© Trybunał Konstytucyjny, [Translation already published on the official website of the Polish Constitutional Tribunal]. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Constitutional Tribunal for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Trybunał Konstytucyjny, [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Trybunału Konstytucyjnego]. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Trybunał Konstytucyjny wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

CZWARTA SEKCJA

SPRAWA PETROVA przeciwko ŁOTWIE

(Sprawa nr 4605/05)

WYROK

STRASBURG

24 czerwca 2014 r.

OSTATECZNY

24 września 2014 r.

Wyrok ten stał się ostateczny zgodnie z warunkami określonymi w art. 44 § 2 Konwencji. Może podlegać korekcie wydawniczej

W sprawie Petrova przeciwko Łotwie,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Czwarta Sekcja), zasiadając jako Izba składająca się z następujących sędziów:

 Päivi Hirvelä, Przewodnicząca,
Ineta Ziemele,
George Nicolaou,
Nona Tsotsoria,
Paul Mahoney,
Krzysztof Wojtyczek,
Faris Vehabović, Sędziowie,
oraz Fatoş Aracı, Zastępca Kanclerza Sekcji,

Obradując na posiedzeniu zamkniętym w dniu 3 czerwca 2014 r.,

wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 4605/05) przeciwko Republice Łotewskiej wniesionej do Trybunału na podstawie art. 34 Konwencji o Ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywatelkę łotewską, panią Swietłanę Petrovą („skarżąca”) w dniu 18 stycznia 2005 r.

2. Skarżąca była reprezentowana przez pana A. Kuzminsa, adwokata praktykującego w Rydze. Łotewski Rząd („Rząd”) reprezentowany był przez swoich pełnomocników, panią I. Reine, a następnie przez panią K. Līce.

3. Skarżąca podniosła w szczególności zarzut, że pobranie narządów jej syna odbyło się bez jej zgody.

4. W dniu 17 listopada 2009 r. skarga dotycząca naruszenia art. 3 i art. 8 Konwencji została zakomunikowana Rządowi. W dniu 9 lipca 2013 r. zdecydowano, że kwestia dopuszczalności i przedmiotu skargi zostaną rozstrzygnięte równocześnie (art. 29 ust. 1 Konwencji).

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

5. Skarżąca urodziła się w 1955 r. i mieszka w Rydze. Jest matką pana Oļegsa Petrovsa (syn skarżącej), obywatela łotewskiego, który urodził się w 1979 r. i zmarł w dniu 29 maja 2002 r.

A. Wydarzenia prowadzące do transplantacji narządów

6. W dniu 26 maja 2002 r., około godziny 7 rano, syn skarżącej odniósł bardzo poważne obrażenia w wypadku samochodowym w pobliżu miejscowości Bauska. Około godziny 8.45 został przewieziony do szpitala w Bauska. Później, o godzinie 14.45, przewieziono go do Szpitala nr 1 w Rydze (Rīgas 1. slimnīca – „Szpital”) – podmiotu zarejestrowanego w tym czasie jako „miejska spółka z ograniczoną odpowiedzialnością prowadząca działalność non-profit” (Rīgas pašvaldības bezpeļņas narządizācija sabiedrība ar ierobežotu atbildību), gdzie przeprowadzono operację głowy. Po operacji jego stan nadal był bardzo poważny; przebywał na oddziale reanimacji (reanimācijas nodaļa) Szpitala i nie odzyskał przytomności.

7. O godzinie 23.50 w dniu 28 maja 2002 r. ośrodek transplantacji Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego im. Paulsa Stradiņša – podmiotu zarejestrowanego w tym czasie jako „państwowa spółka akcyjna prowadząca działalność non-profit” (bezpeļņas narządizācija valsts akciju sabiedrība) otrzymał telefon ze Szpitala z informacją o potencjalnym dawcy poddawanym resuscytacji. Koordynator z ośrodka transplantacji wraz z innym lekarzem udali się do Szpitala.

8. O godzinie 0.45 w dniu 29 maja 2002 r. w dokumentacji medycznej zanotowano, że syn skarżącej znajduje się w stanie krytycznym. Zanotowano, że wszczęto resuscytację medyczną. Śmierć syna skarżącej zarejestrowano w dokumentacji medycznej w Szpitalu o godzinie 1.20.

9. Pomiędzy godziną 1.35 a godziną 3.45 przeprowadzono laparotomię ciała, w trakcie której usunięto nerki i śledzionę w celu transplantacji. Operację przeprowadzili chirurg transplantolog, urolog i instrumentariuszka z ośrodka transplantacji, w obecności koordynatora i specjalisty resuscytacji Szpitala. Na świadectwie zgonu jako czas śmierci podano godzinę 14.45 w dniu 29 maja 2002 r. (prawdopodobnie przez pomyłkę – zob. 15 poniżej).

