Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-4-228
Karar Sayısı : 06-67/909-263
Karar Tarihi : 28.9.2006
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL,
Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN
B. RAPORTÖRLER: Murat AYBER, Bekir KOCABAŞ
C. ŞİKAYET EDEN : İhbar
D. TARAFLAR : - Nevşehir Kapadokya Turizm Taşımacılık Ltd. Şti.
Adnan Menderes Şehirlerarası OtobüsTerminali Nevşehir 20
- Lüks Göreme Turizm (Recep ÖNCÜ)
Adnan Menderes Şehirlerarası Otobüs Terminali Nevşehir
- Es-Nevtur Adi Komandit Şti. (İhsan AKKOÇ,
Muharrem Eryılmaz)
Adnan Menderes Şehirlerarası Otobüs Terminali Nevşehir
- Nevşehirliler Turizm Seyahat İşl. ve Tic. Ltd. Şti.
Adnan Menderes Şehirlerarası Otobüs Terminali Nevşehir
- Metro Motorlu Taşıtlar Taşımacılık Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Büyük İstanbul Otogarı, Metro İstasyon Binası,
Kat:2 No:49 Bayrampaşa/İstanbul 30
E.DOSYA KONUSU: İlgili teşebbüslerin 14.1.2005 tarihinde
gerçekleştirdikleri, Rekabet Kurumu’na bildirilmeyen birleşme işlemi.
F. DOSYA EVRELERİ: Nevşehir ilinde faaliyet gösteren şehirlerarası otobüs
firmalarının 4054 sayılı “Rekabetin Korunması Hakkında Kanun”u ihlal ettiklerine
ilişkin, Kurum kayıtlarına 22.2.2005 tarih, 1188 sayı ile giren isimsiz başvuru
üzerine Kurum raportörlerince hazırlanan 9.6.2005 tarih, 2005-4-28/Ö.A.-05-
M.O.A sayılı ön araştırma raporu, Kurul’un 13.6.2005 tarih, 05-39 sayılı
toplantısında görüşülmüş ve 05-39/523-M sayı ile Nevşehir ili merkezli otobüs ile 40
şehirlerarası yolcu taşımacılığı pazarında faal 4 teşebbüsün (Nevşehirliler Turizm
Seyahat İşletmeciliği ve Ticaret Ltd. Şti., Es Nevtur Adi Komandit Şti., Nevşehir
Kapadokya Turizm Taşımacılık Ltd. Şti. ve Lüks Göreme Turizm) 14.1.2005
tarihinde gerçekleştirdikleri birleşmeyi Rekabet Kurulu’na bildirmemiş olduklarının
06-67/909-263
2
tespit edilmesi nedeniyle anılan işlemin 4054 sayılı Kanun’un 11. maddesi
uyarınca incelemeye alınmasına karar verilmiştir.
Hazırlanan 23.5.2006 tarih. 2005-4-228/İ-05-MA sayılı İnceleme Raporu, Kurul’un
15.6.2006 tarihli toplantısında görüşülmüş ve 06-44/554-Mİ sayı ile, dosya
konusunun ek çalışma yapılmak üzere Kurul gündeminde incelenmesinin
devamına karar verilmiştir. 50
Söz konusu karar uyarınca düzenlenen 21.9.2006 tarih, 2005-5-228/İ-06-MA
sayılı İnceleme Raporu 22.9.2006 tarih, REK.0.08.00.00.-110/254 sayılı
Başkanlık önergesi ile 06-67 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
G. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda;
- Taraflar arasındaki işlemin, tarafların mal varlıklarının bir bölümünün mülkiyetini
devrettikleri göz önüne alındığında, 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi ile
tanımlanan anlamda bir devralma eylemini ihtiva ettiği; ancak özü itibarıyla anılan
Kanun’un 4. maddesi kapsamında bir anlaşma olduğu ve işlemi gerçekleştiren bir 60
taraf olmamakla birlikte, Metro Motorlu Taşıtlar Taşımacılık Sanayi ve Ticaret A.Ş.
