TAKSİRLE ÖLDÜRME SUÇU (TCK m. 85) KAPSAMINDA HUKUKİ DEĞERLENDİRME

GİRİŞ

Yaşam hakkı, Anayasa ve uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınan en temel haktır. Türk Ceza Hukuku sistemi, bu hakkı korumak amacıyla insan yaşamına son veren fiilleri çeşitli suç tipleri altında düzenlemiştir. Kasten işlenen öldürme fiillerinin yanı sıra, failin gerekli dikkat ve özeni göstermeyerek bir başkasının ölümüne sebebiyet vermesi hali de cezasız bırakılmamış ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 85. maddesinde "Taksirle Öldürme" suçu olarak düzenlenmiştir. İşbu makalede, taksirle öldürme suçunun hukuki niteliği, unsurları, nitelikli halleri, muhakeme süreci, yaptırımları ve ilgili diğer hukuki konular, mevzuat, doktrin ve Yargıtay içtihatları ışığında ayrıntılı olarak incelenecektir.

1. TAKSİRLE ÖLDÜRME SUÇUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ VE UNSURLARI

A. Hukuki Nitelik ve Korunan Hukuki Değer

Taksirle öldürme suçu, TCK'nın "Kişilere Karşı Suçlar" kısmında, "Hayata Karşı Suçlar" bölümünde düzenlenmiştir. Suçla korunan temel hukuki değer, bireyin yaşam hakkıdır. Bu suç tipi, neticesi sebebiyle ağırlaşan suçlardan değildir; zira ölüm neticesi, suçun temel şeklinin zorunlu bir unsurudur. Taksirle öldürme, serbest hareketli bir suçtur; kanun, ölüm neticesine yol açan belirli bir hareket şekli aramamıştır. Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı herhangi bir davranışla işlenebilir.

B. Suçun Kanuni Tanımı

TCK'nın 85. maddesinin birinci fıkrası, suçun temel şeklini "Taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi, iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır." şeklinde tanımlamaktadır.

C. Suçun Unsurları

Bir fiilin TCK m. 85 kapsamında taksirle öldürme suçunu oluşturabilmesi için aşağıda belirtilen unsurların bir arada bulunması gerekmektedir:

i. Maddi Unsurlar

a. Fiil (Hareket): Failin, objektif dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı, iradi bir davranışıdır. Bu davranış, icrai (örneğin, trafik kurallarına aykırı araç kullanma) veya ihmali (örneğin, tehlikeli bir durumu önlememek) nitelikte olabilir. Önemli olan, failin bu davranışı iradi olarak yapmasıdır; ancak neticeyi istememesidir. Failin hangi dikkat ve özen yükümlülüğünü ihlal ettiği somut olay özelinde belirlenmelidir. Bu yükümlülükler, kanun, tüzük, yönetmelik gibi yazılı kurallardan kaynaklanabileceği gibi, meslek ve sanat kuralları, genel hayat tecrübeleri veya somut olayın özelliklerinden de doğabilir.

b. Netice: Bir insanın ölümüdür. Mağdurun, fiilin işlendiği anda yaşayan bir insan olması gerekir. Ölüm neticesinin, failin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı fiili sonucunda meydana gelmesi şarttır.

c. Nedensellik Bağı (İlliyet Bağı): Failin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı fiili ile meydana gelen ölüm neticesi arasında bir neden-sonuç ilişkisi bulunmalıdır. Ceza hukukunda genellikle "şart teorisi" (conditio sine qua non) nedensellik bağının tespitinde başlangıç noktası olarak kabul edilir. Buna göre, failin fiili olmasaydı netice meydana gelmeyecek idiyse, fiil ile netice arasında nedensellik bağı vardır. Ancak tek başına nedensellik bağının varlığı, sorumluluk için yeterli değildir.