10. Zdaniem skarżącej, podczas pobytu jej syna w Szpitalu skarżąca była z lekarzami w ciągłym kontakcie. W dniu 29 maja 2002 r., mimo że stan jej syna się pogarszał, skarżąca nie została o tym poinformowana. Nie zapytano jej także, czy jej syn wyraził zgodę na dawstwo narządów, ani czy ona wyraziłaby zgodę na transplantację narządów w przypadku braku wyrażenia zdania w tym zakresie przez jej syna.

11. Zdaniem Rządu, Szpital nie posiadał w dokumentacji danych kontaktowych żadnych krewnych oraz powiadomił policję o hospitalizacji syna za pośrednictwem numeru telefonu alarmowego policji. Nie było zatem możliwości nawiązania kontaktu z krewnymi. W tym względzie Rząd odniósł się do informacji otrzymanych ze Szpitala, zgodnie z którymi „ponieważ w karcie pacjenta nie zapisano numerów telefonicznych żadnych krewnych ... najwyraźniej nie było kontaktu ze skarżącą”.

12. W dniu 30 maja 2002 r., w kontekście postępowania karnego przeciwko osobie odpowiedzialnej za wypadek samochodowy przeprowadzono (pośmiertną) obdukcję syna skarżącej. Stwierdzono między innymi, że w dniu 29 maja 2002 r., pomiędzy godziną 1.35 a godziną 3.45 przeprowadzono laparotomię. Skarżąca otrzymała kopię raportu z obdukcji w dniu 11 lutego 2003 r. i dopiero wtedy dowiedziała się, że dziewięć miesięcy wcześniej z syna jej ciała usunięto narządy w celu ich przeszczepienia.

B. Zbadanie skarg na poziomie krajowym

13. W odpowiedzi na skargę złożoną przez skarżącą, w dniu 12 marca 2003 r. Szpital oświadczył, że transplantacja została przeprowadzona przez transplantologów zgodnie z prawem krajowym. Stwierdzono, że skarżąca nie została powiadomiona o stanie zdrowia syna, ponieważ nie kontaktowała się z lekarzami w Szpitalu.

14. W odpowiedzi na dalsze skargi złożone przez skarżącą na policji i w prokuraturze, przeprowadzono dalsze badania.

15. W odpowiedzi na zapytanie Policji Bezpieczeństwa (Drošības policija), Inspektorat Kontroli Jakości Służby Medycznej i Zdolności do Pracy („MADEKKI”) przeprowadził analizę dokumentacji medycznej oraz spotkania z lekarzami i kierownictwem dwóch placówek medycznych, których sprawa dotyczyła – Szpitala nr 1 w Rydze oraz Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego im. Paulsa Stradiņša. W dniu 7 maja 2003 r. zakończono badanie i powiadomiono Policję Bezpieczeństwa o wynikach. MADEKKI udzielił odpowiedzi na pytanie, czy lekarze działali zgodnie z właściwymi przepisami prawa krajowego w sposób następujący:

„Podejmując decyzję [o pobraniu narządów] i dokonując pobrania narządów, lekarze działali zgodnie z art. 10 Ustawy o ochronie ciała osoby zmarłej oraz wykorzystywania narządów i tkanek ludzkich, a także przepisami rozporządzenia nr 431 (1996 r.) ...

MADEKKI nie dysponuje informacją, czy w paszporcie pana Petrovsa znajdowała się pieczątka oznaczająca jego sprzeciw wobec wykorzystania jego tkanek i narządów.

[Skarżąca] nie została poinformowana o możliwym usunięciu narządów (nerek i śledziony) w celu ich przeszczepienia.”

W piśmie do Policji Bezpieczeństwa MADEKKI wyjaśnił także, że śmierć biologiczna nastąpiła w dniu 29 maja 2002 r. o godzinie 1.20, nie zaś o 14.45, jak zanotowano, prawdopodobnie przez pomyłkę, na świadectwie zgonu.

16. W dniu 27 maja 2003 r. Policja Bezpieczeństwa udzieliła skarżącej odpowiedzi na podstawie raportu MADEKKI, że narządy jej syna zostały pobrane zgodnie z przepisami prawa krajowego. Powołano się na art. 10 Ustawy o ochronie ciała osoby zmarłej oraz wykorzystywania narządów i tkanek ludzkich(„Ustawa”), a także rozporządzenie nr 431(1996 r.). Skarżącej przekazano kopię pisma MADEKKI adresowanego do Policji Bezpieczeństwa.

17. W dniu 17 czerwca 2003 r. prokuratura przekazała Policji Bezpieczeństwa skargę skarżącej w celu wszczęcia dodatkowego dochodzenia.