(Metro Turizm)’nin de acentelik ve ortaklık ilişkileri neticesi sözkonusu anlaşmaya
dahil olduğu;
- Kanun’un 4. maddesi kapsamında bir “anlaşma” olduğu tespit edilen işlemin,
içerdiği rekabet kısıtlamaları ve ilgili pazardaki etkileri nedeniyle 4054 sayılı
Kanun’un 5. maddesinde düzenlenen muafiyet şartlarını taşımadığı;
- İşlemin tarafları arasında akdedilen protokolün ve imzalanan senetlerin de
Kanun’a aykırı bulunan anlaşmanın bir parçası olduğu, dolayısıyla hukuken
geçersiz olduğu;
- İgili pazarda rekabetin korunabilmesi/tesis edilebilmesi için, 70
a) Nevşehirliler Turizm Seyahat İşletmeciliği ve Ticaret Ltd. Şti. (Nevşehirliler
Turizm)’nin Metro Turizm’in acentalığını bırakmasının yanısıra, Nevşehirliler
Turizm’in ortaklarından Mehmet ÖZBAY’ın, anılan şirketteki hisselerini devretmesi
veya Metro Turizm’de çalışan otobüslerine ilişkin kira kontratlarını iptal etmesinin
gerekli olduğu,
b) Es Nevtur Adi Komandit Şti. (İhsan Akkoç, Muharrem Eryılmaz) (Es Nevtur),
Lüks Göreme Turizm (Recep Öncü) (Lüks Göreme), Nevşehir Kapadokya Turizm
Taşımacılık Ltd. Şti. (Nevşehir Kapadokya Tur) ve Nevşehirliler Turizm Sey. İşl.
ve Tic. Ltd. Şti. (Nevşehirliler Turizm)’nin, eski sahip ve ortaklarının Nevşehirliler
Turizm’deki ortaklığa son vermeleri veyahut Rekabet Kurulu’nun öngöreceği bir 80
süre içerisinde yeni bir ortaklık sözleşmesi akdederek 1997/1 sayılı Tebliğ
kapsamında Rekabet Kurulu’na izin için başvurmalarının gerekli olduğu,
c) İlgili pazarda faliyet göstermekte olan teşebbüslerin 2 adet yazıhane ile
çalışmalarını sürdürmelerinin makul olduğu, bunun ötesinde fazla sayıda
yazıhane işgal etmelerinin rekabeti kısıtlayıcı etki doğurabileceği görüşünden
hareketle ortak girişim, birleşme yahut devralma yollarından herhangi biri
izlenerek ilgili pazarda faal teşebbüs sayısının azaltılması durumunda, her
06-67/909-263
3
halukarda yolcu taşımacılığıyla iştigal eden firmanın veya acentasının en fazla iki
yazıhaneyi kullanması gerektiği, bunların dışındaki yazıhanelerin Belediye’ye iade
edilmesinin ilgili pazarın rekabete açılması için gerekli olduğu, 90
d) 14.1.2005 tarihinden itibaren işbirliği içerisinde bulunan, Es Nevtur, Nevşehir
Kapadokya Turizm, Lüks Göreme, Nevşehirliler Turizm ve Metro Turizm’e yönelik
olarak, şu an için herhangi bir işlem yapılmasına gerek bulunmadığı; ancak Kurul
Kararı’nda belirtilen hususların taraflarca Rekabet Kurulunca belirlenecek bir süre
içinde yerine getirilmemesi halinde, taraflar hakkında 4054 sayılı Kanun’un 40.
maddesi kapsamında soruşturma açılacağı hususunun taraflara tebliğ edilmesinin
uygun olacağı
görüşüne yer verilmiştir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 100
H.1. İlgili Pazar
H.1.1. Ürün Pazarı
İnceleme konusu dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı “otobüs ile şehirlerarası yolcu
taşımacılığı hizmeti pazarı” olarak belirlenmiştir.
