Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2009-3-220 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 10-04/42-20
Karar Tarihi : 12.1.2010
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Ümit GÖRGÜLÜ, İmren SEYRANTEPE
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Manisa Ziraat Odası Başkanlığı
Şehitler Mah. Mehmetçik Cad. No:18 Manisa
20
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Keskinoğlu Tavukçuluk ve Damızlık İşlt. San. ve Tic. A.Ş.
Kayalıoğlu Kasabası Akhisar / Manisa
Güres Tavukçuluk Üretim Pazarlama ve Tic. A.Ş.
Atatürk Caddesi No: 376/7 Alsancak / İzmir
Banvit Bandırma Vitaminli Yem San. A.Ş.
Balıkesir Yolu 8. km, Bandırma / Balıkesir
30
CP Standart Gıda San. ve Tic. A.Ş.
Büyükdere Cad. Akıncı Bayırı sok. No: 6 34394
Mecidiyeköy / İstanbul
Mar Tüketim Maddeleri İth. İhr. San. ve Tic. A.Ş.
İzmir yolu 3 km. Çayırhisar Mevkii Gima Karşısı Balıkesir
Cargill Tarım ve Gıda San. Tic. A.Ş.
Baglarbasi, Kısıklı Caddesi No:4 A Blok Bölüm 8-9-10-11
34662 Üsküdar / İstanbul 40
E. DOSYA KONUSU: Manisa ilinde mısır alımı yapan şikayete konu firmaların
aralarında anlaşarak mısır alım fiyatlarını sabitledikleri iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuruda özetle; Manisa ilinde mısır alımı yapan
Keskinoğlu Tavukçuluk ve Damızlık İşlt. San. ve Tic. A.Ş (Keskinoğlu), Güres
Tavukçuluk Üretim Pazarlama ve Tic. A.Ş. (Güres Tavukçuluk), Banvit Bandırma
Vitaminli Yem San. A.Ş. (Banvit), CP Standart Gıda San. ve Tic. A.Ş. (CP Yem), Mar
Tüketim Maddeleri İth. İhr. San. ve Tic. A.Ş. (Kay-süt) ve Cargill Tarım ve Gıda San.
10-04/42-20
2
Tic. A.Ş. (Cargill) firmalarının aralarında anlaştıkları ve “özellikle hasatın hızlı 50
zamanında” düşük fiyatla mısır alımı yaptıkları iddia edilerek, gereğinin yapılması
talep edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 12.10.2009 tarih, 7320 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 2.11.2009 tarih ve 2009-3-220/İİ-09-ÜG sayılı İlk
İnceleme Raporu Rekabet Kurulu’nun 11.11.2009 tarih ve 09-54/1296-M sayılı
toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun
çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla,
Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili
karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 31.12.2009 tarih ve 2009-3-60
220/ÖA-09-ÜG sayılı Önaraştırma Raporu 8.1.2010 tarih ve REK.0.07.00.00-110/6
sayılı Başkanlık önergesi ile 10-04 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda; şikâyet konusuna ilişkin olarak 4054
sayılı Kanun kapsamında bir ihlal oluştuğuna dair ciddi ve yeterli emareler
bulunmaması sebebiyle Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 70
I.1. Şikâyete Konu Eylemler
Başvuru sahibi Manisa Ziraat Odası Başkanı ile raportörlerce yapılan telefon
görüşmesinde özetle;
- Manisa ilinde mısır üreticisi olarak faaliyet gösteren çiftçilerden mısır alımı
yapan Keskinoğlu, Güres Tavukçuluk, Banvit, CP Yem, Kay-süt ve Cargill
firmalarının aralarında anlaştıkları ve “özellikle hasatın hızlı zamanında” düşük
fiyatla mısır alımı yaptıkları,
- şikayete konu firmaların üreticiye ürünün fabrikaya teslimi halinde 0,410-0,415
TL bedel ödedikleri fakat genellikle üreticiden doğrudan alım yapmadıkları, 80
- söz konusu firmaların esas olarak aracı tüccarlar ve komisyoncular vasıtasıyla
alım fiyatını sabitledikleri ve aracılardan 0,430-0,435 TL/kg fiyatla alım
yaptıkları,
- aracıların da 0,430-0,435 TL/kg’lık fiyattan kendi komisyonlarını düşerek
çiftçiden alım yaptığı,
- Manisa ilinde adı geçen firmalar dışında da mısır alımı yapan firmaların
mevcut olduğu, fakat bu firmaların da aynı aracı tüccarlarla çalışmakta olduğu,
- Manisa ilinde Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO)’ne ait büroların mevcut olduğu
TMO’ya da satışlar yapıldığı fakat çiftçilerin TMO’ya satışlarda sıra beklemek
durumunda kaldığı ve kamyonculara nakliye ücretine ek olarak bekleme ücreti 90
verdikleri, bu durumun ellerine geçen parayı azalttığı ve bu nedenle TMO’ya
satışı çok fazla tercih etmedikleri
ifade edilmiştir.