18. W dniu 15 lipca 2003 r. MADEKKI udzielił odpowiedzi na pytania Ministra Zdrowia, z którym, na podstawie skargi skarżącej, skontaktowało się Krajowe Biuro ds. Praw Człowieka. Inspektorat stwierdził, że nie dysponuje informacjami, czy w czasie śmierci jej syna w Rejestrze Ludności (Iedzīvotāju reģistrs) znajdował się wpis dotyczący odmowy lub zgody na wykorzystanie jego ciała, narządów lub po jego śmierci. W odpowiedzi stwierdzono także, że skarżąca nie została poinformowana o możliwości pobrania narządów (nerek i śledziony) w celu ich przeszczepienia. MADEKKI nie dysponował również informacją, czy w paszporcie pana Petrovsa znajdowała się pieczęć oznaczająca sprzeciw wobec wykorzystania jego tkanek ciała i narządów. W dniu 13 sierpnia 2003 r. Ministerstwo Zdrowia w odpowiedzi skierowanej do Krajowego Biura ds. Praw Człowieka stwierdziło, na podstawie informacji przekazanych przez MADEKKI, że – ze względu na brak wiedzy o możliwej transplantacji – skarżąca nie wyraziła ani zgody, ani sprzeciwu.

19. W dniu 29 lipca 2003 r. Policja Bezpieczeństwa poinformowała skarżącą, że jej skarga jest nadal rozpatrywana.

20. W dniu 12 listopada 2003 r. Policja Bezpieczeństwa podjęła decyzję o niewszczynaniu postępowania karnego. Z tych samych przyczyn, które przedstawiono w raportach, o jakich mowa powyżej, stwierdzono, że transplantacja została przeprowadzona zgodnie z przepisami prawa krajowego. Z raportów wynikało, że za życia pan Petrovs nie wyrażał sprzeciwu wobec wykorzystania tkanek ciała i narządów po jego śmierci oraz że przed rozpoczęciem transplantacji nie otrzymano sprzeciwu wobec wykorzystania jego narządów ze strony krewnych. Koordynator ośrodka transplantacji był odpowiedzialny za informowanie krewnych o kwestiach dotyczących transplantacji, i pozyskiwanie ewidencji, zgody, podpisów czy innych istotnych informacji. Uwzględniając fakt, że krewni nie byli obecni w szpitalu w czasie śmierci biologicznej syna oraz że w takich przypadkach narządy muszą zostać pobrane natychmiast, nie było możliwości uzyskania zgody lub sprzeciwu krewnych na pobranie narządów.

21. W dniu 14 listopada 2003 r. skarżąca została poinformowana o tej decyzji.

22. W dniu 23 stycznia 2004 r. Krajowe Biuro ds. Praw Człowieka udzieliło skarżącej odpowiedzi. Z posiadanych informacji wynikało, że w Rejestrze Ludności nie znajdował się żaden wpis dotyczący zgody bądź odmowy pana Petrovsa dotyczących wykorzystania po jego śmierci jego ciała, tkanek i narządów. Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez Ministerstwo Zdrowia oraz ustaleniami MADEKKI, skarżąca nie została poinformowana o pobraniu nerek i śledziony syna, i z tego względu nie wyraziła ani zgody, ani sprzeciwu. Wreszcie, skarżącej poradzono, by skontaktowała się z prokuraturą, ponieważ Policja Bezpieczeństwa nie określiła procedury ani terminu składania odwołania.

23. W dniu 4 marca 2004 r., na podstawie kolejnej skargi, zwołano spotkanie, podczas którego Minister Zdrowia omawiał z przedstawicielami Szpitala i ośrodka transplantacji przypadek pobrania narządów syna skarżącej. Minister Zdrowia uważał, że krewni powinni byli zostać poinformowani o pobieraniu narządów i że należało uzyskać ich zgodę. Przedstawiciele stwierdzili, że pobranie narządów zostało przeprowadzone zgodnie z właściwymi przepisami prawa. W notatce ze spotkania zapisano, że na jesieni 2003 r. utworzona przez Ministerstwo Zdrowia grupa robocza przygotowała poprawki do wspomnianej powyżej Ustawy w celu doprecyzowania jej przepisów. Grupa przedstawiła dwie propozycje. Zgodnie z pierwszą propozycją Ustawa miałaby zawierać przepis, na podstawie którego każdorazowo należałoby kontaktować się z najbliższymi krewnymi osoby zmarłej celem pozyskania wiedzy odnośnie do jej życzeń. Zgodnie z drugą propozycją należałoby opierać się na życzeniach osoby wyrażonych za jej życia, a w przypadku ich braku – domniemywać zgodę (bez kierowania pytań w tej kwestii do najbliższych krewnych). Wskazano również, że właściwa komisja parlamentarna opowiedziała się za drugą z możliwości (przyjęty tekst: zob. paragraf 41 poniżej). Stwierdzono ponadto, że po przyjęciu proponowanych zmian przez parlament, występowanie takich „problematycznych sytuacji zostanie praktycznie wykluczone”. W dniu 17 marca 2004 r. skarżąca otrzymała odpowiedź Ministerstwa Zdrowia w tej sprawie.