H.1.2. Coğrafi Pazar:
Dosya mevcudu bilgiler çerçevesinde, ilgili coğrafi pazar “Nevşehir İli merkezli
yolcu taşıma güzergahları” olarak tespit edilmiştir. 110
H.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
H.2.1. İşlem Süreci ve Yapılan Tespitler
H.2.1.1. İşlem Öncesi
İşlemin gerçekleştiği 14.1.2005 tarihi öncesinde, Es Nevtur, Nevşehir
Kapadokya Turizm ve Lüks Göreme, D1 yetki belgesiyle ilgili ürün pazarında
şehirlerarası yolcu taşımacılığı yapmakta; Nevşehirliler Turizm ise F1 yetki
belgesiyle ilgili ürün pazarında Metro Turizm adına acentalık hizmeti
sunmaktadır. Nevşehirliler Turizm’in ortaklarından Mehmet ÖZBAY, sahip 120
olduğu otobüsleri Metro Turizm’in Nevşehir filosunda sözleşmeli olarak
çalıştırmaktadır.
H.2.1.2. Otobüs ve Hisse Devirleri
14.1.2005 tarihine kadarki süreçte, önce Es Nevtur, Nevşehir Kapadokya Turizm
ve Lüks Göreme, kendilerinde sözleşmeli olarak çalışan otobüslerin
sözleşmelerini feshetmişlerdir. Takiben, sahip oldukları otobüslerin bir kısmını
Nevşehirliler Turizm’e devreden söz konusu firma ortaklarına, Nevşehirliler
Turizm’in toplam 5.000.000.000 T.L. tutarındaki ana sermayesini oluşturan
Mehmet ÖZBAY ve Mustafa DURMUŞ’un sahip oldukları yüzer hisseden (Lüks
Göreme’nin eski sahibi Recep ÖNCÜ’ye 48; Nevşehir Kapadokya Turizm’in 130
06-67/909-263
4
ortaklarından Tevfik KURTÇU’ya 10, Tevfilk ORAL’a 10, Mustafa ARMAĞAN’a
10; Es Nevtur’un ortaklarından Muharem ERYILMAZ’a 48 olmak üzere toplam
126) hisse verilmiştir. Es Nevtur’un diğer ortağı İhsan AKKOÇ yeni şirketten
hisse almamış, daha önce ortaklığı bulunmayan Ali AKKOÇ’a 10, Doğan
AKKOÇ’a 10, Raşit DURMUŞ’a ise 10 hisse verilmiştir. Bahsekonu işlem
sonrasında, Nevşehirliler Turizm’in hisse dağılımı ise şu şekildedir:
Ortaklar Hisse Sayısı
(Toplam 200
Hisse)
Hisse
Oranı
Diğer Ortaklıkları
1 Muharrem ERYILMAZ 48 hisse %24 Es-Nevtur
2 Recep ÖNCÜ 48 hisse %24 Lüks Göreme Turizm
(işlem öncesi sahibi)
3 Ali AKKOÇ 24 hisse %12 -
4 Doğan AKKOÇ 24 hisse %12 -
5 Mustafa DURMUŞ 10 hisse %5 Nevşehirliler Seyahat
6 Raşit DURMUŞ 10 hisse %5 Nevşehirliler Seyahat
7 Mustafa ARMAĞAN 10 hisse %5 Kapadokya Turizm
8 Tevfik ORAL 10 hisse %5 Kapadokya Turizm
9 Tevfik KURTÇU 10 hisse %5 Kapadokya Turizm
10 Mehmet ÖZBAY 6 hisse %3 Nevşehirliler Seyahat
H.2.1.3. Taraflar Arasında Akdedilen Protokol ve İmzalanan Senetler
Dosya mevcudu bilgilere göre, taraflar Nevşehirliler Turizm’e ortak olurken, 140
anılan şirket ile rekabet edecek başka bir firmanın kuruluşunda bulunmama
konusunda bir sözleşmeye ve buna bağlı olarak 150.000 Euro tutarındaki bir
senede imza atmışlardır. Nevşehirliler Turizm ortakları arasında akdedilen
sözleşmenin ve senetlerin birer kopyası Kurum kayıtlarına da intikal etmiştir.
