TEVDİ MAHALLİ TAYİNİ TALEBİ: HUKUKİ ÇERÇEVE VE UYGULAMA

Borç ilişkilerinde borçlunun temel yükümlülüğü, edimini alacaklıya gereği gibi ifa etmektir. Ancak bazı durumlarda alacaklının ifayı kabulden kaçınması, ifanın kime yapılacağının bilinmemesi veya alacaklıya ulaşılamaması gibi nedenlerle borçlu, borcunu zamanında ve gereği gibi ifa etme imkanından yoksun kalabilir. Bu durum, borçluyu temerrüt riski ve bunun sonuçlarıyla karşı karşıya bırakır. Türk Borçlar Kanunu (TBK), bu gibi hallerde borçluyu korumak ve borcundan kurtulmasını sağlamak amacıyla "tevdi" kurumunu düzenlemiştir. Mahkemeden tevdi mahalli tayini talep edilmesi, bu sürecin önemli bir adımıdır. İşbu makalede, tevdi mahalli tayini talebinin hukuki dayanakları, koşulları, usulü ve sonuçları, doktrin ve uygulama ışığında ayrıntılı olarak incelenecektir.

1. TEVDİ MAHALLİ TAYİNİ KAVRAMI VE AMACI

Tevdi, kelime anlamı olarak bir şeyi güvenli bir yere bırakma, emanet etme anlamına gelir. Borçlar hukuku bağlamında tevdi ise, borçlunun, alacaklının temerrüdü veya diğer bazı nedenlerle ifa edemediği borç konusu şeyi, mahkemece belirlenecek bir yere (tevdi mahalli) bırakarak borcundan kurtulma imkanıdır. Tevdi mahalli tayini talebi, borçlunun, borç konusu şeyi nereye ve ne şekilde tevdi edeceğinin mahkeme tarafından belirlenmesi için yaptığı başvuruyu ifade eder.

Bu kurumun temel amacı, borçluyu alacaklı temerrüdünün olumsuz sonuçlarından korumaktır. Alacaklı haklı bir sebep olmaksızın ifayı kabulden kaçındığında veya ifanın kabulü için gerekli hazırlıkları yapmadığında (alacaklı temerrüdü), borçlu temerrüde düşmüş sayılmaz. Ancak borçlu, borç konusu şeyi sürekli olarak saklamak ve muhafaza etmek zorunda kalabilir, bu da ek külfetler ve riskler doğurur. Tevdi yoluyla borçlu, borç konusu şeyi belirlenen yere bırakarak bu sorumluluktan ve borcundan kurtulur, olası faiz veya tazminat taleplerinin önüne geçer (Madde II.4).

2. HUKUKİ DAYANAKLAR

Tevdi mahalli tayini ve tevdi yoluyla borçtan kurtulma, temel olarak 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda düzenlenmiştir. İlgili başlıca hükümler şunlardır:

a. TBK Madde 106: Alacaklının temerrüdü halinde borçlunun haklarını düzenler. Borçlunun, hasar ve giderleri alacaklıya ait olmak üzere, teslim edeceği şeyi tevdi ederek borcundan kurtulabileceğini belirtir.

b. TBK Madde 107: Tevdi yerinin, ifa yerindeki hakim tarafından belirleneceğini hükme bağlar. Ancak ticari malların, ifa yeri dışındaki bir yere de tevdi edilebileceğini ekler. İşbu Dilekçe'de yetkili mahkeme olarak Sulh Hukuk Mahkemesi gösterilmiştir (Mahkeme başlığı).

c. TBK Madde 108: Tevdi edilecek şeyin niteliği gereği veya bozulabilir olması ya da saklanmasının veya işletilmesinin önemli bir gider gerektirmesi halinde, borçlunun, alacaklıya önceden ihtarda bulunması koşuluyla, hakimin izniyle borç konusu şeyi sattırıp bedelini tevdi edebileceğini düzenler. İhtarın gerekmediği durumları da belirtir. İşbu Dilekçe'de mal teslimi söz konusu olduğundan (Madde II.1), bu maddenin uygulanma potansiyeli bulunmaktadır.