d. Objektif İsnadiyet: Nedensellik bağına ek olarak, meydana gelen neticenin faile objektif olarak isnat edilebilmesi (yüklenebilmesi) gerekir. Objektif isnadiyet teorisine göre, failin hareketiyle gerçekleştirilen netice, ancak fail tarafından oluşturulan hukuken relevant (ilgili) bir tehlikenin gerçekleşmesi olarak ortaya çıkmışsa faile isnat edilebilir. Failin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranışı, öngörülebilir bir şekilde ölüm neticesine yol açmış olmalıdır. Eğer netice, failin davranışı dışında gelişen atipik olaylar (örn. mağdurun veya üçüncü kişinin ağır kusuru, beklenmedik doğa olayları) sonucu meydana gelmişse veya failin yarattığı riskin dışında bir riskin gerçekleşmesi söz konusu ise, nedensellik bağı olsa dahi objektif isnadiyet ortadan kalkabilir. Bu durumun tespiti, özellikle karmaşık olaylarda bilirkişi incelemelerini (Madde 37) ve uzman görüşlerini (Madde 37) gerektirebilir.

ii. Manevi Unsur: Taksir

Taksir, TCK'nın 22. maddesinde tanımlanmıştır. Taksirle öldürme suçunun manevi unsuru taksirdir; bu suç kasten işlenemez. Eğer fail ölüm neticesini isteyerek veya en azından öngörüp kabullenerek (olası kast) hareket etmişse, kasten öldürme (TCK m. 81, 82) veya olası kastla öldürme (TCK m. 21/2, 81/82) hükümleri gündeme gelir. İşbu Dilekçe'nin "Hukuki Açıklamalar" bölümünde (Madde IV, A) suçun manevi unsurunun taksir olduğu belirtilmiştir.

a. Taksirin Tanımı ve Kasten Ayrımı (TCK m. 22): TCK m. 22/1 genel olarak taksiri "dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesi" olarak tanımlar. Kasttan temel farkı, neticenin fail tarafından istenmemesidir.

b. Taksirin Türleri: Basit Taksir ve Bilinçli Taksir:

Basit (Adi) Taksir (TCK m. 22/2): Failin, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranışı sonucu suçun kanuni tanımındaki neticeyi öngörmemesidir. Herkes tarafından öngörülebilecek bir neticenin fail tarafından öngörülmemesi durumudur.

Bilinçli Taksir (TCK m. 22/3): Failin, neticeyi öngörmesine rağmen, şansına veya kişisel becerisine güvenerek ya da başka etkenlerle neticenin gerçekleşmeyeceği inancıyla hareket etmesidir. Fail neticeyi öngörür ancak istemez ve gerçekleşmeyeceğine güvenir. Bilinçli taksir halinde ceza, TCK m. 22/3 uyarınca üçte birden yarısına kadar artırılır. Failin kusurunun basit mi yoksa bilinçli taksir mi olduğu, olayın özelliklerine göre (Madde III) değerlendirilerek "Hukuki Açıklamalar" (Madde IV) kısmında tartışılmalıdır. Bilinçli taksir ile olası kast arasındaki ayrım, failin neticeyi kabullenip kabullenmemesi noktasında yatar. Olası kastta fail "olursa olsun" mantığıyla hareket ederken, bilinçli taksirde "olmaz, olmayacak" düşüncesi hakimdir.

c. Taksirin Unsurları: Taksirin varlığı için şu koşullar aranır:

Fiilin iradi olması (ancak neticenin istenmemesi),

Objektif dikkat ve özen yükümlülüğünün ihlali,

Netice ile fiil arasında nedensellik bağının bulunması,

Netice ile fiil arasında objektif isnadiyetin bulunması,

Netice'nin fail tarafından öngörülebilir olması (basit taksirde öngörülmemesi, bilinçli taksirde öngörülmesine rağmen istenmemesi).

iii. Hukuka Aykırılık Unsuru

Her suçta olduğu gibi, taksirle öldürme suçunda da fiilin hukuka aykırı olması gerekir. Failin fiilini hukuka uygun hale getiren bir nedenin (örn. meşru savunma, zorunluluk hali, kanun hükmünü icra, ilgilinin rızası - ki ölüm neticesi açısından rıza hukuka uygunluk nedeni olmaz) bulunmaması gerekir (Madde 7, 10). Taksirli suçlarda hukuka uygunluk nedenlerinin uygulanması, kasten işlenen suçlara göre daha sınırlıdır.