Sözkonusu Protokol’de şirket ortağı olarak Recep ÖNCÜ’yle birlikte Muharrem
ERYILMAZ, Mustafa ARMAĞAN, Tevfik KURTÇU, Raşit DURMUŞ, Doğan
AKKOÇ, Tevfik ORAL ve Mehmet ÖZBAY’ın; şahit olarak da Çetin ULUKUŞ,
Erol TURAN ve Duran GÜN’ün imzaları bulunmaktadır.
Protokolde şirket kuruluşunda ismi geçen ortakların üçüncü dereceye kadar olan
akrabalarının yeni bir firma kuruluşunda yer almayacağı taahhüt edilerek süresiz 150
bir rekabet yasağı öngörülmüştür. Protokol maddelerine uymayan ortakların,
isimlerine düzenlenmiş olan 150.000 Euro tutarındaki senetleri diğer ortaklara
ödeyeceği hususu da protokolde taahhüt altına alınmıştır.
H.2.1.4. İşlemin Sonucu
Yukarıda detayları sunulan hisse devirlerine paralel olarak, daha önce Es
Nevtur, Nevşehir Kapadokya Turizm ve Lüks Göreme’de otobüslerini sözleşmeli
olarak çalıştıran otobüs sahipleri, Nevşehirliler Turizm ile yeni bir sözleşme
yaparak bu firma ile çalışmaya başlamışlardır. Son olarak, daha önce sadece F1
acentalık yetki belgesi bulunan Nevşehirliler Turizm, D1 şehirlerarası yolcu
taşıma yetki belgesi alarak yolcu taşımacılığına başlamıştır. Nevşehirliler 160
Turizm’in yolcu taşımacılığı faaliyetine başlamasıyla, sözkonusu şirket Ankara
ve İstanbul güzergahlarında, aynı zamanda acentalığını yaptığı Metro Turizm’in
rakibi konumuna gelmiştir.
06-67/909-263
5
İşlem öncesinde tüzel kişilğe sahip tüm teşebbüsler işlem sonrasında da hukuki
varlıklarını sürdürmekte olup, ilgili ürün pazarında faaliyet göstermeye yetecek
miktarda malvarlığını (yazıhane kira kontratı ve otobüs) mülkiyetlerinde
tutmaktadırlar. Nitekim; işlemin taraflarından Recep ÖNCÜ, Nevşehirliler
Turizm’deki ortaklarıyla anlaşmazlığa düşünce -Nevşehirliler Seyahat’deki
ortaklığı devam ettiği halde- Öncü Göreme Turizm isimli bir firma kurmuş ve
yolcu taşımacılığı faaliyetine başlamıştır. Ancak, halihazırda Recep ÖNCÜ, 170
Öncü Göreme Turizm’in faaliyetine son vermiş olup yolcu taşımacılığını
Nevşehirliler Turizm bünyesinde sürdürmektedir.
Nevşehir Adnan Menderes Otogarı’nda bulunan onaltı yazıhaneden ondördü,
işlem öncesinde birbirine rakip olarak faaliyet gösteren dört otobüs firması
(Göreme Turizm, Es-Nevtur, Kapadokya Turizm, Metro Turizm) tarafından
kullanılırken, bu dört firmadan üçünün tek bir çatı altında bir araya gelmesiyle,
sözkonusu yazıhaneler fiilen iki firmaya (Nevşehirliler Seyahat ve Metro Turizm)
hizmet eder duruma gelmiştir.
Diğer taraftan, Nevşehir otogarında Nevşehirliler Turizm ortaklarına ait olmayan
bir yazıhane ile acentalık anlaşması yapan Kent Turizm, 2005 yılının Temmuz 180
ayında ilgili ürün pazarında faaliyete başlamıştır. İncelemenin yapıldığı tarih
itibarıyla, ilgili ürün pazarında Nevşehirliler Turizm’in yanında Metro Turizm ve
Kent Turizm’in kayda değer pazar payları mevcut iken Yeni Aksaray Seyahat ve
başkaca bazı firmaların da biletleri acentelik usulüyle arz edilmektedir. Kent
Turizm; İzmir, Antalya, Kayseri ve Marmaris güzergahlarında; Metro Turizm ise
sadece İstanbul ve Ankara güzergahlarında hizmet vermektedir. Yeni Aksaray
Seyahat dahil pazar payı görece az olan teşebbüslerin biletleri ise, Nevşehirliler
Seyahat’in faaliyetinin bulunmadığı Doğu Anadolu güzergahları için satılmaktadır.
