntihara Yönlendirme" başlığı altında suç olarak tanımlanmıştır. İşbu makalede, TCK m. 84'te düzenlenen intihara yönlendirme suçu, unsurları, özel görünüş şekilleri, yaptırımı ve soruşturma usulü bağlamında doktrin ve uygulamadaki görüşler ışığında ayrıntılı olarak incelenecektir.

2. İNTİHARA YÖNLENDİRME SUÇUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ VE UNSURLARI

A. Korunan Hukuki Değer:

İntihara yönlendirme suçuyla korunan temel hukuki değer, kişinin yaşam hakkıdır. Bununla birlikte, doktrinde bu suçla aynı zamanda kişinin kendi kaderini tayin hakkının ve yaşamı üzerinde serbestçe karar verme iradesinin dış müdahalelerden korunmasının da amaçlandığı ifade edilmektedir. Devlet, bireyin yaşamını sadece üçüncü kişilerin saldırılarına karşı değil, aynı zamanda bireyin kendisini koruyamayacak duruma getiren veya getirebilecek dış etkilere karşı da korumaktadır.

B. Fail ve Mağdur:

Bu suçun faili herhangi bir gerçek kişi olabilir. Tüzel kişiler bu suçun faili olamazlar. Mağdur ise, intihara yönlendirilen kişidir. Mağdurun, intiharın anlam ve sonuçlarını algılayabilecek durumda olması gerekmektedir. Eğer mağdur, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya başka bir nedenle fiilin anlam ve sonuçlarını algılama yeteneğine sahip değilse ve bu durum fail tarafından biliniyorsa, failin eylemleri intihara yönlendirme değil, işlenen fiilin niteliğine göre kasten öldürme (TCK m. 81) veya kasten öldürmenin ihmali davranışla işlenmesi (TCK m. 83) suçunu oluşturabilir.

C. Suçun Maddi Unsuru (Fiil):

TCK m. 84/1, suçun maddi unsurunu oluşturan seçimlik hareketleri "başkasını intihara azmettirme, teşvik etme, başkasının intihar kararını kuvvetlendirme ya da başkasının intiharına herhangi bir şekilde yardım etme" olarak tanımlamıştır. Bu hareketlerden herhangi birinin gerçekleştirilmesi suçun oluşumu için yeterlidir. İşbu Dilekçe'de de bu unsurların varlığına değinilmiştir (Madde IV.A.1.a).

a. Azmettirme: Mağdurda mevcut olmayan intihar düşüncesini oluşturarak onu intihara sevk etmektir.

b. Teşvik Etme: Mağdurda var olan ancak henüz karara dönüşmemiş intihar düşüncesini veya eğilimini cesaretlendirmek, onu intihara özendirmektir.

c. İntihar Kararını Kuvvetlendirme: Mağdurun zaten almış olduğu intihar kararını, failin söz veya davranışlarıyla pekiştirmesi, tereddütlerini gidermesidir.

d. İntihara Yardım Etme: Mağdurun intihar fiilini gerçekleştirmesini kolaylaştıracak maddi veya manevi destekte bulunmaktır. Örneğin, intihar için araç (silah, zehir vb.) temin etmek, intihar edilecek yer hakkında bilgi vermek, intihar yöntemini anlatmak gibi eylemler bu kapsamdadır.

Bu fiillerin neticesinde mağdurun intihar etmesi veya en azından intihar teşebbüsünde bulunması gerekmektedir. Failin eylemleri ile mağdurun intihar etmesi veya teşebbüs etmesi arasında nedensellik bağı bulunmalıdır.

D. Suçun Manevi Unsuru (Kusur):

İntihara yönlendirme suçu, kasten işlenebilen bir suçtur. Failin, mağduru intihara yönlendirme veya intiharına yardım etme fiillerini bilerek ve isteyerek gerçekleştirmesi gerekir. İşbu Dilekçe'de kast unsuruna işaret edilmektedir (Madde IV.A.1.b). Doktrinde, bu suçun olası kastla işlenip işlenemeyeceği tartışmalıdır. Ancak genel kabul, failin mağdurun intihar edebileceğini öngörmesine rağmen fiili gerçekleştirmesi durumunda olası kastın varlığının kabul edilebileceği yönündedir. Bu suçun taksirle işlenmesi mümkün değildir.