24. W dniu 6 maja 2004 r. prokurator oddalił zażalenie skarżącej dotyczące odmowy wszczęcia postępowania karnego z dnia 12 listopada 2003 r. Skarżąca powołała się na przepis art. 11 Ustawy i wskazała, że zgoda rodziców lub opiekuna prawnego była wymagana wyłącznie w przypadkach dotyczących pobrania narządów z ciała zmarłego dziecka w celu ich przeszczepienia. A zatem działania lekarzy nie stanowiły przestępstwa, a decyzja z dnia 12 listopada 2003 r. była zgodna z prawem.

25. W dniu 29 czerwca 2004 r. prokurator wyższego szczebla oddalił zażalenie skarżącej na decyzję prokuratury z dnia 6 maja 2004 r. Stwierdził, że – zgodnie z informacjami przekazanymi przez Ministerstwo Zdrowia – Konwencja o ochronie praw człowieka i godności jednostki ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny (zob. paragraf 28 poniżej) nie została ratyfikowana przez łotewski parlament oraz że Łotwa nawet nie podpisała Protokołu dodatkowego do Konwencji o prawach człowieka i biomedycynie dotyczącego transplantacji narządów i tkanek pochodzenia ludzkiego; Łotwa nie była zatem stroną tej Konwencji. Prokurator powołał się na art. 17 Protokołu dodatkowego i wskazał, że w przedmiotowym czasie (maj 2002 r.) na Łotwie zagadnienia te regulowane były przepisami art. 4 i 11 Ustawy. Zgodnie z tymi przepisami zgoda bliskich krewnych nie była wymagana, chyba że organy pobierano z ciała zmarłego dziecka. Zasady dotyczące koordynatorów ds. transplantacji zobowiązywały ich do uzyskania zgody krewnych wyłącznie w przypadkach przewidzianych prawem. Prokurator uznał, że nie było podstaw do stwierdzenia, że lekarze – podejmując decyzje o pobraniu narządów i przeprowadzając pobranie narządów – naruszyli przepisy prawa. Brak zatem podstaw do przedstawienia im zarzutu popełnienia przestępstwa na podstawie art. 139 prawa karnego: w tym czasie nikomu innemu nie postawiono zarzutów popełnienia przestępstwa. Jednocześnie skarżącą poinformowano o zmianach do przepisów art. 4 i 11 Ustawy z dnia 2 czerwca 2004 r., na podstawie których możliwe było pobranie narządów osoby zmarłej w celu ich przeszczepienia, jeżeli w Rejestrze Ludności nie zanotowano sprzeciwu lub jeżeli krewni osoby zmarłej nie poinformowali szpitala na piśmie – przed rozpoczęciem transplantacji – o sprzeciwie osoby zmarłej wyrażonym za jej życia wobec wykorzystania jej narządów i tkanek po śmierci.

26. W dniu 23 sierpnia 2004 r. Prokurator Generalny wydał ostateczną decyzję o oddaleniu zażaleniu skarżącej na decyzję z dnia 29 lipca 2004 r. Prokurator Generalny również odniósł się art. 4 i 11 Ustawy oraz zauważył, że przepisy te zabraniały pobierania w przypadkach, gdy wyrażono odmowę lub sprzeciw, nie zaś w przypadkach, gdy życzenia najbliższych krewnych nie zostały ustalone. W związku z tym przepisy te, obowiązujące w maju 2002 r., nie obligowały lekarzy do aktywnego poszukiwania i informowania najbliższych krewnych osoby zmarłej o możliwym pobraniu tkanek i narządów w celu ich przeszczepienia, z wyłączeniem przypadków, gdy taka osoba była dzieckiem. W dniu 29 maja 2002 r. lekarze nie dysponowali żadnymi informacjami odnośnie do odmowy czy sprzeciwu wobec pobrania narządów pana Petrovsa. Prokurator Generalny stwierdził, że pobranie narządów zostało przeprowadzone zgodnie z prawem krajowym. Prokurator Generalny zauważył także, że czynności przeprowadzane na ciele osoby zmarłej nie mogą być traktowane jako ingerencja w jej życie prywatne.

II. WŁAŚCIWE DOKUMENTY MIĘDZYNARODOWE I PRAWO  KRAJOWE

A. Dokumenty Rady Europy

27. W dniu 11 maja 1978 r. Komitet Ministrów Rady Europy przyjął Rezolucję (78) 29 dotyczącą harmonizacji ustawodawstwa państw członkowskich związanego z pobieraniem i przeszczepianiem ludzkich tkanek i organów, zalecającą, by rządy państw członkowskich zapewniły, że ich przepisy prawa są zgodne z zasadami wskazanymi w aneksie do Rezolucji lub w ramach wprowadzania nowego ustawodawstwa przyjęły przepisy zgodne z takimi w zasadami. Art. 10 Rezolucji stanowi:

„1. Nie można dokonywać pobrania w przypadku istnienia jednoznacznego lub domniemanego sprzeciwu osoby zmarłej, z uwzględnieniem w szczególności jej przekonań religijnych i filozoficznych.