H.2.2. Değerlendirme 190
H.2.2.1. Teşebbüsler Açısından Kontrol Değişikliğinin Değerlendirilmesi
Rekabet hukuku açısından “kontrol unsuru”, yoğunlaşmaların
değerlendirilmesinde merkezi bir konuma sahiptir. Teşebbüsler arasında
gerçekleşen herhangi bir işlemin rekabet hukuku anlamında bir “yoğunlaşma”
olarak kabul edilebilmesinin temel şartı, sözkonusu işlem sonucunda, taraf
teşebbüslerden en az birinin kontrolünde değişiklik meydana gelmesidir. Diğer
yandan, herhangi bir işlemde hangi tarafın veya tarafların kontrolünde değişiklik
olduğu sorusuna verilecek cevap, işlemin yoğunlaşma türlerinden olan “birleşme”,
“devralma” veya “ortak girişim”den hangisinin niteliklerini taşıdığının
belirlenmesinde de yol gösterici olmaktadır. 200
1997/1 sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve
Devralmalar Hakkında Tebliğ”in 2. maddesinin ikinci fıkrasında, “Bu Tebliğ
bakımından kontrol, ayrı ayrı ya da birlikte, fiilen ya da hukuken bir teşebbüs
üzerinde belirleyici etki uygulama olanağını sağlayan haklar, sözleşmeler veya
başka araçlarla ve özellikle bir teşebbüsün malvarlığının tamamı veya bir kısmı
üzerinde mülkiyet veya işletilmeye müsait bir kullanma hakkıyla veya bir
teşebbüsün organlarının oluşumunda veya kararları üzerinde belirleyici etki
06-67/909-263
6
sağlayan haklar veya sözleşmelerle meydana getirilebilir” ifadesine yer verilmiştir.
Tebliğde kontrolün tespit edilmesinde “belirleyici etki” kriteri temel alınmıştır. 210
Kontrole ilişkin daha somut bir ölçüt getirmek gerekirse, bir teşebbüsün başka bir
teşebbüsün stratejik ticari kararlarının oluşumunu kendi menfaatleri
doğrultusunda yönlendirme imkanı elde etmesi halinde “belirleyici etki”nin ve
dolayısıyla “kontrol”ün sağlandığı sonucuna ulaşılabilecektir.
İnceleme konusu işlemde “kontrol”e ilişkin olarak araştırılması gereken husus,
gerçekleştirilen işlem sonrasında işleme taraf teşebbüslerin tek tek kontrollerinde
bir değişikliğin olup olmadığıdır.
Bu noktada inceleme konusu işlemde kontrol değişikliğini meydana getirebilecek
unsurlar, Nevşehirliler Turizm’e yapılan malvarlığı devri, bunun karşılığında
Nevşehirliler Turizm’den diğer şirket ortaklarına yapılan hisse devirleri ve taraflar 220
arasında akdedilen protokol ve senetlerdir.