E. Hukuka Aykırılık Unsuru:

Her suçta olduğu gibi, intihara yönlendirme suçunda da fiilin hukuka aykırı olması gerekmektedir. Failin eylemini haklı kılan bir hukuka uygunluk nedeninin (örneğin, TCK m. 24 vd.'da düzenlenen meşru savunma, zorunluluk hali, hakkın kullanılması, ilgilinin rızası gibi) bulunmaması şarttır. İşbu Dilekçe'de bu unsur belirtilmiştir (Madde IV.A.1.c).

3. SUÇUN ÖZEL GÖRÜNÜŞ ŞEKİLLERİ VE YAPTIRIM

A. Teşebbüs:

İntihara yönlendirme suçu, neticeli bir suçtur. Failin yönlendirme veya yardım eylemlerine rağmen mağdurun intihar etmemesi veya intihar teşebbüsünün sonuçsuz kalması durumunda, TCK m. 35 uyarınca teşebbüs hükümleri uygulanabilir. Ancak failin sadece azmettirme, teşvik etme veya kararı kuvvetlendirme yönündeki söz veya davranışlarda bulunması, fakat mağdur üzerinde bir etki yaratmaması durumunda, icra hareketleri başlamadığı için teşebbüsten söz edilemez.

B. İştirak:

Bu suça iştirakin her şekli (müşterek faillik, dolaylı faillik, yardım etme) mümkündür. Birden fazla kişinin anlaşarak mağduru intihara yönlendirmesi veya yardım etmesi halinde iştirak hükümleri (TCK m. 37-41) uygulanır.

C. İçtima:

Failin intihara yönlendirme fiiliyle birlikte başka suçları da (örneğin tehdit, şantaj, hakaret, cebir, cinsel saldırı) işlemesi durumunda, TCK'daki suçların içtimaı kuralları (TCK m. 42-44) çerçevesinde değerlendirme yapılır. Koşulları varsa fikri içtima veya zincirleme suç hükümleri uygulanabilir. İşbu Dilekçe'de başka suçların da belirtilmiş olması (Madde SUÇ başlığı), bu olasılığı ve içtima durumunun değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

D. Yaptırım:

TCK m. 84/1'e göre, intihara yönlendirme suçunun temel cezası iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasıdır. Ancak kanun, intiharın gerçekleşmesi veya teşebbüs aşamasında kalması durumlarına göre farklı yaptırımlar öngörmüştür:

a. İntiharın teşebbüs aşamasında kalması halinde faile verilecek ceza, TCK m. 84/2 uyarınca temel cezanın alt ve üst sınırları arasında belirlenir.

b. İntiharın gerçekleşmesi durumunda ise fail, dört yıldan on yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (TCK m. 84/3).

c. Ayrıca, başkalarını intihara alenen teşvik eden kişi, üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (TCK m. 84/4). Bu fıkra, genel ve belirsiz kişilere yönelik aleni teşviki ayrı bir suç olarak düzenlemektedir.

4. SORUŞTURMA VE KOVUŞTURMA USULÜ

A. Şikayet ve Soruşturma:

İntihara yönlendirme suçu, şikayete tabi suçlardan değildir. Cumhuriyet Savcısı, suçun işlendiğine dair basit bir şüpheye ulaştığında re'sen (kendiliğinden) soruşturma başlatmakla yükümlüdür. Suçtan zarar görenin veya herhangi bir kişinin yapacağı ihbar veya şikayet (suç duyurusu), soruşturmanın başlamasına vesile olabilir. İşbu Dilekçe, bu nitelikte bir suç duyurusudur (Madde KONU). Soruşturma, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) hükümlerine göre yürütülür.

B. Delillerin Toplanması:

Bu suçun ispatı genellikle zordur ve çeşitli delillerin titizlikle toplanmasını gerektirir:

a. Tanık Beyanları: Olayı gören, duyan veya mağdurun ruh hali, failin davranışları hakkında bilgi sahibi olan kişilerin beyanları önemlidir. İşbu Dilekçe, tanık deliline dayanmaktadır (Madde DELİL LİSTESİ 1) ve tanıkların dinlenilmesi talep edilmektedir (Madde TALEP SONUCU 8).