d. TBK Madde 109: Tevdi konusunun geri alınabileceği halleri ve şartlarını düzenler.

e. TBK Madde 110: Tevdi konusu şeyin alacaklı tarafından kabul edilmesi veya tevdi sonucunu doğuran bir mahkeme kararının kesinleşmesiyle borçlunun borcundan kurtulacağını belirtir.

Usul hükümleri açısından ise 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) uygulama alanı bulur. Tevdi mahalli tayini talepleri, niteliği itibarıyla genellikle "çekişmesiz yargı" işi olarak kabul edilir ve HMK'nın bu konudaki hükümleri (HMK Madde 382 vd.) uygulanır. Ayrıca, adli yardım talebi (Madde II.5, Madde V, Madde 11.2) gibi hususlar da HMK'nın ilgili maddelerine (HMK Madde 334 vd.) tabidir.

3. TEVDİ MAHALLİ TAYİNİ TALEBİNİN KOŞULLARI

Mahkemeden tevdi mahalli tayin edilebilmesi için belirli koşulların gerçekleşmiş olması gerekmektedir:

a. Geçerli Bir Borç İlişkisinin Varlığı: Tevdi talebinin temelinde, ifası gereken geçerli bir borç ilişkisi bulunmalıdır. Bu borç, bir sözleşmeden (Madde II.1, Madde 9), haksız fiilden, sebepsiz zenginleşmeden veya kanundan doğabilir. İşbu Dilekçe'de, taraflar arasında akdedilmiş bir sözleşmeden kaynaklanan mal teslim borcu olduğu belirtilmektedir (Madde I, Madde II.1).

b. Alacaklının Temerrüdü veya Tevdii Zorunlu Kılan Diğer Haller: Tevdinin en yaygın sebebi alacaklı temerrüdüdür (TBK Madde 106). Alacaklı temerrüdü, alacaklının haklı bir sebep olmaksızın kendisine usulüne uygun olarak sunulan ifayı kabulden kaçınması veya ifanın gerçekleşmesi için yapması gereken hazırlık fiillerini yapmamasıdır. Bunun yanı sıra, aşağıdaki durumlar da tevdi hakkı doğurabilir:

i. Alacaklının kimliğinde veya yerleşim yerinde belirsizlik olması.

ii. Alacaklının ifa anında gaip olması veya fiil ehliyetinden yoksun olması ve bir temsilcisinin bulunmaması.

iii. Alacaklının birden fazla olması ve hangisine ifa yapılacağı konusunda ihtilaf bulunması.

İşbu Dilekçe'de, davalıya (alacaklıya) ulaşma çabalarına rağmen irtibat kurulamadığı belirtilerek (Madde II.2, Madde IV.B), alacaklıya ulaşılamaması nedeniyle tevdi yoluna başvurulduğu anlaşılmaktadır. Borçlunun, tevdi talebinde bulunmadan önce, mümkünse, alacaklıya ifayı uygun şekilde teklif etmiş olması veya teklife hazır olduğunu göstermesi beklenir.

c. Borçlunun İfa İradesi ve Hazırlığı: Borçlunun borcunu ifa etmeye istekli ve hazır olması gerekir. Tevdi, borçtan kaçınma değil, borcu gereği gibi ifa etme arzusunun bir sonucudur. Borçlu, kendi kusuruyla temerrüde düşmüşse, tevdi hakkını kullanamaz.