2. W przypadku braku takiego wyraźnego lub domniemanego sprzeciwu dozwolone jest przeprowadzenie eksplantacji. Państwa mogą jednakże zadecydować, że nie można dokonać pobrania, jeżeli – po przeprowadzeniu uzasadnionego zbadania, w możliwym zakresie, opinii rodziny zmarłego, a w przypadku ubezwłasnowolnionej osoby żyjącej, jej przedstawiciela prawnego – sprzeciw jest oczywisty. W przypadku osoby zmarłej nieposiadającej zdolności do czynności prawnych wymagana może być zgoda jej prawnego przedstawiciela.”

28. Konwencja o ochronie praw człowieka i godności jednostki ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny (Rada Europy, Seria traktatów nr 164) jest pierwszym międzynarodowym traktatem w dziedzinie bioetyki („Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie”). Weszła ona w życie w dniu 1 grudnia 1999 r., w odniesieniu do Państw, które ja ratyfikowały. Łotwa podpisała Konwencję o prawach człowieka i biomedycynie w dniu 4 kwietnia 1997 r., a ratyfikowała ją w dniu 25 lutego 2010 r. Konwencja obowiązuje Łotwę od dnia 1 czerwca 2010 r. Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie nie dotyczy pobierania narządów i tkanek od osób zmarłych, lecz pobierania narządów i tkanek w celu ich przeszczepienia od żywych dawców (art. 19, 20).

29. W odniesieniu do pobierania narządów i tkanek od osób zmarłych przyjęto Protokół dodatkowy dotyczący transplantacji narządów i tkanek pochodzenia ludzkiego (Rada Europy, Seria traktatów nr 186). Wszedł on w życie w stosunku do Państw, które go ratyfikowały w dniu 1 maja 2006 r. Łotwa nie podpisała, ani nie ratyfikowała tego Protokołu.

30. Właściwe artykuły Protokołu dodatkowego brzmią:

Art. 1 - Przedmiot

„Strony niniejszego Protokołu chronią godność i tożsamość każdej osoby oraz zapewniają, bez dyskryminacji, poszanowanie jej integralności oraz innych praw i wolności podstawowych w dziedzinie transplantacji narządów i tkanek pochodzenia ludzkiego.”

Art. 16 – Stwierdzenie zgonu

„Narządów lub tkanek nie pobiera się z ciała osoby zmarłej zanim nie stwierdzi się jej zgonu zgodnie z przepisami prawa.

Lekarzami stwierdzającymi zgon nie mogą być osoby biorące bezpośrednio udział w pobraniu od tej osoby narządów lub tkanek, ani uczestniczące w późniejszych etapach procesu przeszczepienia, ani też odpowiedzialne za leczenie potencjalnych biorców narządów lub tkanek.”

Art. 17 – Zgoda i zezwolenia

„Narządów lub tkanek nie pobiera się z ciała osoby zmarłej dopóki nie zostaną uzyskane wymagane przepisami prawa zgoda lub zezwolenie.

Pobrania nie dokonuje się, jeżeli osoba zmarła wyraziła za życia sprzeciw.”

31. W maju 2002 r. Sekretarz Generalny Rady Europy rozesłał do Państw Członkowskich Rady Europy kwestionariusz dotyczący pewnych aspektów prawnych i praktycznych dotyczących przeszczepiania[1]. Rząd łotewski odpowiedział twierdząco na pytanie, czy pobranie od żywego dawcy wymagało pozwolenia i odniósł się do art. 19 i 20 Konwencji o prawach człowieka i biomedycynie oraz art. 13 Ustawy o ochronie ciała osoby zmarłej oraz wykorzystywania narządów i tkanek ludzkich. Rząd łotewski wskazał, że wymagana jest zgoda na piśmie. W odpowiedzi na pytanie: „Jakiego rodzaju relacja powinna istnieć pomiędzy żywym dawcą narządu a biorcą?”, Rząd powołał się na art. 19 i 20 Konwencji o prawach człowieka i biomedycynie. W odpowiedzi na pytanie: „Jakie sankcje przewidziano wobec sprawców [przestępstwa handlu organami], w szczególności wobec pośredników i pracowników służby zdrowia?”, Rząd łotewski odniósł się do art. 139 prawa karnego (zob. paragraf 44 poniżej).

B. Dokumenty Unii Europejskiej

32. W dniu 21 lipca 1998 r. Europejska Grupa Etyki w Nauce i Nowych Technologiach (EGE)[2] przy Komisji Europejskiej wydała Opinię nr 11 w sprawie etycznych aspektów banków tkanek ludzkich, która we właściwych częściach stanowi, co następuje:

„2.3 Informacja i zgoda

Pobieranie tkanek ludzkich wymaga, co do zasady, uprzedniej, świadomej i dobrowolnie wyrażonej zgody danej osoby. Powyższe nie ma zastosowania w przypadku pobierania tkanek nakazanego przez sędziego w kontekście postępowania sądowego, w szczególności, karnego.