b. Dijital Deliller: Şüpheli ile mağdur arasındaki mesajlaşmalar (SMS, WhatsApp vb.), sosyal medya yazışmaları, e-postalar, ses kayıtları gibi dijital materyaller, yönlendirme veya yardım fiillerinin ispatında kritik rol oynayabilir. İşbu Dilekçe'de yer alan telekomünikasyon yoluyla iletişimin denetlenmesi (Madde VIII.Ç, TALEP SONUCU 6) ile arama ve el koyma talepleri (Madde VIII.C, TALEP SONUCU 14), bu tür delillerin elde edilmesine yöneliktir.

c. Bilirkişi İncelemesi: Mağdurun ve/veya şüphelinin psikolojik durumunun tespiti, dijital materyallerin incelenmesi gibi konularda bilirkişi raporu alınabilir. İşbu Dilekçe'de bilirkişi görevlendirilmesi talep edilmektedir (Madde DELİL LİSTESİ 2, TALEP SONUCU 12).

d. Uzman Görüşü (Mütalaa): Taraflar, CMK m. 67/6 ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 293 kıyasen uygulanarak, iddia veya savunmalarını desteklemek amacıyla uzman görüşü alabilirler. İşbu Dilekçe'de uzman görüşü sunulacağı belirtilmiştir (Madde DELİL LİSTESİ 4).

e. Keşif: Olay yerinde keşif yapılması, intiharın gerçekleştiği veya teşebbüs edildiği yerin ve koşulların tespiti açısından gerekebilir. İşbu Dilekçe'de keşif yapılması talebi bulunmaktadır (Madde DELİL LİSTESİ 3, TALEP SONUCU 5).

C. Koruma Tedbirleri:

Soruşturma ve kovuşturma aşamalarında, adaletin tecellisi ve delillerin korunması amacıyla CMK'da düzenlenen koruma tedbirlerine başvurulabilir:

a. Yakalama ve Gözaltı: CMK m. 90 vd. koşulları varsa, şüpheli yakalanabilir ve gözaltına alınabilir. İşbu Dilekçe'de yakalama ve gözaltı talep edilmektedir (Madde VIII.A, TALEP SONUCU 2).

b. Tutuklama: CMK m. 100'deki şartların (kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedenlerinin varlığı) gerçekleşmesi halinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir. İşbu Dilekçe'de tutuklama nedenleri olarak kaçma şüphesi, delil karartma ihtimali, tanık/mağdur üzerinde baskı kurma riski ve suçun katalog suçlardan olması ihtimaline değinilerek tutuklama talep edilmiştir (Madde VIII.B, TALEP SONUCU 2).

c. Adli Kontrol: Tutuklama yerine veya tutukluluk sonrası CMK m. 109'da sayılan adli kontrol tedbirlerine (yurt dışına çıkış yasağı, belirli yerlere gitmekten yasaklanma, imza yükümlülüğü vb.) hükmedilebilir. İşbu Dilekçe'de, 6284 sayılı Kanun'un uygulanamaması halinde CMK m. 109/3 (j), (k), (l) bentleri uyarınca önleyici mahiyette adli kontrol tedbirleri talep edilmektedir (Madde VII.1, TALEP SONUCU 3).

d. Arama ve El Koyma: Suç delillerinin elde edilmesi amacıyla şüphelinin veya diğer kişilerin üstü, eşyası, konutu, işyeri veya diğer yerlerinde arama yapılabilir (CMK m. 116 vd.) ve bulunan delillere el konulabilir (CMK m. 123 vd.). İşbu Dilekçe'de bu tedbirler talep edilmektedir (Madde VIII.C, TALEP SONUCU 14).

e. İletişimin Denetlenmesi: Başka suretle delil elde etme imkanının bulunmadığı ve CMK m. 135'teki diğer şartların varlığı halinde, şüphelinin telekomünikasyon yoluyla iletişimi tespit edilebilir, dinlenebilir ve kayda alınabilir. İşbu Dilekçe'de bu talep yer almaktadır (Madde VIII.Ç, TALEP SONUCU 6).

f. Gizli Soruşturmacı ve Teknik Araçlarla İzleme: Yine başka suretle delil elde edilememesi halinde CMK m. 139 ve m. 140 uyarınca gizli soruşturmacı görevlendirilebilir veya teknik araçlarla izleme yapılabilir. İşbu Dilekçe'de bu tedbirler de seçenek olarak talep edilmektedir (Madde VIII.Ç, TALEP SONUCU 6).

g. Malvarlığına Tedbir (El Koyma): Suçun işlenmesiyle elde edilen veya suçun konusunu oluşturan ya da suçun işlenmesi için sağlanan maddi menfaatler ile bunların değerlendirilmesi veya dönüştürülmesi sonucu ortaya çıkan ekonomik kazançlara CMK m. 128 uyarınca el konulabilir. İşbu Dilekçe'de mağdurun maddi zararlarının tazminini güvence altına almak amacıyla şüphelinin malvarlığına tedbir konulması talep edilmektedir (Madde VI).