I.2. Sektöre İlişkin Bilgiler
I.2.1. Mısır Üretim ve Tüketimi
Mısır, Türkiye’nin sulanabilen her bölgesinde yetiştirilebilen bir ürün olup yetmişten
fazla ilde üretilebilmektedir. Ancak büyük miktardaki üretim belirli bölgelerde
10-04/42-20
3
yoğunlaşmıştır. Önemli miktarda üretimin yapıldığı bölgeler Akdeniz (yaklaşık %43), 100
Marmara (yaklaşık %20) ve Karadeniz (yaklaşık %19)’dir. Anılan bölgelerde üretimin
en fazla olduğu iller Adana, Sakarya ve Samsun’dur. Bu bölgelerin ardından yaklaşık
%9’luk payı ile Ege Bölgesi gelmektedir1. Mersin, Osmaniye, Antalya, Bursa, İzmir,
Denizli, Aydın, Manisa, Mardin, Kahramanmaraş, Hatay, Şanlıurfa illeri yaygın mısır
üretiminin yapıldığı diğer illerdir.
Uygun koşullara sahip bölgelerde buğday gibi ürünlerin hasatından sonra aynı
tarlada ikinci ürün olarak mısır ekimi yapılmaktadır. Son yıllarda özellikle Çukurova,
Amik Ovası, Güneydoğu ve Ege bölgelerinde ikinci ürün olarak mısır
yetiştirilmektedir. Mısırın birinci ve ikinci ürün olarak ekim ve hasat zamanları aşağıda 110
sunulmaktadır.
Şekil 1. Mısır Ekiliş ve Hasat Dönemleri
Kaynak: TMO 2008 Hububat Raporu
Çok çeşitli şekillerde kullanılabilen mısırın üç temel kullanımı mevcuttur. Bunlar;
insan besini, hayvan besini ve biyoyakıttır.
120
I.2.2. Mısır İthalatı-İhracatı
Yurtiçi mısır üretimi yıllar içerisinde gösterdiği artışa rağmen talebi
karşılayamamakta, diğer bir deyişle arz açığı oluşmaktadır. Bu durumun talep artış
hızının üretim artış hızından daha yüksek olmasından kaynaklandığını söylemek
mümkündür. Söz konusu arz açığı nedeniyle Türkiye net mısır ithalatçısı
konumundadır. Türkiye’den ihraç edilen mısır miktarı marjinal seviyelerde
kalmaktadır. Türkiye’nin tane mısır ithalatının yarıdan fazlası ABD’den yapılmaktadır.
ABD’nin ardından ithalatta en fazla paya sahip diğer ülkeler ise yıldan yıla sırası
değişmekle birlikte, Arjantin ve Brezilya gibi Güney Amerika ülkeleri ile Türkiye’ye 130
coğrafi olarak yakın Macaristan, Romanya ve Bulgaristan’dır.
Dünya mısır fiyatları çiftçilerin geniş ekim alanlarına sahip olmasının sağladığı ölçek
ekonomisi ve düşük girdi (gübre, mazot) fiyatları nedeniyle Türkiye fiyatlarının
oldukça altında seyretmektedir.
140
1 Bölgelere göre mısır üretiminin dağılımına ilişkin rakamlar 2000-2002 yılları ortalamasına göre hesaplanmış
rakamlardır.
10-04/42-20
4
Grafik 1. TMO ve Dünya Mısır Alım Fiyatı Karşılaştırması
Kaynak: TMO 2008 Hububat Raporu
Not: 2006 ve 2007 yıllarında TMO müdahale alım fiyatı açıklamadığından, ortalama piyasa fiyatları
dikkate alınmıştır.
150
Ancak ithalattan alınan gümrük vergileri özellikle hasat döneminde üreticileri koruma
amaçlı olarak artırılmaktadır. Bu durum ithalatı oldukça maliyetli hale getirmekte ve
üreticileri iç piyasaya yönlendirmektedir. Bu anlamda dışa kapalı, korumalı bir pazar
özelliği gösteren mısır pazarında yurtiçi fiyatları dış pazarlara göre yüksek
seviyelerde oluşmaktadır. Öte yandan dünya piyasa fiyatlarından hammadde temin
etmek suretiyle ihracatı artırmak, ihraç ürünlerine uluslararası piyasalarda rekabet
gücü kazandırmak gibi amaçlarla yürürlüğe konan bir ihracat politikası olan Dahilde
İşleme Rejimi (DİR) kapsamında ihracat amaçlı üretim için geçici süreli gümrük
vergisiz hammadde ithalatı yapılabilmektedir. Mısırı hammadde olarak kullanan yem
ve nişasta bazlı şeker (NBŞ) sanayisi de DİR ile ihracat yapmaktadır. Fakat ithal 160
edilen ürünlerin yurtiçinde dolaşıma girmesi ve iç piyasaya yönelik üretimde
kullanılması yasaktır. Dolayısıyla bu kapsamda ithal edilen mısır, yurtiçinde
işlendikten sonra ihraç edilecek nihai ürünler ile sınırlı kalmaktadır.