Zgoda taka stanowi podstawową zasadę etyczną w Europie, przy czym odnośne procedury i formy wyrażenia takiej zgody (ustnie lub na piśmie, przy świadku lub bez, wyraźna lub domniemana) określane są w ustawodawstwie krajowym na podstawie tradycji prawnych poszczególnych państw.

...

2.3.2 Dawcy zmarli

Zgoda dawcy na pobranie tkanek po śmierci może przybierać różne formy, w zależności od systemów krajowych (zgoda „wyraźna” lub „domniemana”). Nie można jednak przeprowadzać pobierania tkanek, z wyłączeniem postępowania sądowego, jeżeli za życia dana osoba wyraziła formalny sprzeciw. Ponadto, jeżeli dana osoba nie wyraziła swojej woli, a w odnośnym systemie stosuje się zasadę zgody „domniemanej”, lekarze mają obowiązek zapewnić, w najszerszym możliwym zakresie, by krewni lub bliscy mieli możliwość przekazania życzeń osoby zmarłej, i mają obowiązek ich uwzględnienia.”

33. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/45/UE z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawi norm jakości i bezpieczeństwa narządów ludzkich przeznaczonych do przeszczepienia stanowi:

[Preambuła]

„(21) W Unii istnieją różne modele wyrażania zgody na akt dawstwa, w tym systemy typu opt-in, w których trzeba uzyskać wyraźną zgodę na dawstwo narządów, oraz systemy typu opt-out, w których dawstwo może mieć miejsce, chyba że istnieją jakiekolwiek dowody na to, że wyrażono jakikolwiek sprzeciw wobec dawstwa. Aby umożliwić poszczególnym osobom wyrażenie swojej woli w tej kwestii, niektóre państwa członkowskie utworzyły specjalne rejestry, w których obywatele ją wpisują. Niniejsza dyrektywa nie narusza znacznej różnorodności systemów wyrażania zgody istniejących już w państwach członkowskich. Ponadto poprzez plan działania w sprawie dawstwa i przeszczepiania narządów Komisja zamierza podnieść świadomość społeczną w zakresie dawstwa narządów, a w szczególności utworzyć mechanizmy ułatwiające identyfikację dawców narządów w całej Europie.” ...

ROZDZIAŁ III
OCHRONA DAWCÓW I BIORCÓW, WYBÓR I OCENA DAWCÓW

Art. 13 – Zasady regulujące dawstwo narządów

„1. Państwa członkowskie zapewniają dobrowolny i nieodpłatny charakter dawstwa narządów od zmarłych i żywych dawców.

2. Zasada bezpłatności nie stoi na przeszkodzie w otrzymaniu przez żywych dawców rekompensaty, pod warunkiem że jest ona ściśle ograniczona do pokrycia kosztów poniesionych i przychodów utraconych w związku z aktem dawstwa. Państwa członkowskie określają warunki, na jakich taka rekompensata może być wypłacana, unikając zarazem jakichkolwiek zachęt finansowych lub korzyści finansowych dla potencjalnego dawcy.

3. Państwa członkowskie zakazują ogłaszania zapotrzebowania na narządy lub ich dostępności, o ile takie ogłaszanie wiąże się z oferowaniem lub oczekiwaniem zysku materialnego lub porównywalnych korzyści.

4. Państwa członkowskie zapewniają nienastawiony na zysk charakter pobierania narządów.”

Art. 14 – Wymagania dotyczące zgody

„Narządy pobiera się dopiero po spełnieniu wszystkich obowiązujących w danym państwie członkowskim wymogów dotyczących zgody, upoważnienia lub braku jakiegokolwiek sprzeciwu.”

C. Prawo krajowe

1. Ustawa o ochronie ciała osoby zmarłej oraz wykorzystywaniu narządów i tkanek ludzkich

34. Ustawa o ochronie ciała osoby zmarłej oraz wykorzystywaniu narządów i tkanek ludzkich (likums „Par miruša cilvēka ķermeņa aizsardzību un cilvēka audu un orgānu izmantošanu medicīnā” – „Ustawa”) obowiązująca w danym czasie (ze zmianami obowiązującymi od dnia 1 stycznia 2002 r.), stanowi w art. 2, że każda osoba żyjąca i posiadająca zdolność prawną ma prawo wyrażenia, na piśmie, zgody lub sprzeciwu odnośnie do wykorzystania jej ciała po śmierci. Wyrażone życzenie, o ile nie jest niezgodne z prawem, ma charakter wiążący.