2. TAKSİRLE ÖLDÜRME SUÇUNUN NİTELİKLİ HALLERİ

TCK m. 85/2, suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hallerini düzenlemiştir. Bu hallerde ceza, iki yıldan on beş yıla kadar hapis cezasıdır.

A. Birden Fazla Kişinin Ölümüne Neden Olma (TCK m. 85/2)

Failin aynı taksirli fiili ile birden fazla kişinin ölümüne sebep olması durumudur. Örneğin, trafik kazasında birden fazla kişinin ölmesi hali.

B. Bir veya Birden Fazla Kişinin Ölümü ile Birlikte Bir veya Birden Fazla Kişinin Yaralanmasına Neden Olma (TCK m. 85/2)

Failin aynı taksirli fiili sonucunda, bir veya daha fazla kişi ölürken, başka bir veya daha fazla kişinin de yaralanması halidir. Bu durumda, hem ölümler hem de yaralanmalar tek bir fiilden kaynaklanmalı ve aynı taksirli davranışın sonucu olmalıdır. Yaralanmalar için ayrıca TCK m. 89 (Taksirle Yaralama) hükümleri uygulanmaz, faile sadece TCK m. 85/2'den ceza verilir (fikri içtima kuralı gereği).

3. TAKSİRLE ÖLDÜRME SUÇUNDA MUHAKEME SÜRECİ VE KORUMA TEDBİRLERİ

A. Soruşturma Başlangıcı

Taksirle öldürme suçu, şikayete tabi suçlardan değildir. Cumhuriyet Savcısı, suçu öğrenir öğrenmez (örneğin, ihbar, suç duyurusu (Madde KONU) veya başka bir şekilde) re'sen soruşturma başlatmakla yükümlüdür (CMK m. 160). İşbu Dilekçe, Cumhuriyet Başsavcılığı'na hitaben hazırlanmış bir suç duyurusu niteliğindedir (Madde 1).

B. Delillerin Toplanması

Soruşturma evresinde Cumhuriyet Savcısı, şüphelinin lehine ve aleyhine olan tüm delilleri toplar. Taksirle öldürme suçlarında maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için özellikle şu deliller önem taşır:

Olay yeri inceleme raporları, keşif (Madde 37, Talep Sonucu 5)

Otopsi raporları (ölüm sebebi ve zamanının tespiti)

Tanık beyanları (Madde 37, Talep Sonucu 8)

Şüpheli ve mağdur yakınlarının ifadeleri

Kamera kayıtları, trafik kazası tespit tutanakları, teknik ölçümler

Bilirkişi raporları (kusur oranının tespiti, nedensellik bağının ve objektif isnadiyetin belirlenmesi vb.) (Madde 37, Talep Sonucu 12)

Uzman görüşleri (mütalaa) (Madde 37)

Soruşturmanın gizliliği esas olmakla birlikte, şüpheli ve müdafii veya mağdur/müşteki vekili dosya içeriğini inceleyebilir. Ancak soruşturmanın selameti açısından Savcı veya Sulh Ceza Hakimi kararıyla bu yetki kısıtlanabilir (CMK m. 153) (Talep Sonucu 4).

C. Koruma Tedbirleri

Ceza Muhakemesi Kanunu'nda (CMK) düzenlenen koruma tedbirleri, delillerin korunması, şüphelinin veya sanığın hazır bulunmasının sağlanması ve muhakeme sonunda verilebilecek cezanın infazının güvence altına alınması gibi amaçlarla uygulanır. Taksirle öldürme suçuna ilişkin soruşturmalarda da şartları oluştuğunda bu tedbirlere başvurulabilir:

i. Yakalama (CMK m. 90 vd.): Suçüstü halinde veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet Savcısı veya kolluk amirlerinin emriyle ya da belirli koşullarda herkes tarafından yapılabilen bir tedbirdir. Şüphelinin kaçma ihtimali veya kimliğini belirleyememe gibi durumlarda gündeme gelebilir (Madde 17, 18, Talep Sonucu 2).