I.2.3. Mısır Pazarlama Kanalları
Mısır tarladan son tüketiciye ulaşıncaya kadar bir dizi pazarlama kanalından
geçmektedir. Aşağıda yer verilen şekilde de görüldüğü üzere üreticiden mısır alan en
büyük alıcılar TMO ve tüccarlardır. Tüccarlar üreticilerin yanı sıra, TMO’dan da ürün
alabilmektedirler. Sanayi kuruluşları ağırlıklı olarak tüccarlardan ürün almakla birlikte, 170
TMO’dan ve aynı zamanda doğrudan üreticiden de ürün alabilmektedir.
10-04/42-20
5
180
Şekil 2. Mısır ve türevleri pazarlama kanalları
Kaynak: TAŞDAN, K., 2005. Türkiye Mısır Piyasası, Doktora Tezi, Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Adana
Tüccarlar genellikle kendi hesaplarına ürün alımı yapmakla birlikte faaliyetlerini belirli
kuruluşlar adına da yürütebilmektedirler. Üreticilerin satış için tüccarları tercih
etmesinin nedeni genellikle peşin alım yapmaları ve taşımanın tüccar tarafından
yapılmasıdır. Fakat aynı zamanda tüccarın ödemenin zamanında ve eksiksiz olarak
yapılması konusunda güvenilir olması gerekmektedir. 190
Üreticiler, TMO ve tüccarlar ürünü hemen satabildikleri gibi depolayabilmekte ve
piyasa koşullarının uygun olduğu zaman da satabilmektedirler. Depolama süresi
piyasa koşullarına göre değişmekle birlikte uygun fiyat koşullarının oluşması için bu
sürenin üç ay ya da daha fazla olması gerekmektedir. Mısırın depolanabilme özelliği
pazarın değişik seviyelerinde faaliyet gösteren oyuncular arası dengeyi sağlama
açısından önemlidir.
Mısır piyasasında diğer tarım ürünlerinde olduğu gibi üreticinin pazar pozisyonu
yeterince güçlü değildir, fakat mısırın depolanabilen bir ürün olması üreticiyi bir nebze 200
koruyabilmektedir. Üreticilerin pozisyonlarını güçlendirmek için esas olarak pazarda
faaliyet gösteren üretici örgütü sayısının artması gerekmektedir. Mevcut durumda ise
TMO’nun piyasadaki yeri üreticiler açısından oldukça önemlidir. TMO mısır
üreticisinin kullanabileceği alternatif ve çoğu zaman en avantajlı kanaldır.
Mısır alım satımının bir kısmı da yerel ticaret borsalarında gerçekleştirilmektedir.
Ticaret borsaları, çok sayıda alıcı ve satıcının karşı karşıya gelerek, o borsanın
kotasyonunda bulunan tarımsal ürünlerin, arz-talebe göre oluşan fiyattan alınıp
satıldığı ve satışların tescil edildiği ticaret noktalarıdır. Bununla birlikte asli görevleri,
alıcı ve satıcıları bir araya getirerek cari fiyatları oluşturmak ve tescil edilen bu fiyatı 210
bültenleri aracılığıyla kamuoyuna duyurmaktır. TMO da borsalarda alım-satım
yapmaktadır. TMO’nun borsalarda aktif olarak yer alması alıcıların olası
manipülasyonunu önlemekte ve borsa fiyatlarının piyasa fiyatlarını yansıtmasını
sağlamaktadır. Manipüle edilmemiş ticaret borsalarının varlığı ayrıca pazarda yerel
10-04/42-20
6
düzeyde faaliyet gösteren üreticiler aleyhine oluşabilecek bilgi asimetrisinin önüne
geçmektedir. Mısır üretiminin önemli bir bölümünün gerçekleştirildiği bölgede bulunan
Adana Ticaret Borsası’nda görece yüksek miktarda mısır alım satımı
gerçekleşmektedir. Öte yandan Sanayi ve Ticaret Bakanlığı verilerine göre
borsalarda işlem gören tüm ürünlerin miktarı toplam üretim miktarının % 20’si
kadardır. 220
I.2.4. TMO
TMO, sermayesinin tamamı devlete ait, 8.6.1984 tarih ve 233 sayılı Kamu İktisadi
Teşebbüsleri Hakkındaki Kanun Hükmünde Kararname (KHK) hükümlerine tabi, tüzel
kişiliğe ve faaliyetlerinde özerkliğe sahip, sorumluluğu sermayesi ile sınırlı bir iktisadi
devlet teşekkülüdür. TMO’nun kuruluş dayanağı, anılan KHK’nın geçici 5.1. maddesi
uyarınca Ekonomik İşler Yüksek Kurulu’nca kabul edilen TMO Ana Statüsü’dür.