D. Kovuşturma Aşaması:

Soruşturma sonucunda yeterli şüpheye ulaşılırsa, Cumhuriyet Savcısı tarafından iddianame düzenlenerek kamu davası açılır. İntihara yönlendirme suçunda görevli mahkeme, kural olarak Asliye Ceza Mahkemesidir. Ancak, suçun işleniş biçimi, bağlantılı başka suçların varlığı veya TCK m. 84/3'teki (intiharın gerçekleşmesi) ceza miktarının üst sınırı (10 yıl) gibi nedenlerle Ağır Ceza Mahkemesi de görevli olabilir. Yargılama, CMK hükümlerine göre yapılır.

5. DEĞERLENDİRİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR

İntihara yönlendirme suçuna ilişkin soruşturma ve kovuşturmalarda bazı hususların özellikle dikkate alınması gerekmektedir:

a. Nedensellik Bağının İspatı: Şüphelinin TCK m. 84/1'de sayılan fiilleri ile mağdurun intihar teşebbüsü veya ölümü arasındaki illiyet (nedensellik) bağının şüpheye yer vermeyecek şekilde kurulması, mahkumiyet için elzemdir. Failin eylemleri olmasaydı mağdurun intihar etmeyeceğinin veya teşebbüste bulunmayacağının ispatlanması gerekir. Bu bağlamda, "Suça İlişkin Vakıalar" (Madde III) bölümünde olay örgüsünün, failin eylemlerinin ve bu eylemlerin mağdur üzerindeki etkisinin detaylı ve somut bir şekilde anlatılması büyük önem taşır.

b. Mağdurun Psikolojik Durumu ve Failin Bilgisi: Mağdurun intihar öncesindeki ruhsal durumu, varsa mevcut psikolojik rahatsızlıkları, intihar düşüncesinin kaynağı ve failin bu durumdan ne ölçüde haberdar olduğu veya mağdurun hassasiyetini ne şekilde kullandığı gibi hususlar, suçun manevi unsurunun (kast) ve fiilin niteliğinin (azmettirme, teşvik, yardim vb.) belirlenmesinde önemlidir. Bu detayların "Suça İlişkin Vakıalar" (Madde III) ve "Hukuki Açıklamalar" (Madde IV) kısımlarında ele alınması, iddiaların gücünü artıracaktır.

c. Delillerin Somutluğu ve Yeterliliği: Özellikle tanık beyanları, dijital yazışmalar gibi delillerin sübjektif yorumlara açık olabileceği göz önünde bulundurularak, iddiaları destekleyen somut, objektif ve yeterli delillerin toplanması gerekmektedir. Delil listesinin (Madde DELİL LİSTESİ) ve ilgili taleplerin (Madde TALEP SONUCU) bu somutluğa ve yeterliliğe ulaşmayı hedeflemesi beklenir.

6. SONUÇ

İntihara yönlendirme suçu (TCK m. 84), bireyin yaşam hakkını ve kendi kaderini tayin iradesini korumayı amaçlayan önemli bir ceza normudur. Suçun unsurlarının, özellikle de manevi unsur olan kastın ve failin eylemleri ile ortaya çıkan netice arasındaki nedensellik bağının ispatı, uygulamada sıklıkla zorluklar içermektedir. Bu suçla ilgili yürütülecek soruşturma ve kovuşturmalarda, delillerin titizlikle toplanması, koruma tedbirlerinin yerinde ve ölçülü kullanılması, mağdurun ve şüphelinin/sanığın haklarının dengelenmesi büyük önem arz etmektedir. Nihayetinde amaç, hem yaşam hakkına yönelen haksız müdahaleleri cezasız bırakmamak hem de adil yargılanma hakkı ve masumiyet karinesi ilkelerine halel getirmemektir.