İnceleme konusu işlem sonrasında, Nevşehirliler Turizm’in, işleme taraf
teşebbüslerce kendisine devredilen ve kiralanan otobüslerin günlük faaliyetleri
(hizmet kalitesi, güzergahları, sefer sayıları vs.) üzerinde bir belirleyici etki
uygulama imkanına sahip olduğu bir gerçektir. Ancak bu imkanın, Nevşehirliler
Turizm’e Lüks Göreme, Nevşehir Kapadokya Turizm ve Es-Nevtur’un ticari
politikalarını kendi menfaatleri doğrultusunda belirleme imkanı verdiğini söylemek
güçtür. Böyle bir imkandan bahsedebilmek için, öncelikle anılan teşebbüslerin
malvarlıklarının önemli bir kısmını Nevşehirliler Turizm’e devretmiş olmaları
gerekirdi. Oysa, inceleme konusu işlem; Göreme Turizm, Kapadokya Turizm ve 230
Es Nevtur’un malvarlıklarının sadece küçük bir kısmını (ikişer otobüs)
Nevşehirliler Seyahat’e kalıcı olarak devretmelerinden ibarettir. Anılan
teşebbüsler, bunun dışında kalan malvarlığı kalemlerinden yazıhaneleri hukuken
kendi kontrollerinde tutup fiilen Nevşehirliler Turizm’e tahsis etmişler, diğer
otobüslerini ise yine kendi üzerlerinde tutarak kiralık olarak anılan firmanın
kullanımına sunmuşlardır. Dolayısıyla, tarafların Nevşehirliler Turizm’e kalıcı
olarak devrettikleri malvarlığı unsurları, sadece Nevşehirliler Seyahat’in faaliyet
gösterebilmesi için gerekli olan minimum miktardan ibaret olup, devredenlerin
ticari bağımsızlıklarını ortadan kaldıracak düzeyde değildir. Diğer yandan,
sektörde aktedilen taşıt kira sözleşmeleri incelendiğinde, sözleşmenin her iki 240
tarafça da herhangi bir tazminat ödenmeksizin her an feshedilmesini mümkün
kılacak nitelikte olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, otobüs sahibi teşebbüslerin
kiralık çalıştırdıkları otobüslerini geri alarak başka bir firmaya yönlendirme
imkanları bulunmaktadır. Nitekim, Nevşehirliler Turizm’in ortağı olan Recep
ÖNCÜ, Nevşehirliler Seyahat’de kiralık olarak çalışan otobüslerini bu şirketten
çekerek “Öncü Göreme Turizm”in kuruluşunda kullanmıştır.
Kontrol değişlikliğini sağlayabilecek hususlardan bir diğeri, taraflar arasında
akdedilen protokol ve imzalanan senetlerdir. Sözkonusu protokolde taraflar,
Nevşehirliler Turizm’in yeni ortaklarının ve bu kişilerin üçüncü dereceye kadar 250
olan akrabalarının yeni bir firma kuruluşunda yer almayacaklarını taahhüt altına
almışlar ve sözleşme şartlarına uyulmaması halinde işleme konulmak üzere
150.000 Euro tutarında bir senet imzalamışlardır. İşlem taraflarının, kendi ticari
06-67/909-263
7
bağımsızlıklarını sınırlayacak böylesine bir taahhüde imza atmış olmasının,
tarafların kontrolünde bir değişiklik meydana getirmediği düşünülmektedir. Çünkü,
protokolde yer alan rekabet etmeme yükümlülüğünün taraflar açısından ne kadar
bağlayıcı olduğu hususu belirsizdir. Nitekim geçtiğimiz dönemde, 150.000
Euro’luk senet taahhüdüne rağmen işlem taraflarından Recep ÖNCÜ,
Nevşehirlier Turizm’de çalışan otobüslerini bu şirketten geri alarak bir firma
kurmuş ve 2006 yılının Ağustos ayına kadar bu firma ilgili pazarda faaliyet 260
gösterebilmiştir.
Bu değerlendirmeler ışığında, Nevşehirliler Turizm’e yapılan otobüs devirleri ve
akdedilen protokol sonucunda, Lüks Göreme, Nevşehir Kapadokya Turizm ve Es
Nevtur’un kontrollerinde bir değişikliğin olmadığı anlaşılmaktadır. Diğer yandan,
anılan teşebbüslerin sahip ve ortakları, Nevşehirliler Turizm’e otobüs devrederken
bu şirketin hisselerine ortak olmuşlardır. Böylece, daha önce iki ortaklı bir şlrket
olan Nevşehirliler Turizm, on ortaklı bir şirket durumuna gelmiş ve kontrolünde de
değişiklik olmuştur.
H.2.2.2. İşlemin 4054 sayılı Kanun’un 7. Maddesi Çerçevesinde 270
Değerlendirilmesi
4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi uyarınca Kurul tarafından yayımlanan 1997/1
sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar
Hakkında Tebliğ”in 2. maddesinde, birleşme ve devralma sayılan haller
belirlenmiştir. Buna göre, birl