ii. Tutuklama (CMK m. 100 vd.): En ağır koruma tedbiridir. Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin bulunması (Madde 19) ve bir tutuklama nedeninin (kaçma şüphesi (Madde 20), delilleri karartma tehlikesi (Madde 21, 22, 23)) bulunması halinde Sulh Ceza Hakimi tarafından karar verilebilir. Taksirle öldürme suçu, CMK m. 100/3'teki katalog suçlardan olmasa da, işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olması halinde tutuklama kararı verilebilir. Ancak taksirli suçlarda tutuklama tedbirine başvurulması istisnai niteliktedir (Talep Sonucu 2).

iii. Adli Kontrol (CMK m. 109): Tutuklama sebeplerinin varlığı halinde, tutuklama yerine veya tutukluluğun devamı yerine uygulanabilen alternatif bir tedbirdir. Yurt dışına çıkış yasağı, belirli yerlere gitme yasağı, imza yükümlülüğü gibi çeşitli yükümlülükler öngörülebilir. Dilekçede, 6284 Sayılı Kanun kapsamına girmiyorsa CMK m. 109/3-j (konutunu terk etmemek), k (belirlenen yerlere başvurmak), l (belirlenen yerleşim yeri sınırlarını terk etmemek) bentleri uyarınca tedbir talep edilmiştir (Madde 16, Talep Sonucu 3).

iv. Arama ve Elkoyma (CMK m. 116 vd.): Suç delillerinin elde edilmesi amacıyla şüphelinin veya diğer kişilerin üstü, eşyası, konutu, işyeri gibi yerlerde arama yapılması ve bulunan delillere elkonulmasıdır. Hakim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Savcı veya kolluk amirinin emriyle yapılabilir (Madde 26, 27, Talep Sonucu 14).

v. Malvarlığı Haklarına Yönelik Tedbirler: İşbu Dilekçe'de şüphelinin malvarlığına tedbir konulması talep edilmiştir (Madde VI, 12). CMK m. 128, suçtan elde edilen veya suçun işlenmesinde kullanılan eşya ya da maddi menfaatlere elkonulmasını düzenler. Mağdurun zararının karşılanması amacıyla şüphelinin malvarlığına Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) çerçevesinde ihtiyati haciz konulması da hukuk davası veya ceza davası içinde talep edilebilir.

vi. İletişimin Denetlenmesi, Gizli Soruşturmacı, Teknik İzleme: Bu tedbirler, CMK'da belirli katalog suçlar için ve başka suretle delil elde etme imkanının bulunmadığı hallerde öngörülmüştür (CMK m. 135, 139, 140). Taksirle öldürme suçu, bu tedbirlerin doğrudan uygulanabileceği katalog suçlar arasında yer almamaktadır. Ancak, eğer taksirle öldürme fiili, bu katalog suçlardan biriyle (örneğin örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen bir suçla) bağlantılı olarak işlenmişse, şartları dahilinde düşünülebilir. Dilekçede bu tedbirler talep edilmiştir (Madde 28-30, Talep Sonucu 6).

vii. Önleyici Tedbirler (6284 Sayılı Kanun / CMK m. 109): Müştekinin can güvenliği tehdidi altında olduğunu belirtmesi üzerine, öncelikle olayın 6284 Sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamına girip girmediği değerlendirilir. Bu kapsama giriyorsa, anılan kanundaki koruyucu ve önleyici tedbirler (uzaklaştırma vb.) Aile Mahkemesi veya Mülki Amir tarafından verilebilir. Kapsama girmiyorsa, CMK m. 109'daki adli kontrol tedbirleri (belirli yerlere veya kişilere yaklaşmama gibi) şüphelinin müştekiye yönelik tehdidini önleme amacıyla değerlendirilebilir (Madde 13-16, Talep Sonucu 3).