d. Tevdi Edilecek Şeyin Niteliği: TBK Madde 107, öncelikle para ve kıymetli evrak gibi saklanması kolay şeylerin tevdiini öngörür. Ancak diğer şeyler de tevdi edilebilir. Eğer borç konusu şeyin (örneğin bir malın) saklanması güçse, masraflıysa veya bozulabilecek nitelikteyse, TBK Madde 108 uyarınca borçlu, hakim izniyle ve genellikle alacaklıya ihtarda bulunarak bu malı sattırıp bedelini tevdi edebilir. İşbu Dilekçe konusu olan malın (Madde II.1) niteliği, doğrudan tevdiye mi uygun olduğu yoksa TBK Madde 108 kapsamında satışının mı gerekeceği, mahkeme tarafından değerlendirilecektir. Dilekçede doğrudan malın teslimi için tevdi mahalli istenmektedir (Madde 4).

e. Hukuki Yarar: Borçlunun tevdi mahalli tayini talep etmekte hukuki yararının bulunması gerekir. Bu yarar, genellikle borçlunun temerrüde düşme riskinden ve bunun sonuçlarından (faiz, ek masraflar, tazminat vb.) kurtulma isteğidir (Madde II.4).

4. USUL HÜKÜMLERİ VE YARGILAMA SÜRECİ

a. Görevli ve Yetkili Mahkeme: Tevdi mahalli tayini taleplerinde görevli mahkeme, HMK hükümleri uyarınca Sulh Hukuk Mahkemesi'dir (İşbu Dilekçe başlığı). Yetkili mahkeme ise kural olarak ifa yerindeki veya alacaklının yerleşim yerindeki mahkemedir (TBK Madde 107, HMK genel yetki kuralları).

b. Talep ve Dilekçe İçeriği: Talep, bir dilekçe ile mahkemeye sunulur (Madde 1). Dilekçede, tarafların kimlik bilgileri (Davacı, Davalı), talebin konusu (Konu: Tevdi Mahalli Tayini Talebi), olayın özeti ve dayanak vakıalar (Açıklamalar: Madde I, II, IV), hukuki sebepler (genellikle TBK ilgili maddeleri, Madde IV altında değinilebilir), deliller (Delil Listesi: Madde 13) ve netice-i talep (Talep Sonucu: Madde 11) yer almalıdır. Özellikle borcun kaynağı, tevdi talebinin nedeni (alacaklı temerrüdü, ulaşılamama vb.), tevdi edilecek şeyin ne olduğu ve neden tevdi mahalli istendiği açıkça belirtilmelidir.

c. Yargılama Usulü: Tevdi mahalli tayini talepleri, genellikle hasımsız olarak veya alacaklı hasım gösterilerek açılabilir ve HMK'nın çekişmesiz yargı işlerine ilişkin hükümleri (HMK Madde 382-388) kıyasen uygulanır. Bu usul, çekişmeli yargılamaya göre daha basit ve hızlıdır. Mahkeme, dosya üzerinden veya gerek görürse duruşma açarak karar verebilir. Mahkeme, talebin koşullarının oluşup oluşmadığını, özellikle alacaklı temerrüdünün veya tevdi gerektiren diğer hallerin varlığını ve tevdi edilecek şeyin niteliğini inceler.

d. Mahkemenin Kararı ve Sonuçları: Mahkeme, talebi yerinde görürse, tevdi edilecek şeyin niteliğine göre uygun bir tevdi yeri belirler. Bu yer genellikle bir banka (para veya kıymetli evrak için) veya yediemin deposu (mallar için) olabilir. Mahkeme, malın niteliği gerektiriyorsa, TBK Madde 108 uyarınca satılmasına ve bedelinin tevdi edilmesine de karar verebilir. Kararın kesinleşmesi ve borçlunun belirlenen yere tevdi işlemini gerçekleştirmesiyle birlikte:

i. Borçlu borcundan kurtulur (TBK Madde 110).

ii. Tevdi edilen şeyin hasarı (riski) ve muhafaza giderleri alacaklıya ait olur (TBK Madde 106).

iii. Faiz işleyen borçlarda faiz durur.