35. Art. 3 stanowi, że w celu wykonania prawa do wyrażenia zgody lub sprzeciwu odnośnie do wykorzystania jej ciała po śmierci osoba ma obowiązek zwrócić się do Urzędu do spraw Obywatelstwa i Migracji, zgodnie z procedurą przewidzianą regulacjami wydanymi przez Radę Ministrów. Moc prawną posiadają jedynie sprzeciw lub zgoda zarejestrowane w Rejestrze Ludności. Procedura, jaką zgodnie z Ustawą, stosować miały instytucje Państwa w celu składania wniosków i uzyskania takiej informacji z Rejestru Ludności nie została jeszcze przyjęta przez Radę Ministrów w czasie, kiedy syn skarżącej zapadł w śpiączkę. Została przyjęta w dniu 11 czerwca 2002 r., a weszła w życie w dniu 15 czerwca 2002 r. w formie zmiany do rozporządzenia Rady Ministrów nr 89 (1999 r.).

36. Zgodnie z art. 4, zatytułowanym „Prawa najbliższych krewnych”, narządy i tkanki osoby zmarłej nie mogą być wykorzystywane niezgodnie z życzeniem takiej osoby wyrażonym za jej życia. W przypadku braku jednoznacznych życzeń, narządy i tkanki mogą zostać wykorzystane, jeżeli sprzeciwu nie wyrazi nikt spośród najbliższych krewnych (dzieci, rodzice, rodzeństwo lub małżonek). Przeszczepienia można dokonać po śmierci biologicznej lub mózgowej potencjalnego dawcy (art. 10).

37. W szczególności art. 11 Ustawy stanowi, że narządy i tkanki zmarłego dawcy mogą być pobierane w celu ich przeszczepienia, jeżeli za życia osoba taka nie wyraziła sprzeciwu wobec takiego pobrania i jeżeli nie sprzeciwiają się temu najbliżsi krewni.

38. Na mocy przepisu przejściowego Ustawy pieczęć w paszporcie wbita przed dniem 31 grudnia 2001 r. z informacją o sprzeciwie lub zgodzie na wykorzystanie ciała po śmierci ma moc prawną do czasu wydania nowego paszportu lub złożenia wniosku do Urzędu do spraw Obywatelstwa i Migracji.

39. Art. 17 stanowi, że Państwo ponosi odpowiedzialność za ochronę ciała osoby zmarłej oraz za wykorzystywanie narządów lub tkanek w celach medycznych. W przedmiotowym czasie funkcja ta leżała w gestii Ministerstwa Opieki Społecznej (począwszy od dnia 30 czerwca 2004 r.: Ministerstwa Zdrowia). Żaden organ lub władza nie mają prawa dokonywania pobrania narządów lub tkanek bez zezwolenia wydawanego przez Ministerstwo (począwszy od dnia 30 czerwca 2004 r. – Ministra).

40. Art. 18 zabrania dokonywania selekcji, przewożenia i wykorzystywania pobranych narządów i tkanek w celach komercyjnych, a także stanowi, iż pobrania narządów i tkanek od osoby żywej lub zmarłej można dokonywać wyłącznie pod warunkiem działania w sposób ściśle zgodny z życzeniem wyrażonym przez taką osobę.

41. W dniu 2 czerwca 2004 r. parlament przyjął poprawki do art. 4 i 11 Ustawy, obowiązujące od dnia 30 czerwca 2004 r. Począwszy od tej daty art. 4 stanowi, że w przypadku braku w Rejestrze Ludności informacji dotyczącej sprzeciwu lub zgody osoby zmarłej na wykorzystanie jej ciała, narządów lub tkanek po jej śmierci, najbliżsi krewni mają prawo powiadomić instytucję medyczną na piśmie o życzeniu osoby zmarłej wyrażonym za jej życia. Art. 11 stanowi, że narządy i tkanki ciała osoby zmarłej mogą zostać pobrane w celu ich przeszczepienia, jeżeli w Rejestrze Ludności nie zanotowano informacji dotyczącej sprzeciwu lub zgody osoby zmarłej na wykorzystanie jej narządów lub tkanek ciała po śmierci oraz jeżeli najbliżsi krewni osoby zmarłej nie powiadomili instytucji medycznej na piśmie, przed rozpoczęciem transplantacji, o ewentualnym sprzeciwie osoby zmarłej wobec wykorzystania jej narządów i tkanek ciała po śmierci wyrażonym za jej życia. Zabronione jest pobieranie narządów i tkanek ciała zmarłego dziecka w celu ich przeszczepienia, chyba że jeden z rodziców lub opiekun prawny wyrazi zgodę na piśmie.

2. Rozporządzenie Rady Ministrów nr 431 (1996 r.)

42. Rozporządzenie (Noteikumi par miruša cilvēka audu un orgānu uzkrāšanas un izmantošanas kārtību medicīnā) stanowi, że pobranie narządów można przeprowadzić po śmierci biologicznej lub mózgowej osoby, jeżeli w jej paszporcie lub dokumentacji medycznej znajduje się pieczęć oznaczająca zgodę na takie pobranie (paragraf 3). W przypadku braku takiej pieczęci należy postępować zgodnie z przepisami Ustawy (zob. powyżej).