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın ilgili kuruluşu olan TMO, yönetim ve denetim
bakımından özel hukuk hükümlerine tabidir. 230
TMO Ana Statüsü’nün 4. maddesinde TMO’nun amaç ve faaliyet konuları yer
almaktadır. Anılan madde gereği yurtta hububat fiyatlarının üreticiler yönünden
normalin altına düşmesini ve tüketici halk aleyhine anormal derecede yükselmesini
önlemek, hububat piyasalarını düzenleyici tedbirler almak ve gerektiğinde Bakanlar
Kurulu Kararı ile hububat dışındaki diğer tarım ürünleri ile ilgili verilecek görevi
yürütmek TMO’nun amaçları arasında yer almaktadır. Bu amacı gerçekleştirmek ile
sorumlu olduğu hububatlar ise buğday, arpa, çavdar, yulaf, mısır, patates, pirinç ve
çeltik ile fasulye, nohut, mercimek gibi bakliyat, yağlı tohumlar ve uyuşturucu
maddeleridir. 240
TMO, mısırın 1970’li yıllarda destekleme alımları kapsamına dahil edilmesi ile mısır
piyasasında en önemli ve etkin kuruluş olmuştur. Kurum destekleme alımlarının 2001
yılında kaldırılmasına karşın halen müdahale alımları ile piyasadaki yerini korumakta
ve fiyat istikrarını sağlamak amacıyla faaliyetlerine devam etmektedir.
TMO esas olarak hububat üretiminde ve tüketiminde oluşması muhtemel
dalgalanmalardan üretici, sanayici ve tüketicilerin etkilenmemelerini sağlamak
amacıyla, üretim fazlası ürünlerin alımını yapmaktadır. TMO her yıl hasat dönemi
başlangıcında iç piyasada oluşan fiyatları gözlemlemekte ve fiyatların düşük 250
seyrettiği yıllarda önceki yıl fiyatı, enflasyon, üretim maliyetleri, dünya fiyatları dikkate
alarak mısır için müdahale alım fiyatı belirlemekte ve iç piyasadan alım yapmaktadır2.
TMO Yönetim Kurulu’nca belirlenen fiyat Tarım ve Köyişleri Bakanı’nın onayına
sunulmakta ve Bakan tarafından hasat dönemi başladıktan kısa bir süre sonra
açıklanmaktadır. Alım fiyatının açıklanması ile birlikte düşük olan piyasa fiyatları TMO
tarafından açıklanan fiyata yakın seviyelere ulaşmaktadır. TMO yıl boyunca alım
yapabilmekle birlikte, alımlar genellikle Ağustos ayının son haftasında başlamakta ve
Aralık-Ocak ayında sona ermektedir.
TMO müdahale alım fiyatı ile birlikte müdahale satış fiyatı da açıklamaktadır. 260
Açıklanan alım fiyatı ile satış fiyatı arasında genellikle yüksek marjlar bulunmaktadır.
2 2006 ve 2007 yıllarında iç piyasada arz-talep dengesinin oluşması ve fiyatın yüksek olması nedeni ile
TMO tarafından mısır alım fiyatı açıklanmamış ve alım yapılmamıştır.
10-04/42-20
7
Yüksek satış fiyatları açıklanmasının nedeni, alıcıları hasat döneminde çiftçiden
mümkün olduğunca çok miktarda alım yapmaya teşvik etmek ve hasat döneminde
arz fazlası sebebiyle oluşacak fiyat düşüşlerinin önüne geçmektir. Ayrıca hasat
sonrası dönemde piyasa fiyatlarının TMO tarafından açıklanan yüksek satış fiyatına
yakın seviyelerde oluşması hedeflenmektedir.
TMO hasat döneminde, ihtiyacın üreticiden karşılanmasını sağlamak amacıyla satış
yapmamaktadır. TMO satışları hasat sonrası dönemde başlamaktadır. TMO’nun
açıkladığı satış fiyatı genellikle hasat sonrası dönemde yükselen fiyatların da 270
üzeri