5. ADLİ YARDIM TALEBİ

HMK Madde 334 ve devamı maddeleri uyarınca, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler, iddia ve savunmalarında haklı göründükleri takdirde adli yardımdan yararlanabilirler. Adli yardım talebi, asıl taleple birlikte veya ayrıca yapılabilir. Talepte bulunan kişinin mali durumunu gösterir belgeleri (fakirlik belgesi, gelir durumunu gösterir evrak vb.) sunması beklenir. Mahkeme, talebi haklı bulursa, kişiyi yargılama harç ve giderlerinden geçici olarak muaf tutabilir, delil avansı gibi giderler için avans verilmesini kararlaştırabilir veya bir avukatın hukuki yardımından ücretsiz yararlanmasını sağlayabilir. İşbu Dilekçe'de de adli yardım talebinde bulunulduğu ve gerekçelendirildiği görülmektedir (Madde II.5, Madde V, Madde 11.2, Madde 8). Mahkeme, bu talebi HMK koşulları çerçevesinde değerlendirecektir.

6. DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR (GENEL)

Tevdi mahalli tayini taleplerinde başarıya ulaşmak ve sürecin etkinliğini sağlamak açısından bazı noktalara dikkat edilmesi faydalı olacaktır:

a. Alacaklıya Ulaşma Çabalarının ve İfa Teklifinin Belgelendirilmesi: Özellikle alacaklıya ulaşılamadığı veya alacaklının ifayı kabulden kaçındığı iddia ediliyorsa, borçlunun alacaklıya ulaşmak için yaptığı makul çabaları (örneğin, iadeli taahhütlü mektup, noter ihtarı, e-posta, telefon kayıtları vb.) ve ifayı teklif ettiğini somut delillerle ortaya koyması, talebin kabulü açısından önemlidir. Bu hususlar, dilekçenin 'Esasa İlişkin Vakıalar ve Hukuki Açıklamalar' bölümünde (Madde IV.B) ayrıntılı olarak açıklanmalı ve delillendirilmelidir (Madde 13).

b. Malın Tevdiye Uygunluğu veya Satış Zorunluluğu: Borç konusu bir mal ise (Madde II.1), bu malın niteliği (boyutları, saklama koşulları, bozulma riski vb.) tevdi şeklini doğrudan etkiler. Malın doğrudan bir yediemine veya depoya tevdii mümkün değilse veya saklanması çok masraflı olacaksa, TBK Madde 108 uyarınca malın satılarak bedelinin tevdi edilmesi daha uygun olabilir. Bu durumda, talebin mahkemeden malın satışı için izin istemeyi de kapsaması gerekebilir. Dilekçede bu hususa ilişkin bir talep olmasa da (Madde 4), mahkemenin bu yönde bir karar verme ihtimali bulunmaktadır.

SONUÇ

Tevdi mahalli tayini, Türk Borçlar Hukuku'nda borçluyu alacaklı temerrüdünün veya ifayı engelleyen diğer durumların olumsuz sonuçlarından koruyan önemli bir hukuki yoldur. Borçlunun, geçerli bir borca dayanarak, alacaklının temerrüdü veya benzeri haklı bir nedenle ifayı gerçekleştiremediği durumlarda, mahkemeye başvurarak tevdi yeri belirlenmesini talep etmesi mümkündür. Bu talebin kabulü ve tevdi işleminin gerçekleşmesiyle borçlu, borcundan kurtulur ve temerrüt riskini ortadan kaldırır. Talebin HMK ve TBK'da belirtilen koşullara uygun olarak hazırlanması, gerekli delillerle desteklenmesi ve usulüne uygun olarak takip edilmesi, sürecin borçlu lehine sonuçlanması açısından kritik öneme sahiptir. Adli yardım kurumu ise, mali gücü yetersiz olan borçluların bu haklarını kullanabilmeleri için önemli bir güvence sağlamaktadır.