43. Jeżeli do szpitala przybywa potencjalny dawca należy skontaktować się z koordynatorem z ośrodka transplantacji (paragraf 11). Pobranie nerki musi być przeprowadzane przez dwóch transplantologów, koordynatora i jedną lub dwie pielęgniarki z ośrodka transplantacji (paragraf 12).

3. Przepisy prawa karnego

44. Zgodnie z art. 139 prawa karnego niezgodne z prawem pobranie narządów lub tkanek od osoby żywej lub zmarłej dokonane w celu ich wykorzystywania w celach medycznych stanowi przestępstwo karne, jeżeli zostanie przeprowadzone przez lekarza.

45. Właściwe przepisy dotyczące praw powodów cywilnych w postępowaniu karnym określone w uprzednio obowiązującym Kodeksie postępowania karnego (obowiązującym do dnia 1 października 2005 r.) zostały opisane w sprawach Liģeres przeciwko Łotwie (nr 17/02, §§ 39-41, 28 czerwca 2011 r.) i Pundurs przeciwko Łotwie ((dec.), nr 43372/02, §§ 12-17, 20 września 2011 r.).

4. Przepisy prawa cywilnego

46. Wszystkie właściwe przepisy dotyczące odszkodowania z tytułu szkód materialnych i niematerialnych zgodnie z przepisami prawa cywilnego (przed i po wprowadzeniu zmian, które weszły w życie w dniu 1 marca 2006 r.) zostały zacytowane w całości w wyroku w sprawie Zavoloka przeciwko Łotwie (nr 58447/00, §§ 17-19, 7 lipca 2009 r.). Artykuły 1635 i 1779 zostały dodatkowo opisane w wyroku w sprawie Holodenko przeciwko Łotwie (nr 17215/07, § 45, 2 lipca 2013 r.).

PRAWO

I. ZARZUT NARUSZENIA ART. 8 KONWENCJI

47. Skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 8 Konwencji w tym względzie, że pobrania narządów jej syna dokonano bez jego uprzedniej zgody lub bez zgody samej skarżącej. Art. 8 przewiduje, że:

„1. Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji.

2. Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności osób.”

48. Rząd zaprzeczał, jakoby doszło do naruszenia tego artykułu.

A. Zakres skargi skarżącej

1. Stanowisko stron

49. Rząd przedstawił argument dotyczący zakresu skargi skarżącej. Rząd oświadczył, że w formularzu skargi skarżąca podniosła zarzut naruszenia praw jej syna na podstawie art. 8 w związku z pobraniem jego narządów bez uprzedniej zgody jego samego lub skarżącej. W opinii Rządu w aktach sprawy nic nie wskazywało, by skarżąca kiedykolwiek składała skargę na naruszenie jej własnych praw wynikających z Konwencji.

50. Rząd podniósł także zarzut, że skarżąca nie może twierdzić, iż jest ofiarą zarzucanego naruszenia praw pana Petrovsa wynikających z Konwencji.

51. Skarżąca nie zgodziła się z tym twierdzeniem i stwierdziła, że złożyła skargę we własnym imieniu. W formularzu skargi, w polu „skarżący” podała własne nazwisko i oczywistym było – przy braku konkretnych wskazań, że jest inaczej – iż składa skargę dotyczącą naruszenia swoich własnych praw wynikających z Konwencji. Dla uzasadnienia tego twierdzenia zacytowała także fragmenty z formularza skargi. Skarżąca wskazała, że jej oświadczenia brzmiały następująco: „Uważam, że doszło do naruszenia art. 8 Konwencji” oraz, że jej, jako „matce Oļegsa Petrovsa odmówiono prawa, wynikającego z przepisów prawa, do wyrażenia sprzeciwu względem pobrania narządów”.

52. Skarżąca uważała, że jest ofiarą.

2. Ocena Trybunału

53. Po zbadaniu posiadanych materiałów Trybunał stwierdza, co następuje. Formularz skargi, przesłany do Trybunału w dniu 18 stycznia 2005 r., zawiera pewną liczbę informacji wskazujących, iż został złożony w imieniu skarżącej, pani Swietłany Petrovej. Formularz skargi zawiera wymagane informacje dotyczące samej skarżącej: pełne imię i nazwisko oraz dane kontaktowe. Podpis na formularzu skargi złożyła siostra skarżącej, pani Ļuda Belruse, która została upoważniona przez skarżącą do występowania w jej imieniu. Skarżąca w swoim oświadczeniu potwierdziła po raz kolejny, że jej zamiarem było złożenie skargi we własnym imieniu. Odwołała się do informacji podanych w formularzu skargi i pot