4. YAPTIRIM VE HUKUKİ SONUÇLAR

A. Ceza Yaptırımı

Taksirle öldürme suçunun temel şeklini (TCK m. 85/1) işleyen faile iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası verilir. Suçun nitelikli halini (TCK m. 85/2) işleyen faile ise iki yıldan on beş yıla kadar hapis cezası verilir. Verilecek cezanın belirlenmesinde TCK m. 61'deki temel ilkeler (suçun işleniş biçimi, failin kusurunun yoğunluğu -basit/bilinçli taksir ayrımı-, meydana gelen zararın ağırlığı vb.) göz önünde bulundurulur.

B. Güvenlik Tedbirleri

Mahkumiyet halinde, faile hapis cezasının yanı sıra TCK m. 53 uyarınca belirli hakları kullanmaktan (seçme seçilme, velayet, vakıf dernek yöneticiliği, kamu görevi vb.) yoksun bırakılma güvenlik tedbiri de uygulanabilir (Talep Sonucu 17). Bu yoksunluk, kural olarak cezanın infazı tamamlanıncaya kadar devam eder.

C. Müsadere

Suçun işlenmesinde kullanılan veya suçun işlenmesine tahsis edilen ya da suçtan meydana gelen eşyanın (TCK m. 54) ve suçun işlenmesiyle elde edilen veya suçun konusunu oluşturan ya da suçun işlenmesi için sağlanan maddi menfaatler ile bunların değerlendirilmesi veya dönüştürülmesi sonucu ortaya çıkan ekonomik kazançların (TCK m. 55) müsaderesine karar verilebilir (Talep Sonucu 15, 16).

D. Şahsi Cezasızlık Sebebi veya Cezada İndirim Yapılmasını Gerektiren Şahsi Sebep

TCK m. 22/6'ya göre, taksirli hareket sonucu neden olunan netice, münhasıran failin kişisel ve ailevi durumu bakımından, artık bir cezanın hükmedilmesini gereksiz kılacak derecede mağdur olmasına yol açmışsa (örneğin, failin kendi çocuğunun ölümüne neden olması), faile ceza verilmez (şahsi cezasızlık sebebi). Bilinçli taksir halinde ise bu durumda ceza yarıdan altıda bire kadar indirilebilir (cezada indirim yapılmasını gerektiren şahsi sebep).

E. Hukuki Sorumluluk

Taksirle öldürme fiili, aynı zamanda bir haksız fiil teşkil ettiğinden, suçun mağdurunun yakınları (destekten yoksun kalanlar) ve olay nedeniyle manevi zarara uğrayanlar, fail aleyhine hukuk mahkemelerinde maddi ve manevi tazminat davası açabilirler (Türk Borçlar Kanunu m. 49 vd.). Dilekçede müvekkilin maddi zararlarına değinilmiş (Madde V) ve bu zararların tazminini güvence altına almak amacıyla malvarlığına tedbir talep edilmiştir (Madde VI). Ceza davasında verilen mahkumiyet kararı veya failin kusuruna ilişkin tespitler, hukuk mahkemesi açısından da önemli bir delil teşkil eder.

SONUÇ

Taksirle öldürme suçu (TCK m. 85), bireyin en temel hakkı olan yaşama hakkına yönelik taksirli bir müdahale olması nedeniyle ceza hukukunun önemli suç tiplerinden biridir. Suçun oluşumu için failin objektif dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranması, bu davranış sonucu öngörülebilir bir ölüm neticesinin meydana gelmesi, fiil ile netice arasında nedensellik bağının ve objektif isnadiyetin bulunması ve failin bu neticeyi istememiş olması gerekmektedir. Suçun basit ve bilinçli taksir ayrımı, nitelikli halleri, muhakeme sürecindeki koruma tedbirleri ve uygulanacak yaptırımlar, somut olayın özelliklerine göre dikkatle değerlendirilmelidir. Soruşturma ve kovuşturma aşamalarında maddi gerçeğin tüm yönleriyle ortaya çıkarılması, özellikle nedensellik bağı, objektif isnadiyet ve kusurun derecesinin tespiti, adil bir yargılama için elzemdir.